Nuri as-Sa’id, (ur. 1888, zm. 15 lipca 1958) – iracki polityk, wieloletni premier Iraku w czasach monarchii haszymidzkiej. Jeden z twórców nowoczesnego państwa irackiego i najbardziej wpływowy polityk w Iraku od początku lat 30. XX wieku do śmierci w czasie rewolucji irackiej. Orędownik prozachodniego (w szczególności probrytyjskiego) kursu w polityce zagranicznej Iraku, monarchii i tradycyjnego systemu społecznego opartego na wielkiej własności ziemskiej, wrogi panarabizmowi. Negatywnie odnosił się do systemu wielopartyjnego, w latach 1939–1941, 1941–1943, 1949 i 1954–1956 rządził jako premier w sposób autorytarny, dzieląc się władzą jedynie z regentem Abd al-Ilahem, a następnie z królem Fajsalem II i jego dworem.
Szwagier Dżafara al-Askariego.
Życiorys Urodził się w rodzinie o mieszanym turkmeńskim, kurdyjskim i arabskim pochodzeniu. Z wykształcenia był oficerem. Studiując w akademii wojskowej w Stambule dołączył do Sprzysiężenia – tajnego stowarzyszenia wojskowych arabskich, których celem było oderwanie do Imperium Osmańskiego prowincji zamieszkanych przez ich rodaków.
Należał do najważniejszych postaci w powstałej w końcu drugiej dekady XX w. partii Przymierze Irackie. Opowiadała się ona za utworzeniem w Iraku monarchii konstytucyjnej na wzór brytyjski i uzyskaniu, przy pomocy Wielkiej Brytanii, niepodległości kraju „w jego naturalnych granicach”. Układ brytyjsko-iracki i ostatnie lata mandatu brytyjskiego Po powstaniu irackiej monarchii brał udział w tworzeniu sił zbrojnych Iraku i w lutym 1921 został szefem sztabu armii irackiej.
Znaczącą postacią na irackiej scenie politycznej stał się w końcu lat 20. XX wieku jako przywódca jednej z najważniejszych frakcji politycznych na dworze Fajsala I. Należeli do niej dawni członkowie Przymierza Irackiego i uczestnicy nieudanego powstania w 1920. Z czasem stał się najbliższym współpracownikiem króla. Tekę premiera Iraku (ówcześnie nadal mandatu brytyjskiego) objął po raz pierwszy w marcu 1930, po odejściu Nadżiego as-Suwajdiego, do którego przyczynił się swoją krytyką. Objęcie przez niego stanowiska poparli Brytyjczycy.
As-Sa’id negocjował w 1930 brytyjsko-iracki traktat, który regulował przyszłe stosunki między obydwoma krajami co najmniej na dwadzieścia lat (po takim czasie mógł być renegocjowany). Traktat dawał królowi Iraku pełnię kontroli nad wewnętrznymi problemami kraju i nad obronnością, zastrzegając jednak dla Wielkiej Brytanii prawo do korzystania z całej militarnej infrastruktury państwa w razie wojny. W kraju pozostały brytyjskie bazy wojskowe, a Wielka Brytania miała zapewniać armii irackiej dostawy dla wojska i kierować do Bagdadu doradców wojskowych. Postanowienia traktatu nie zostały w Iraku przyjęte z zadowoleniem, jednak przeciwko premierowi nie istniała żadna zorganizowana opozycja. Krytyka ostatecznie ustała pod wpływem gwarancji rychłego uzyskania pełnej niepodległości. Jedynie Kurdowie nadal odnosili się do działalności as-Sa’ida sceptycznie, gdyż projekt traktatu nie przewidywał dla nich żadnej autonomii administracyjnej ani kulturalnej.
W wyborach powszechnych w 1930 zwolennicy as-Sa’ida, jego współpracownicy i klienci odnieśli zdecydowany sukces, co pozwoliło na szybką ratyfikację traktatu brytyjsko-irackiego. Nadal trwały jednak zamieszki w części kraju zamieszkanej przez Kurdów. Premier złożył Kurdom szereg obietnic, dotyczących możliwości posługiwania się językiem kurdyjskim i nominowania urzędników narodowości kurdyjskiej, jednak nie uważał kwestii kurdyjskiej za najważniejszy problem państwa i nie wywiązywał się ze swoich słów. Za znacznie ważniejsze uważał podźwignięcie Iraku z kryzysu gospodarczego, w którym kraj znalazł się na początku dekady. Aby uzyskać natychmiastowe dochody dla irackiego budżetu, w 1931 zgodził się na udzielenie brytyjskiej Iraq Petroleum Company wyłącznej koncesji na poszukiwania i eksploatację ropy w Iraku północno-wschodnim, połączonej ze zwolnieniem z podatków w zamian za coroczną zryczałtowaną wpłatę w złocie. Porozumienie to umożliwiło Irakowi uzyskanie dochodu, który w latach 1931 i 1932 stanowił 1/5 całego wpływu do budżetu, jednak wzbudziło wśród krajowych polityków znaczne kontrowersje. Fakt, iż w parlamencie nadal dominowali zwolennicy premiera, pozwolił na szybką ratyfikację umowy. W 1931 w Iraku powstała jednak pierwsza partia, która mogła realnie zagrozić dotąd niepodzielnie rządzącej grupie - Partia Bractwa Narodowego na czele z Jasinem al-Haszinim oraz Dżafarem Abu at-Timmanem.
Nowa partia, w porozumieniu ze zrzeszającym kupców i wytwórców miejskich Stowarzyszeniem Rzemieślniczym, zorganizowała przeciwko premierowi strajk powszechny w miastach południowego Iraku. Wybuchł on w lipcu 1931 i po miesiącu został stłumiony (siły bezpieczeństwa aresztowały część organizatorów, skutecznie zastraszając uczestników protestów). Klęska strajku była poważnym ciosem dla opozycji i triumfem premiera, który skupił wokół siebie nie tylko dawnych zwolenników, ale i tych, którzy obawiali się, że w przyszłości znaczny wpływ na politykę iracką mogą zyskać działające wspólnie organizacje robotnicze i chłopskie. W tym samym roku as-Sa’id po raz kolejny stracił kontrolę nad protestami w Kurdystanie i musiał prosić o wsparcie armię brytyjską.
Pierwsze lata niepodległości. Za rządów Fajsala Po uzyskaniu pełnej niepodległości przez Irak w 1932 król Fajsal poprosił as-Sa’ida o rezygnację z urzędu, pragnął bowiem sformować bardziej umiarkowany gabinet. Na czele rządu stanął Nadżi Szaukat, w parlamencie wybrany w 1933 nadal w większości byli klienci byłego premiera, w opozycji zaś znaleźli się deputowany Partii Bractwa Narodowego. Atakowany przez nich rząd Szaukata upadł. Nowym premierem Iraku został Raszid Ali al-Kilani, as-Sa’id wszedł do gabinetu w charakterze ministra. Gabinet al-Kilaniego funkcjonował do jesieni 1933. Za rządów Ghaziego W 1938 na żądanie wojska irackiego król Ghazi I (syn Fajsala, zmarłego w 1933) mianował go premierem po raz drugi. Nuri as-Sa’id pozostawał w dobrych relacjach z oficerami, którzy w ciągu poprzednich kilku lat zdominowali krajowe życie polityczne, przez co mógł realnie sprawować władzę. Znaczenie miał także fakt, iż podzielał ich wizję polityki zagranicznej, w tym dążenia do wzmocnienia znaczenia Iraku w Palestynie, a nawet utworzenia z jej udziałem federacji arabskiej pod przewodnictwem Bagdadu i dynastii haszymidzkiej. Jeszcze przed 1938 as-Sa’id kilkakrotnie podróżował do różnych krajów arabskich i przekonywał do takiej koncepcji politycznej. W styczniu 1939 kierował delegacją Iraku na Konferencję Okrągłego Stołu w sprawie Palestyny w Londynie, jednak jego próby mediowania między Palestyńczykami i Brytyjczykami nie dały spodziewanych rezultatów.
W marcu 1939 premier oznajmił, że wykrył kierowany przez Hikmata Sulajmana spisek antykrólewski i doprowadził do skazania na śmierć (wyroki zamieniono na dożywotnie więzienie) swojego największego politycznego rywala i jego współpracowników. Oskarżenie oparte było na absurdalnych dowodach i najprawdopodobniej zostało całkowicie zmyślone przez as-Sa’ida.
Okres regencji Premier W marcu 1939 król Ghazi, coraz bardziej krytyczny wobec działalności rządu zginął w wypadku samochodowym, co jeszcze utrwaliło pozycję as-Sa’ida na krajowej scenie politycznej (premier był zresztą podejrzewany o doprowadzenie do tragicznego wypadku). Zachował on tekę premiera pod rządami regenta, księcia Abd al-Ilaha. W maju 1939 w wyborach parlamentarnych jego zwolennicy ponownie zdominowali ciało ustawodawcze. Premier zachowywał równocześnie dobre relacje z armią.
W momencie wybuchu II wojny światowej na żądanie Wielkiej Brytanii zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami i zagwarantował Brytyjczykom wszelką pomoc ze strony Iraku. Wprowadził także cenzurę, racjonowanie żywności, godzinę policyjną, rządził za pomocą dekretów. Starał się przy tym zachowywać równowagę między żądaniami brytyjskimi i nacjonalizmem arabskim, któremu hołdowali iraccy oficerowie (i z którym łączyły się sympatie proniemieckie). Zgodził się na zaproszenie do Bagdadu Muhammada Amina al-Husajniego, przywódcy przegranego powstania w Palestynie. Szybko stał się on znacząca postacią na irackiej scenie politycznej, przyczyniając się do wzrostu i tak żywych nastrojów antybrytyjskich. As-Sa’id przekonywał al-Husajniego do zalet brytyjskiej Białej Księgi z 1939, w której widział pożyteczną obietnicę niepodległości Palestyny i porzucenia projektów jej podziału między Arabów i Żydów, których napływ miał być dodatkowo ograniczony. Nie zdołał jednak wpłynąć na zmianę poglądów al-Husajniego.
W styczniu 1940 zamordowany został Rustum Hajdar, minister finansów i bliski współpracownik premiera. As-Sa’id uznał to wydarzenie za dowód istnienia szerszego spisku, wymierzonego w jego osobę, i planował wykorzystać je do pozbycia się swoich wrogów politycznych, tak jak uczynił to w marcu roku poprzedniego. Oficerowie podzielili się w kwestii oceny jego postępowania. W rezultacie kryzysu politycznego w lutym 1940 as-Sa’id ustąpił ze stanowiska. Powrócił na nie już w kolejnym miesiącu dzięki poparciu regenta i części wojskowych, którzy byli zdecydowani przeprowadzić zamach stanu, byle odtworzyć poprzedni gabinet. Autorytet as-Sa’ida został jednak znacznie nadszarpnięty. Wyznaczony przez niego minister obrony Taha al-Haszimi nie był w stanie zwalczyć wpływów „złotego czworoboku” (pułkowników Fahmiego Sa’ida, Salah ad-Dina as-Sabbagha, Mahmuda Salmana i Kamila Szabiba), który nadal był w stanie wywierać decydujący nacisk na rząd.
W rządzie al-Kilaniego Polityk szybko zrezygnował z teki premiera, zgodził się jednak wejść do nowego rządu, ponownie utworzonego przez al-Kilaniego, jako minister spraw zagranicznych. Razem z regentem wierzył, że utworzenie gabinetu złożonego z polityków zdecydowanie probrytyjskich umożliwi dalsze prowadzenie polityki w tym duchu, powstrzyma natomiast „złoty czworobok”, przekonany o zwycięstwie Niemiec i ich sojuszników, a zatem o konieczności nieprowokowania III Rzeszy.
Rachuby te okazały się nietrafne, a polityka al-Kilaniego stawała się coraz bliższa kręgom wojskowym. Latem 1940 wniosek as-Sa’ida o zerwanie stosunków dyplomatycznych z Włochami został odrzucony przez innych członków rządu. Al-Kilani coraz wyraźniej współpracował ze „złotym czworobokiem” i występował przeciwko brytyjskim żądaniom. Nuri as-Sa’id przekonał regenta do rozwiązania gabinetu i utworzenia nowego rządu, na czele którego stanął al-Haszimi. Potęga wojskowych okazała się jednak większa. Po zamachu stanu i zajęciu Bagdadu as-Sa’id emigrował, podobnie zresztą jak sam regent i inni politycy z kręgu as-Sa’ida. Rząd oficerów obaliła interwencja brytyjska, po której powrócił regent. Po powrocie do Iraku. 1941-1943 Nowym premierem został Dżamil al-Midfa’i, ale już po kilku miesiącach, w październiku 1941, zrezygnował, a Nuri as-Sa’id zastąpił go na urzędzie.