mały|200px|Cerkiew Wszystkich Świętych Monaster św. Aleksego – prawosławny stauropigialnyАлексеевский ставропигиальный женский монастырь żeński klasztor w Moskwie, najstarsza wspólnota żeńska w stolicy Rosji.

Historia Powstanie i pierwsze wieki funkcjonowania Żeński monaster św. Aleksego, pierwszą taką wspólnotę w Moskwie, erygował w 1358 r. metropolita kijowski Aleksy. Początkowo mniszki żyły na terenie tzw. Ostrożja (współcześnie – pocz. XXI w. – zlokalizowany jest tam monaster Poczęcia św. Anny w Moskwie), wśród lasów i łąk, między rzekami Ostożenką i Moskwą. Według cerkiewnej tradycji pierwszymi mieszkankami monasteru były mniszki Eupraksja i Julianna, w życiu świeckim Julia i Uljana, rodzone siostry AleksegoИстория московского Алексеевского девичьего монастыря. Zapis dotyczący śmierci Julianny w Latopisie Troickim wyklucza jednak tak bliskie pokrewieństwo; jest bardziej prawdopodobne, iż Julianna była dalszą krewną Aleksego lub jego uczennicą duchową. Wiadomości dotyczące Eupraksji są jeszcze bardziej skąpe. Obydwie kobiety po śmierci zaczęły być czczone jako święte mniszki; ich kanonizacja miała miejsce w 2000 r.. Julianna kierowała monasterem do śmierci w 1393 r..

Na terenie monasteru w pierwszym stuleciu jego istnienia funkcjonował sobór Poczęcia św. Anny. W 1451 r. klasztor, zrujnowany po trzęsieniu ziemi z 1445 r., został splądrowany przez wojska tatarskie, zaś w 1514 r. zniszczył go kolejny pożar. Po tym wydarzeniu na potrzeby wspólnoty zbudowana została nowa kamienna cerkiew Przemienienia Pańskiego i św. Aleksego z bocznymi ołtarzami Poczęcia św. Anny oraz Tichwińskiej Ikony Matki Bożej. Obiekt został całkowicie zniszczony w czasie wielkiego pożaru Moskwy w 1547 r. Po tym wydarzeniu siedzibę klasztoru przeniesiono na nowe miejsce, w obrębie tzw. Białego Miasta (Biełyj gorod).

1625–1837 Monaster został całkowicie zniszczony w czasie wielkiej smuty. Dopiero w 1625 r. car Michał I i jego ojciec, patriarcha moskiewski i całej Rusi Filaret, zdecydowali o jego ponownym otwarciu. Na potrzeby mniszek wzniesiono cerkiew św. Aleksego z ołtarzami bocznymi Tichwińskiej Ikony Matki Bożej oraz Poczęcia św. Anny. Już po czterech latach od reaktywacji monaster spłonął po raz kolejny. Ponownie jego odbudowę sfinansował car, który regularnie przybywał do świątyni na modlitwę. Z jego inicjatywy w monasterze zbudowano cerkiew z czterema ołtarzami: głównym Przemienienia Pańskiego i bocznymi o wezwaniach takich, jak ołtarze w świątyni wzniesionej w 1625 r..

W 1764 r., w czasie sekularyzacji dóbr kościelnych i ustanowienia podziału monasterów na klasy, wspólnota św. Aleksego otrzymała rangę II klasy. Zlikwidowano w niej również pełną wspólnotę i wprowadzono obowiązek samodzielnego utrzymywania się przez mniszki (poza dotacją państwową). W 1812 r., po wkroczeniu Wielkiej Armii Napoleona I do Moskwy, monaster został rozgrabiony i częściowo spalony (ocalała jedynie cerkiew). Natychmiast po wycofaniu się Francuzów ze stolicy Rosji przystąpiono do prac remontowych. Klasztorem szczególnie opiekował się arcybiskup moskiewski Augustyn.

Monaster po raz drugi zmieniał lokalizację w związku z budową soboru Chrystusa Zbawiciela – wotum cara Aleksandra I za zwycięstwo nad Napoleonem. Miejsce, gdzie funkcjonowała wspólnota, uznano za najodpowiedniejsze dla wzniesienia ogromnej świątyni. W związku z tym metropolita moskiewski Filaret polecił przeniesienie żeńskiego monasteru na miejsce przy cerkwi Podwyższenia Krzyża Pańskiego we wsi Krasnoje Sieło. W 1837 r. mniszki przeniosły się do nowej siedziby.

1837–1917 Początkowo jedyną cerkwią monasterską była dawna parafialna świątynia Podwyższenia Krzyża Pańskiego z bocznym ołtarzem Tichwińskiej Ikony Matki Bożej. W 1841 r., dzięki staraniom ihumenii Klaudii, budowlę powiększono o trzeci ołtarz św. Aleksego. W 1853 r., na polecenie ihumenii Hilarii, powstała nowa cerkiew św. Aleksego z ołtarzami bocznymi Gruzińskiej Ikony Matki Bożej oraz św. Pawła z Latros. Budowlę tę zaprojektował M. Bykowski, który stworzył projekt świątyni nawiązującej do architektury cerkiewnej XVII w.. W 1857 po raz kolejny rozbudowana została cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego.

Aby uboga wspólnota mogła uzyskać dodatkowy dochód, metropolita Filaret udzielił mniszkom zgody na prowadzenie cmentarza, na którym miejsce mogły wykupić także osoby świeckie. Stał się on miejscem pochówku wielu znaczących moskiewskich rodzin kupieckich oraz szlacheckich.

Rozkwit monasteru związany jest postacią ihumeni Antoniny (Troiliny), córki duchownej metropolity moskiewskiego Filareta, która kierowała wspólnotą od 1871 do 1897 r. W okresie kierowania przez nią klasztorem przywrócona została w nim pełna wspólnota, wzniesiono przy monasterze szpital i nowe świątynie, w tym cerkiew Wszystkich Świętych, poświęcony w 1891 r. przez metropolitę moskiewskiego Joannicjusza. W świątyni tej wystawiona dla kultu była cudowna ikona Matki Bożej „Uzdrowicielka”. W budynku znajdował się także marmurowy ikonostas wykonany według projektu D. Cziczagowa. Od 1871 r. przy klasztorze działała szkoła dla prawosławnych Serbek i Bułgarek, naukę w monasterskiej szkole mogły pobierać również dziewczęta z rodzin białego duchowieństwa. Mniszki pracowały również w żeńskim oddziale szpitala więziennego w Moskwie, zaś na terenie klasztoru wydawały obiady dla ubogich kobiet. W 1889 otworzyły przytułek dla setki ubogich płci obojga.

W okresie kierowania monasterem przez ihumenię Antoninę klasztor św. Aleksego stał się także znaczącym ośrodkiem życia duchowego, odwiedzanym licznie przez wiernych. Ihumenia utrzymywała kontakty z Janem Kronsztadzkim, Mikołajem (Kasatkinem) i Ignacym (Brianczaninowem).

W 1899 r. według projektu A. Łatkowa po raz kolejny przebudowana została cerkiew św. Aleksego. W 1907 r. w monasterze żyło 51 mniszek i 47 posłusznic.

Po 1917 Po rewolucji październikowej mniszkom odebrano część kompleksu monasterskiego, w którym rozlokowano robotników. Klasztor został ostatecznie zamknięty w 1924 r. Cała wspólnota została wysiedlona, zniszczony został monasterski cmentarz, zamknięto także wszystkie cerkwie. Świątynie zaadaptowano do celów świeckich: w cerkwi św. Aleksego rozlokowano Dom Pionierów. Cerkiew Wszystkich Świętych od lat 60. do 1989 r. pełniła funkcje archiwum i fabryki. Zniszczony został budynek szpitala monasterskiego z jego domową cerkwią oraz cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego.

Wysiedlone mniszki żyły w grupach w prywatnych mieszkaniach, starały się w miarę możliwości kontynuować życie monastyczne według dawnej reguły. Część zakonnic opuściła Moskwę. Jedna z grup do 1931 r. żyła w budynku na terenie dawnego klasztoru. Mniszki te w 1931 r. zostały skazane na zesłanie. Dwie byłe mieszkanki monasteru św. Aleksego, mniszki Wassa i Tatjana, zostały rozstrzelane.

Po upadku ZSRR Cerkiew Wszystkich Świętych została zwrócona Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu i ponownie przystosowana do celów sakralnych w 1991 r. Jest to świątynia dwupoziomowa z dolną cerkwią Kazańskiej Ikony Matki Bożej, a od 2002 także z lewym ołtarzem św. Aleksego. W 2006 r. kompleks cerkiewny otrzymał status patriarszego metochionu, zaś w 2013 r, Święty Synod reaktywował monaster św. Aleksego.

Związani z monasterem W monasterze św. Aleksego żyła jako mniszka była małżonka Nikity Minowa, późniejszego patriarchy moskiewskiego i całej Rusi Nikona. Złożyła ona śluby mnisze przekonana do tego przez męża – białego duchownego, który postanowił wstąpić do monasteru. Jako schimniszka nosiła imię zakonne Taisa.

Mniszkami w monasterze św. Aleksego były dwie pierwsze przełożone monasteru św. Marii Magdaleny w Wilnie: ihumenie Flawiana i Antonina. Z moskiewskiej wspólnoty pochodziła także Eupraksja (Miłowidowa), współtwórczyni monasteru Wniebowstąpienia Pańskiego na Górze Oliwnej, przełożona monasteru św. Nikity w Moskwie ihumenia Paisja oraz pierwsza przełożona monasteru Trójcy Świętej i św. Aleksandra Newskiego w Akatowie mniszka EutychiaСвято-Троицкий Александро-Невский ставропигиальный женский монастырь.

Po rewolucji październikowej w monasterze osiedliła się na krótko mniszka Wiera (Mierkułowa) (później schimniszka Michalina), szczególnie szanowana przez wiernych.

W monasterze żyły posłusznice, kanonizowane jako święte mniszki-męczennice i zaliczone do Soboru Świętych Męczenników i Wyznawców Rosyjskich: Anna Makandina, Matrona Makandina oraz Eufrozyna Timofiejewa.

Przypisy

!