mały|Sziwiti (pol. „Stawiam”), panel ze skóry z tetragramem imienia Boga JHWH umieszczany w synagodze na miejscu przewodniczenia. Nazwa pochodzi od Psalmu 16,8: „Stawiam sobie zawsze Pana przed oczy” Imiona Boga w judaizmie – głównym imieniem Boga w judaizmie jest Jahwe zapisywane przy pomocy tetragramu JHWH, obok Elohim (bogowie) i AdonaiPor. . Te i inne imiona używane w ciągu historii trwania judaizmu w stosunku do Boskiej istoty – przynajmniej od czasu Mojżesza, a najprawdopodobniej już od Abrahama – odnoszą się do jednego i tego samego bóstwa, mianowicie do Boga Izraela. Najstarsze semickie określenie Boga to El i Elohim. Można też wyróżnić pięć podstawowych imion Boga, które są złożeniem El i dodatkowego określenia: ʼElʽEljon (Bóg Najwyższy), ʼElʽOlam (Bóg Wieczny), ʼEl Szaddaj (Bóg Wszechmocny), ʼEl Roʼi (Bóg Widzący) oraz ʼEl Berit (Bóg Przymierza). Poza tym Biblia obfituje w różne inne imiona Boga, będące wyrażeniami opisowymi np. Stwórca nieba i ziemi (Rdz 14,19 oraz 22) albo Stwórca Izraela (Iz 43,15; por. Iz 1,24).

W późniejszej literaturze z okresu hellenistycznego, następnie w Talmudzie, w Kabale, w średniowiecznej i nowożytnej myśli filozoficznej – imiona Boże były omawiane i ubogacane nowymi określeniami.

Imiona biblijne Źródłem poznania imion Bożych używanych w Izraelu jest ogromna literatura judaizmu, poczynając od Biblii hebrajskiej. Większość z imion Boga w judaizmie było używanych wcześniej przez plemiona kananejskie na określenie ich lokalnych pogańskich bogów. Uczeni tłumaczą to faktem, że po osiedleniu się na terenach Kanaanu Żydzi przyswoili sobie miejscowy język kananejski (por. Iz 19,18).

El Samo El jako osobiste imię Boga występuje w Biblii bardzo rzadko, np. w Księdze Rodzaju 33,20: ʼElʽElohej Jisrael (El, Bóg Izraela /Jakuba/, por. Psalm 146,5). Słowo to jest najstarszym semickim słowem określającym bóstwo: el. W języku akadyjskim brzmiało ono ilu(m), w kananejskim el lub il, a w arabskim, jako element imienia używanego przez ludzi, el.

Ogólnie przyjmuje się, że pochodzi od korzenia „yl” lub „wl” oznaczającego „być mocnym”. Jak w Księdze Rodzaju 31,29: Jest to w mocy mojej ręki by cię skrzywdzić (cf. hebr. jesz le-el jadi)Biblia Tysiąclecia tłumaczy ten wers niedosłownie: „Mógłbym teraz obejść się z wami surowo”.. Możliwe jest jednak, że odwrotnie: słowa oznaczającego bóstwo, jako kojarzącego się z mocą, zaczęto używać w przenośnym znaczeniu „mocy”.

El używa się rzadko i najczęściej w formie wołacza. Biblia używa go wobec Boga, zwłaszcza wtedy, gdy przedstawiany jest w zestawieniu z człowiekiem (por. Lb 23,19; Iz 31,3, Ez 28,9; Oz 11,9; Hi 25,4). Ale także wobec „obcych bogów”, w liczbie mnogiej elim (Pwt 32,12, Ml 2,11, Wj 15,11). Znacznie częściej używane było imię Elohim, będące liczbą mnogą El – rozumiane jednak w Biblii jako odnoszące się do Boga w liczbie pojedynczej. „El” jest elementem w teoforycznych imionach ludzkich (i innych, tj. np. anielskich) takich jak: Eliasz, Elizeusz, Elihu Gabra'El (Gabriel), Izrael, Samuel itp.

El Eljon Wobec tego imienia nigdy nie używa przedrostka ha-, co wskazuje, że jest to imię własne Boga, a więc „Najwyższy”. Wykopaliska w Ugarit poświadczają, że w religiach kananejskich El i Eljon były osobnymi bóstwami, a później doszło do połączenia: El-eljon. Listy z Tell el-Amarna (XV–XIV wiek p.n.e.) świadczą, że Kananejczycy nazywali tym imieniem „pana bogów”. Według Księgi Rodzaju 14,18–20 Melchizedek był jego kapłanem. Abraham zrozumiał ten tytuł jako imię jego własnego Boga, na którego złożył przysięgę: „Przysięgam na Jahwe, Boga Najwyższego, Stwórcę nieba i ziemi” (w. 22).

El Olam Imię to występuje w Księdze Rodzaju 21,33: „Abraham zaś zasadził w Beer-Szewie drzewo tamaryszkowe. Tam też wzywał imienia Pana, Boga Wiekuistego”. Być może było to przejęte przez Abrahama określenie używane przez Kananejczyków wobec boga el czczonego w miejscowej świątyni w Beer-Szebie (por. El z Betel w Rdz 35,7). Imię najprawdopodobniej zainspirowało Izajasza 40,28: „Jahwe – to Bóg wieczny, Stwórca krańców ziemi” (elohei olam, jahwe) (por. Jer 10,10 – „król wieczny”, melek olam); Iz 26,4; Pwt 33,27. Przedrostek ha- jest użyty jedynie w Księdze Daniela 12,7, prawdopodobnie przetłumaczonej z aramejskiego.

El Szaddaj

Znaczenie tego imienia nie jest jasne. Najczęściej oddaje się je jako „Wszechmogący”. Bóg ukazał się jako El-Szaddaj Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi (Wj 6,3). Septuaginta oddaje Szaddaj po grecku jako Pantokrator, Wulgata po łacinie jako Omnipotens. Idą w tym za interpretacją rabiniczną dwóch słów Sza (pol. „Kto”) oraz daj (pol. „wystarczyć”): „Ktoś (samo)wystarczalny” por. Księga Aggeusza 12a. Ale bardziej prawdopodobne jest pochodzenie od słowa sadii (pol. „góra”) z języka akadyjskiego – „Bóg skała”. Imię to używane jest w Biblii jedynie w opowiadaniach o Abrahamie, Izaaku i Jakubie; wyroczniach Balaama (Lb 24,4.16) oraz we fragmentach poetyckich: Iz 13,6, Ez 1,24; Jl 1,15, Ps 68,15; 91,1 i 31 razy w Księdze Hioba. Wchodzi w skład starych izraelskich imion, jak Ammiszaddaj (Lb 1,12) i Zuriszaddaj (Lb 1,6).

El Roi To imię występuje w Biblii w związku z wyjaśnieniem nazwy studni znajdującej się na pustyni, gdzie Hagar – wypędzona przez Saraj – miała widzenie Boga. Terytorium to stało się ziemią potomków jej syna Izmaela, stąd możliwe, że jest imieniem Boga używanym przez Izmaelitów bardziej niż przez Żydów.

Znaczenie słowa „Ro’i” jest niejasne, może być albo rzeczownikiem „wygląd” (por. 1 Sm 16,12; Na 3,6), albo imiesłowem: „widzący mnie” (Hi 7,8). Znaczy albo „Bóg, który się ukazał”, albo „Bóg, który mnie widzi”.

El Berith To imię pojawia się jedynie w Księdze Sędziów:

Redaktor Księgi Sędziów uznawał Baal-Berita za pogańskiego boga. Ale imię Baal we wczesnym Izraelu było tym samym co Adon (pol. „Pan”). Wczesne imiona izraelskie świadczą o tym, że odnoszono to słowo także do Jahwe: Meribaal (1 Krn 8,33n; 9,39n), Beeliada (1 Krn 14,7). Dopiero od czasów Salomona jednoznacznie utożsamiano słowo „Baal” z kananejskim bóstwem burz Hadadem i zaczęto unikać odnoszenia go do Jahwe. Sychem było uważane za święte miejsce zarówno przez Abrahama, jak i Jakuba; wznieśli oni tam swoje ołtarze (Rdz 12,6n; 33,19n, por. 48,22). Kupno ziemi w Sychem przez Jakuba i ślub jego synów wskazują na zawarcie przymierza. Później Jozue zawarł przymierze z Bogiem po przekroczeniu Jordanu właśnie w Sychem (por. Joz 8,30–35; 24,1–28). Dlatego, mimo że redaktor Księgi Sędziów uważał Baal-Berita za boga kananejskiego, słowo mogło być używane jako jedno z imion Jahwe.

Elohim

Słowo Elohim z punktu widzenia gramatyki hebrajskiej jest rzeczownikiem występującym w liczbie mnogiej (świadczy o tym sufiks -im nadający znaczenie: bogowie). W Biblii, w odniesieniu do Boga Stwórcy, jest ono jednak używane jako wyraz w liczbie pojedynczej (np. w Rdz 1,1: „בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים” [„Na początku stworzył Bóg”], czasownik bara „בָּרָא” oznacza „[on] stworzył”, nie zaś „stworzyli”).

Adonai

W Biblii hebrajskiej pojawia się 306 razy oraz w 134 miejscach w tekstach masoreckich. Tytułem tym najczęściej posługiwali się starotestamentowi prorocy, zwłaszcza Ezechiel. Najczęściej używano go w zwrocie Adonai Jahwe, czyli „Pan Jahwe” (w starszych przekładach Pan Bóg). 16 razy pojawia się zwrot Adonai Jahwe sewaot, czyli „Pan Jahwe Zastępów” (przede wszystkim w księgach Izajasza i Jeremiasza)Za: E. Jenni, C. Westermann, Theological Lexicon of the Old Testament, Hendrickson Publishers 1997, strona 80-81..

Jahwe

Są dwie tradycje co do imienia Jahwe. Zgodnie z tradycją elohistyczną źródłem imienia Jahwe było objawienie Boga Mojżeszowi przy Horebie. Inna biblijna tradycja, tradycja jahwistyczna, twierdzi, że imię Jahwe było znane niemal od zawsze. Należy to rozumieć jako jahwistyczną reinterpretację starego przekazu ustnego o początkach rodzaju ludzkiego (por. Rdz 2,4b–3,24) i o biblijnych patriarchach.

Przynajmniej do czasów Mojżesza (około XIII wieku p.n.e.), któremu według Biblii imię to miało zostać objawione, Żydzi oddawali mu cześć jedynie na sposób monolatrii – czcząc jedno bóstwo Jahwe, lecz nie przecząc istnieniu innych bóstw. Niektórzy uczeni podają hipotezę, jakoby kult Jahwe został przejęty z wierzeń ugaryckich. Przeczy temu tradycja elohistyczna. Imię Jahwe występuje w tekście masoreckim Starego Testamentu 6828 razy. W 25 przypadkach występuje w skróconej, późniejszej formie Jāh.

Współcześnie próbuje się także stworzyć inne teorie. Istnieje hipoteza, że imię Jahwe znane było jednemu z plemion midianickich, Kenitom, i stąd Mojżesz miałby je przejąć po ucieczce z Egiptu, kiedy przebywał na terytorium, gdzie plemiona te koczowały (por. Sdz 1,16; Lb 10,29). Jahwe miał być znany Madianitom, był też bóstwem opiekuńczym miasta Ejlat nad Morzem Czerwonym.

Boskie zawołania Oprócz powyższych imion w Biblii znajdują się bardzo liczne zawołania Boga, mówiące o jego naturze. Najczęściej spotyka się wyrażenie „Stwórca nieba i ziemi” (Rdz 14,19.22) oraz „Stwórca Izraela” (Iz 43,15 – być może trzeba to poprawniej odczytywać jako „Mocny Izraela”; por. Iz 1,24). W wierze judaizmu jest bowiem przekonanie, że Bóg nie tylko stworzył świat z niczegoŚredniowieczny autor Jehuda Halewi w dziele Kuzari wyraził przekonanie, że według tradycji judaizmu opis stworzenia świata w Księdze Rodzaju należy rozumieć jako „stworzenie z niczego” (łac. creatio ex nihilo), mimo że literalnie tekst nie wyklucza interpretacji, że stworzenie było nadaniem formy odwiecznej materii, będącej w stanie chaosu. Takie podejście miał neoplatonizm. Według Halewiego jednak kultura grecka opierała się na samym tylko rozumowaniu i wiedzy, a więc mądrości filozofów greckich brakowało wsparcia ze strony Boga, które mieli Prorocy Izraela. Por. Według Marena R. Niehoffa ogół żydowskich autorów i interpretatorów Biblii zarówno przed, jak i po upadku Drugiej Świątyni (70 rok) widział Boga Stwórcę jako demiurga, nie znając pojęcia creatio ex nihilo. 2 Mch 7,28 ma być według tego autora zupełnym wyjątkiem. , ale że nim nieustannie rządzi (por. Iz 29,16; 45,9; 64,7; Jr 27,5; 31,35n).

Jest też nazywany „Pasterzem Izraela” (Ps 80,2; por. 28,9; Oz 4,16), a także „Królem”, choć można stwierdzić, że tytułu tego zaczęto używać dopiero wtedy, gdy ustrój społeczno-polityczny Izraela, wraz z namaszczeniem króla Saula (około 1042 roku p.n.e.) przeszedł od władzy sędziów do systemu królewskiego. Rzadkie występowanie tego zawołania w tekstach Pięcioksięgu starszych niż epoka królewska może się tłumaczyć późniejszymi zabiegami redaktorskimi. Zasadniczo wcześniej teksty nie używały słowa „Król”. Nie nazywały Boga królem nawet, gdy chodziło o jego rządy nad Izraelem (por. Sdz 8,22n).

Innym zawołaniem Boga Jahwe jest „Skała”. Bóg jest jak ustęp skalny wysoko w górze, na którym można się schronić (Pwt 32,4; 18,31.37; 1 Sm 2,2; 2 Sm 22,32; Iz 44,8; Ps 18,32). Bóg jest też nazywany „Świętym” (Iz 40,25, Hb 3,3) lub „Świętym Izraela” (np. Iz 1,4; 5,19.24). Współcześnie używane zawołanie „Istniejący od pradawnych dni” ma korzenie w Biblii, ale nie spotyka się go w niej.

Literatura postbiblijna Źródłem poznania imion Boga w judaizmie są też dzieła z okresu bliskiego początkowi naszej ery, zwane apokryfami. Osobny rozdział stanowi literatura talmudyczna, wprowadzająca ścisłe zasady redukujące w praktyce okazje, w których można wypowiadać imiona Boże. Rabini wypracowali też pewną liczbę nowych imion Boga, będących odniesieniami do jego boskich atrybutów, np. Ha-Kadosz („Święty”), Ha-Makom (dosł. „Miejsce”, czyli „Wszechobecny”).

Źródłem imion Bożych jest też Kabała, która podkreślała szczególnie nieprzeniknioność Boga, używając imienia temira de-temirin („Ukryty nad ukrytymi”).

Z kolei w teologiczno-filozoficznej myśli żydowskiej w średniowieczu podkreślano metafizyczną jedyność i jedność Boga. Żydowscy uczeni, jak Jehuda Halewi, Abraham ibn Daud, Mojżesz Majmonides oraz Josef Albo, skupiali się z tego powodu wokół biblijnych imion Jahwe i Elohim.