Teoria organizacji – interdyscyplinarna część nauk społecznych. Jest dyscypliną pomocniczą dla takich dyscyplin naukowych jak: socjologia (np. oddziaływanie organizacji na życie rodzinne, religijne, polityczne, kulturalne), zarządzanie (np. organizacyjne uwarunkowania procesów i ich efektywność), ekonomia (np. organizacje przetwarzające informacje uczestników różnych rynków). Teoria organizacji jest nauką empiryczną, opartą na doświadczeniu i na rozumowaniu indukcyjnym i jak inne nauki społeczne jest wieloparadygmatyczna i uznająca za prawomocne różne punkty widzenia.
Tradycja europejska i północnoamerykańska w teorii organizacji W badaniach nad teorią organizacji rozróżnić można tradycję europejską i północnoamerykańską: Tradycja europejska – myślą przewodnią badaczy była analiza organizacji na poziomie makrospołecznym, skoncentrowaną wokół problematyki władzy. Refleksja o organizacji jest rozwijana na poziomie ogólnym a nurt badań zorientowany jest eksploracyjne. Celem badań jest poznanie organizacji, które nie muszą się od razu przekładać na wskazówki praktycznego działania. Badania mają charakter jakościowy. Tradycja północnoamerykańska – badacze tej tradycji koncentrowali się na poziomie mikrospołecznym i na organizacyjnych procesach podejmowania decyzji. Jest to tradycja zorientowana praktycznie – w jej ramach refleksja organizacyjna ma służyć głównie praktyce zarządzania. W badaniach dominuje podejście ilościowe i eksperymentalne, w których dominował rygor wywodów i poprawność metodologiczna.
Ontologia i epistemologia Ontologicznie teoria organizacji bada trzy postacie bytu: strukturę, procesy, działania, decyzje. Epistemologicznie w teorii organizacji, podobnie jak w naukach społecznych możliwe są dwa stanowiska: pozytywistyczne i interpretatywne. Zestawienie odrębnych nurtów epistemologicznych teorii organizacji oraz podział teorii organizacji według wpływów i impulsów ze strony dyscyplin akademickich i głównych myślicieli tych dziedzin oraz podział na cztery główne perspektywy.
Główne perspektywy teorii organizacji Klasyczna – (lata 1900–1950) zawiera dwa główne nurty. Nurt socjologiczny – zwolennicy tego nurtu (Émile Durkheim, Max Weber, Karol Marks) skupiają się na zmienności wizerunku i ról istniejących w społeczeństwie organizacji sformalizowanych oraz na szerszym wpływie uprzemysłowienia na charakter pracy i jego konsekwencjach dla pracowników. Drugi nurt obejmuje zwolenników klasycznej teorii zarządzania, czyli Frederick Taylor, Henri Fayol, Chester Barnard, którzy koncentrowali się na problemach praktycznych, przed którymi stawali menedżerowie organizacji przemysłowych. Do dyscyplin, które przyczyniły się do rozwoju teorii zalicza się: ekonomia (ekonomia polityczna, której najbardziej znanym przedstawicielem jest Adam Smith, który w 1776 roku opublikował prace pod tytułem: „Badania nad natura i przyczynami bogactwa narodów”), inżynieria, socjologia, nauki polityczne. Nowoczesna (modernistyczna) – (lata 1950–1980) gdzie głównym nurtem była ogólna teoria systemów. Ludwig von Bertalanffy przedstawił teorię mającą wyjaśniać wszystkie zjawiska naukowe zarówno w naukach przyrodniczych, jak i społecznych gdzie nazwał ją „systemem”. Budowana przez niego „teoria systemów” opierała się na uogólnieniach zaczerpniętych z wysokiego stopnia abstrakcji, takiego, dzięki któremu można by było dokonać objaśnienia i integracji wiedzy naukowej. Kontynuatorem tej teorii był m.in. Kenneth E. Boulding. Dyscypliny, które przyczyniły się do rozwoju teorii w perspektywie modernistycznej były: nauki polityczne, biologia, ekologia, socjologia przemysłowa, antropologia społeczna, antropologia kulturowa. Do jej reprezentantów zaliczali się również: Herbert Simon, Talcott Parsons, James G. March, Melville Dalton. Symboliczno-interpretująca – (lata 1980–1990) główne nurty opisujące perspektywę to teoria ustanowienia i społeczna konstrukcja rzeczywistości. Pierwszy nurt zaproponował w 1969 roku amerykański psycholog społeczny Karl E.Weick, w książce pt. The Social Psychology of Organizing. Przyłożył w niej siłę na subiektywizm w opisie bytu jakim jest organizacja, gdzie ustanowienie ujęte zostało w kontekście budowania, przekształcania cech organizacji, ale zarazem burzenia tych obiektywnych. Drugi nurt, którego punktem wyjścia była teoria ustanowienia to społeczna konstrukcja rzeczywistości, której autorami byli dwaj niemieccy socjologowie: Peter Berger oraz Thomas Luckmann. W swej książce The Social Construction of Reality przekonywali, że porządek społeczny wytworzony jest przez negocjacje interpersonalne i niepisane porozumienia. Nie mniejszą rolę odegrał Clifford Geertz, gdy opisywał, że „człowiek to zwierzę zawieszone w sieciach znaczeń, które sam rozwiesił, a sieciami tymi jest kultura; jej badanie nie jest zatem nauką eksperymentalną poszukującą praw, lecz nauką interpretującą, poszukującą znaczenia” (C.Geertz, 1973) Dyscypliny, które miały wpływ na rozwój perspektywy symboliczno-interpretującej to: antropologia kulturowa, folklor, semiotyka, lingwistyka, a do pozostałych reprezentantów zaliczono: Alfred Schütz, Philip Selznick, Peter Berger, Erving Goffman, William Foote Whyte, Paul Ricœur, Władimir Propp, Roland Barthes, Ferdinand de Saussure, Kenneth Burke. Postmodernistyczna (ponowoczesna teoria organizacji) – (od 1990 roku) główny nurt przedstawiający perspektywę opisywał Jean-Francois Lyotard, który twierdził, że „wiedza zmienia swój status równocześnie z wkraczaniem społeczeństw w epokę postindustrialną, a kultur w epokę ponowoczesną” (J.F.Lyotard, 1979). Postindustrializm w społeczeństwie różnił się od industrializmu tym, że „o ile społeczeństwa industrialne organizują się wokół kontroli siły roboczej w produkcji towarów, to społeczeństwo postindustrialne koncentruje się na zdobywaniu wiedzy i wykorzystywaniu informacji”. Już Daniel Bell w 1973 roku pisał, że era informacji, w której znajdują się społeczeństwa to głównie sektor usług a wytwórczość jest w odwrocie (M.J.Hatch 2002). Kolejna cecha charakteryzująca organizacje postindustrialne, a przede wszystkim te oparte na wiedzy, to organizacje o strukturze poziomej. Zanikanie struktur pionowych, głównie w kontekście zarządzania organizacją to cecha przede wszystkim przedsiębiorstw wysokich technologii. Zwolennicy perspektywy postmodernistycznej uważali, że zmiany zachodzące w społeczeństwie informacyjnym, po rewolucji komputerowej, nie są widziane w obiektywnym świecie, lecz w subiektywnym doświadczeniu, dzięki któremu je zauważamy. Zaprzeczali ponadto ujęciu socjologicznemu, czyli światu widzianego obiektywnie gdzie obraz społeczeństwa to suma świadomości poszczególnych jej członków co zbliżało ich do perspektywy symboliczno-interpretującej. Natomiast o „wykorzenieniu instytucji społecznych” pisał Anthony Giddens. Wielu teoretyków organizacji czerpało inspiracje z literatury i sztuk pięknych, np. metafory w organizacji u Garetha Morgana albo „efekt kolażu” u A. Giddensa. Pozostałe dyscypliny, które miały wpływ na perspektywę postmodernistyczną według Mary Jo Hatch to przede wszystkim architektura postmodernistyczna, poststrukturalizm, teoria literatury, badania kultury. Wiodącymi reprezentantami byli: Michel Foucault, Charles Jencks, Jacques Derrida, Michaił Bachtin, Richard Rorty, Jean Baudrillard.
Kierunki (nurty) w teorii organizacji Powyższe zestawienie to model akademicki. Innym czynnikiem rozwoju teorii organizacji jest praktyka zarządzania, edukacja menedżerska oraz doradztwo. Według tych kryteriów proponuje się następujące etapy i perspektywy poznawcze w teorii organizacji:
+ Zestawienie kierunków (nurtów) w teorii organizacji Kierunek Wyzwania i praktyki Wizja organizacji Naukowe zarządzanie (przełom XIX i XX w.) niska wydajność pracy robotników, niskie płace (popyt), opanowanie technologii i wielkości zakładów przemysłowych mechanistyczna, zdeterminowana przez technologię i umiejętności; poszukiwanie korzyści skali, specjalizacji, standaryzacji, centralizacji, koncentracji i synchronizacji Administracja (początek XX w.) nieefektywność struktur administracyjnych mechanistyczna, zdeterminowana przez przepisy i formalizację Human relations (lata 30. i 40. w USA, lata 50. w Europie) niezadowolenie z pracy i niskie morale, niski poziom identyfikacji z pracodawcą organizacja jako „mieszanka” struktury formalnej z nieformalną opartej na stosunkach międzyludzkich Podejście systemowe (lata 50. i 60.) suboptymalizacja, trudności w zarządzaniu wielkimi, niejednorodnymi organizacjami organizacje jako systemy społeczno-techniczne podlegające regulacji, sterowaniu i projektowaniu Gra organizacyjna (lata 80.) wewnętrzne i międzyorganizacyjne antagonizmy, rozgrywki, konflikty organizacje jako przestrzeń gry o zasoby, władze, informacje Równowaga organizacyjna zakłócenia równowagi funkcjonalnej, społecznej i materialnej, zewnętrznej i wewnętrznej organizacje jako systemy zmierzające do równowagi; zakłócenia równowagi jako czynniki dynamiki i zmiany Sieć trudności w zarządzaniu współpracą, informacją i wiedzą w układach wewnątrz- i międzyorganizacyjnych o różnym stopniu spójności organizacje jako sieć powiązań o zmiennej konfiguracji
Podejście systemowe Teoria systemowa miała, w zamyśle jej autorów, stać się tzw. lingua franca, czyli wspólnym językiem umożliwiającym komunikację pomiędzy tak różnymi dziedzinami jak biologia, filozofia, fizyka czy nauki społeczne z zarządzaniem na czele. Podejście to, jako prawdziwie interdyscyplinarne, łączy w sobie dorobek wielu dziedzin, oferuje narzędzia umożliwiające zarówno analizę, jak i syntezę oraz unikalny wgląd w świat techniczny i społeczny organizacji. Idea traktowania organizacji ludzkich jako systemów ma w naukach społecznych (jak ekonomia, socjologia, psychologia, teoria organizacji i zarządzania, nauki polityczne itd.) długą tradycję. „Myślenie systemowe” można odnaleźć już u Arystotelesa, samo pojęcie systemu pojawiło się we współczesnej nauce dzięki Vilfredo Pareto. Najwcześniejsze praktyczne zastosowania tego sposobu myślenia wiązały się z organizacją w znaczeniu czynnościowym, czyli systematycznym organizowaniem złożonych przedsięwzięć społeczno-technicznych (tj. projektów) oraz systemów działań. Przykładem może być tworzenie systemów telekomunikacyjnych przez Bell Telephone Laboratories czy projekt Manhattan, mający na celu stworzenie bomby atomowej, który pochłonął blisko 2 mld USD, i w który zaangażowano 15 tys. uczonych oraz 300 tys. inżynierów. Współczesne rozumienie systemu, w odniesieniu do struktur i procesów społecznych, wywodzi się głównie z teorii Talcotta Parsonsa. Choć systemowe koncepcje powstawały i rozwijały się, szczególnie w socjologii, to dopiero modyfikacje podstawowych pojęć, ich „przystępne” i „użyteczne” zdefiniowanie na gruncie teorii systemów przyczyniły się do upowszechnienia tego podejścia w całym obszarze nauk społecznych. Podejście systemowe w naukach o zarządzaniu jest przede wszystkim konsekwencją dążenia do znajdowania powiązań wszystkiego ze wszystkim, co zawdzięczamy – w nauce i praktyce współczesnej – przede wszystkim Ludwigowi von Bertalanffy’emu – twórcy ogólnej teorii systemów.
Geneza teorii systemów Ludwig von Bertalanffy, w latach 30. XX wieku zainicjował ruch na rzecz integracji nauki. Ruch ten był objawem protestu przeciwko niemożności porozumienia się, a zatem i współpracy, uczonych reprezentujących różne dyscypliny i specjalizacje badawcze. Propozycje podejścia systemowego można, w największym uproszczeniu, sprowadzić do czterech podstawowych postulatów: dążenia do integracji nauki i przezwyciężania barier międzydyscyplinarnych, całościowego traktowania badanych obiektów jako systemów otwartych, „zanurzonych” w otoczeniu i prowadzących z nim wymianę,