Diabeł tasmański (Sarcophilus harrisii) – gatunek mięsożernego ssaka, torbacza z rodziny niełazowatych (Dasyuridae). Występuje na wolności jedynie na australijskiej wyspie Tasmanii. Osiąga wielkość niewielkiego psa i jest największym współczesnym mięsożernym torbaczem, po wyginięciu wilkowora tasmańskiego (wilka workowatego) w 1936. Ma krępe, umięśnione ciało, czarne futro, ostry zapach, bardzo głośny i niepokojący pisk, doskonały węch i charakterystyczny sposób pożywiania się. Poluje na zdobycz i poszukuje padliny, zjada też produkty spożywcze, jeśli bytuje w pobliżu osiedli ludzkich. Zazwyczaj prowadzi samotny tryb życia, czasami żywi się razem z innymi diabłami i wypróżnia się we wspólnym miejscu. W odróżnieniu od większości niełazowatych, ma efektywne mechanizmy termoregulacji organizmu, co pozwala mu zachować aktywność w południe, nie przegrzewając się. Pomimo pulchnego wyglądu zaskakuje szybkością i wytrzymałością. Potrafi wspinać się na drzewa i przepływać rzeki.
Uważa się, że torbacze dostały się do Australii z Ameryki Południowej, gdy dziesiątki milionów lat temu lądy te wchodziły w skład superkontynentu Gondwany. Ewoluowały, gdy Australia stawała się bardziej sucha. Znaleziono skamieliny gatunków podobnych do diabłów tasmańskich, nie wiadomo jednak, czy są to przodkowie współczesnych diabłów. Nie wiadomo również, kiedy zaczęły się regionalne wyginięcia diabłów na terenie Australii kontynentalnej. Większość danych świadczy o trzech populacjach reliktowych około 3000 lat temu. Zęby znalezione w Auguście w Australii Zachodniej datuje się na 430 lat temu, ale archeolog Oliver Brown datuje wymarcie diabłów na kontynencie około 3000 lat temu. Za ich wymarcie zazwyczaj wini się dingo, które nie występują na Tasmanii. Ponieważ uważano, że diabły zagrażają zwierzynie hodowlanej i zwierzętom, z których pozyskiwano futra, polowano na nie, doprowadzając do zagrożenia wyginięciem. W 1941 gatunek został objęty oficjalną ochroną. Od tego czasu naukowcy utrzymują, że wcześniejszy pogląd, jakoby diabły tasmańskie były największym zagrożeniem dla zwierząt hodowlanych, był przesadzony i nieuzasadniony.
Diabły nie są monogamiczne. Rozród jest dlań energochłonny, obfituje we współzawodnictwo. Samce walczą o samice. Strzegą swych partnerek, by zapobiec niewierności. Owulacja u samicy może wystąpić trzykrotnie podczas sezonu rozrodczego. 80% dwuletnich samic zachodzi w ciążę podczas rocznego okresu rozrodu. Samica przeżywa średnio 4 okresy godowe. Ciąża trwa zaledwie 3 tygodnie. Noworodki są różowe, nie mają futra ani rozwiniętych cech pyska. Ważą około 0,20 g. W torbie znajdują się tylko 4 sutki. Powoduje to zajadłą konkurencję, w wyniku której tylko kilka młodych przeżywa. Rosną szybko. Opuszczają torbę po około 100 dniach. Ważą wtedy mniej więcej 200 g. Osiągają niezależność po około 9 miesiącach. Samica spędza większą część roku na czynnościach związanych z wydawaniem na świat potomstwa i opieką nad nim.
Od późnych lat dziewięćdziesiątych XX wieku zakaźny rak pyska diabła drastycznie zmniejszył populację diabłów. Choroba ta zagraża przetrwaniu gatunku, któremu w 2008 przyznano status zagrożonego wyginięciem. Rząd Tasmanii podejmuje programy zmniejszenia szkód wywołanych przez chorobę, w tym stworzenie grupy zdrowych osobników w niewoli, w izolacji od choroby. Wilkowór tasmański, polował na diabły, które poszukiwały młodych, niestrzeżonych wilkoworów w norach. Miejscowa populacja diabłów tasmańskich została też znacznie zredukowana przez zderzenia z pojazdami silnikowymi, zwłaszcza gdy diabły pożywiały się innymi ofiarami wypadków drogowych.
Liczebność wedle IUCN wynosi między 10 a 25 tysięcy dorosłych zwierząt.
Zwierzę jest symbolem Tasmanii, wielu organizacji i grup, a wiele produktów związanych z tym stanem używa go w swoim logo. Stanowi też ważną atrakcję turystyczną. Światową sławę zapewniła mu kreskówka Looney Tunes, w której wystąpił Diabeł Tasmański. Z powodu ograniczeń eksportu i niepowodzeń hodowlanych poza Australią, prawie nie można spotkać diabła tasmańskiego poza jego ojczyzną z wyjątkiem zwierząt przemyconych.
Klasyfikacja Pierwszy opis diabła tasmańskiego wyszedł spod pióra przyrodnika George’a Harrisa, który uznał go za oposa i opisał w 1807, nadając mu nazwę naukową Didelphis ursina. Kierował się niedźwiedzim wyglądem zwierzęcia, między innymi jego zaokrąglonymi uszami (Ursus oznacza niedźwiedzia). Wcześniej zaprezentował swe odkrycie Zoological Society of London. Jednakże taką nazwę binominalną nadano już wcześniej wombatowi tasmańskiemu (później zmieniono ją na Vombatus ursinus). Nazwy tej użył George Shaw w 1800, była już więc zajęta. W 1838 Richard Owen przemianował zwierzę na Dasyurus laniarius, jednak do 1877 przeniósł gatunek do nowego rodzaju Sarcophilus. Współczesny gatunek nazwano Sarcophilus harrisii, co oznacza „miłośnika mięsa Harrisa” (greckie sarx, sarkos – mięso; philos – miłośnik < phileō – kochać). Dokonał tego francuski przyrodnik Pierre Boitard w 1841. Późniejsza rewizja taksonomii diabła, opublikowana w 1987, postulowała zmianę nazwy na Sarcophilus laniarius, bazując na kontynentalnych skamielinach jedynie kilku zwierząt, jednak nie spotkało się to z akceptacją szerszego środowiska taksonomów. Zachowano nazwę S. harrisii, S. laniarius pozostawiono dla gatunku kopalnego. Niektórzy autorzy stosują jednak nazwę S. laniarius na określenie współczesnych diabłów tasmańskich.
W języku angielskim funkcjonowała wczesna nazwa zwyczajowa Beelzebub’s pup („szczenię Belzebuba”). Nadali ją eksploratorzy Tasmanii, odnosząc się do demona uznawanego za księcia piekła i pomocnika szatana. Ludzie ci, pierwszy raz weszli w kontakt ze zwierzęciem, usłyszawszy jego unoszące się daleko odgłosy w nocy. Nadane zwierzęciu określenie wiąże się z dziewiętnastowieczną nazwą Sarcophilus satanicus („szatański miłośnik mięsa”) i Diabolus ursinus („niedźwiedzi diabeł”). Wszystkie te miana wiązały się z wczesnymi mylnymi koncepcjami uznającymi diabła tasmańskiego za zaciekłe, zawzięte stworzenie.
Diabeł tasmański (Sarcophilus harrisii) zalicza się do rodziny niełazowatych. Rodzaj Sarcophilus zawiera jeszcze dwa inne gatunki, znane jedynie dzięki plejstoceńskim skamielinom: S. laniarius i S. moornaensis. Relacje pokrewieństwa pomiędzy tymi trzema gatunkami nie są jasne. Analiza filogenetyczna wykazała, że najbliższym współczesnym krewnym diabła tasmańskiego jest Dasyurus.
Korzenie australijskich torbaczy sięgają dziesiątków milionów lat, do czasów gdy na wielkich terenach półkuli południowej leżał superkontynent Gondwana. Uważa się, że torbacze powstały na ziemiach obecnie leżących w Ameryce Południowej, po czym migrowały poprzez ziemie Antarktydy, na których panował wtedy klimat umiarkowany. Sądzi się, że wraz z degradacją gleby torbacze zaadaptowały się do bardziej prymitywnej flory Australii. Według Pembertona, prawdopodobni przodkowie diabła tasmańskiego mogli potrzebować umiejętności wspinania się na drzewa w celu zdobycia pożywienia, co miałoby prowadzić do zwiększenia rozmiarów i zasięgu skoków wielu torbaczy. Autor ten spekulował, że tamte adaptacje mogły stać się przyczyną obserwowanego współcześnie osobliwego kroku diabła tasmańskiego. Teoretyzuje się, że linia diabła tasmańskiego powstała w miocenie. Dane molekularne wskazują na rozdzielenie przodków diabła tasmańskiego i niełazów (Dasyurus) pomiędzy 10 a 15 milionami lat, kiedy to w Australii nastąpiły poważne zmiany klimatyczne. Z ciepłego i wilgotnego klimat stał się suchy, co spowodowało masowe wyginięcia. Skoro większość ich zdobyczy wymarła z powodu chłodów, przeżyło tylko kilku drapieżników, w tym przodkowie niełazów Dasyurus i wilka workowatego. Spekuluje się, że linia diabła tasmańskiego mogła oddzielić się właśnie w tym czasie, zapełniając nisze padlinożercy pożerającego resztki pozostawione przez bardziej selektywnie dobierające pokarm wilki workowate. Wymarły Glaucodon ballaratensis z pliocenu okrzyknięty został gatunkiem pośrednim pomiędzy diabłem tasmańskim a Dasyurus. mały|Do odnalezionych w jaskiniach znalezisk należy ta żuchwa z jednej z Jaskiń Jenolan Skamieliny z jaskiń krasowych w Naracoorte w Australii Południowej, datowane na miocen, obejmują osobniki zaliczane do S. laniarius, które były o 15% większe i 50% cięższe od współczesnych diabłów tasmańskich. Pozostałości dorosłych osobników, uważane za pochodzące sprzed 50–70 tysięcy lat, znaleziono w Darling Downs w Queensland oraz w Australii Zachodniej. Nie jest jasne, czy współczesny gatunek wyewoluował z S. laniarius, czy też koegzystowały one ze sobą w tym samym czasie. Richard Owen w XIX wieku optował za tą drugą hipotezą, opierając się o skamieliny znalezione w 1877 w Nowej Południowej Walii. Duże kości przypisywane S. moornaensis znaleziono w Nowej Południowej Walii i powiązano je z dwoma większymi, wymarłymi gatunkami, które mogły zarówno polować, jak i żywić się padliną. Wiadomo o istnieniu kilku rodzajów wilkoworów, żyjących miliony lat temu. Różniły się one rozmiarami; mniejsze były bardziej zależne od plądrowania. Jako że wymarcie tych dwóch gatunków koresponduje czasowo z pojawieniem się człowieka w Australii, jako przyczyny wymarcia rozważano polowania przez człowieka i wylesienia. Krytycy tych poglądów zwracają uwagę, że rdzenni Australijczycy wprowadzili dla zastosowań łowieckich jedynie bumerangi i włócznie przed około 10 tysiącami lat, wobec czego krytyczny spadek spowodowany polowaniami nie jest prawdopodobny. Podnoszą też, że jaskinie zamieszkiwane przez Aborygenów australijskich cechują się niewielkim odsetkiem kości i malunków naskalnych diabłów tasmańskich. Sugeruje to, że te niełazowate nie odgrywały istotnej roli w życiu rdzennych mieszkańców kontynentu. Raport naukowy z 1910 twierdził, że Aborygeni australijscy spożywali raczej mięso roślinożerców niż mięsożerców. Alternatywna hipoteza twierdzi, że wyginięcie nastąpiło na skutek zmian klimatycznych podczas ostatniej epoki lodowej.
O ile za jedną z głównych przyczyn zniknięcia diabłów tasmańskich w kontynentalnej Australii uznaje się dingo, to inna teoria podaje za główny powód wzrastającą suchość siedlisk kontynentalnych, co nie dotknęło populacji tasmańskiej, w której miejscu występowania klimat pozostał chłodny i wilgotny. Teoria ta widzi w dingo jedynie przyczynę drugorzędną.
Jako że diabeł tasmański należy do najbliższych współczesnych krewnych wilka tasmańskiego, spekulowano na temat przywrócenia wilka tasmańskiego poprzez połączenie jego DNA z okazów muzealnych z komórką jajową diabła tasmańskiego.
Genetyka mały|Kariotyp