Primitivo, zinfandel, tribidrag, crljenak kaštelanski, kratošija – czerwony szczep winorośli właściwej, pochodzący z Chorwacji. Dopiero badania DNA pozwoliły ustalić, że wszystkie pięć nazw dotyczy tego samego szczepu. Nazwa zinfandel jest używana przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, natomiast chorwackie nazwy crljenak kaštelanski i tribidrag w ojczyźnie odmiany, choć np. Jancis Robinson próbuje spopularyzować najstarszą z nich, czyli tribidrag. Primitivo jest tradycyjnie uprawiane od XVIII wieku w Apulii („obcas” Włoch). W połowie XIX wieku trafiło do Stanów Zjednoczonych i stało się tam znane pod nazwą 'Zinfandel' i jej wariantami. Odmiana jest uprawiana na ponad 10% winnic kalifornijskich. Nazwa primitivo jest traktowana przez Instytut Hodowli Winorośli Geilweilerhof jako podstawowa.
Z winogron primitivo powstaje krzepkie czerwone wino, choć w przypadku Stanów Zjednoczonych prym wiedzie produkowane z niej półsłodkie wino różowe White Zinfandel, którego sprzedaż jest sześciokrotnie wyższa od czerwonego wariantu. Wysoka zawartość cukrów w gronach pozwala osiągnąć w trakcie fermentacji poziom alkoholu przekraczający 15%.
Smak czerwonego wina z primitivo zależy od dojrzałości użytych winogron. Jeśli odmiana jest sadzona w chłodniejszym klimacie, przeważają aromaty czerwonych owoców, np. malin. Cieplejszy klimat sprzyja nutom jagód, anyżu i pieprzu, co można osiągnąć również przy niższych temperaturach, jeśli uprawia się wcześniej dojrzewający włoski klon.
Historia Europa (6000 p.n.e. – 1870) Znaleziska archeologiczne świadczą o uprawie winorośli właściwej (Vitis vinifera) w regionie Kaukazu około 6000 p.n.e. i niewiele późniejszym wykorzystywaniu procesu winifikacji. Uprawy tego gatunku rozprzestrzeniły się zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego. W Chorwacji istniało kilka rodzimych szczepów spokrewnionych z primitivo, na których opierał się przemysł winiarski w XIX wieku. Ich zróżnicowanie pozwala przypuszczać, że odmiana rosła w Chorwacji dłużej niż gdziekolwiek indziej. Klęska filoksery pod koniec XIX wieku niemal całkowicie zniszczyła krzewy tych szczepów. W 2001 odkryto dziewięć krzewów znanych jako crljenak kaštelanski, identycznych genetycznie z primitivo i zinfandelem.
Po badaniach uważa się, że primitivo zostało sprowadzone do włoskiej Apulii w XVIII wieku jako samodzielny klon. Don Francesco Filippo Indellicati, proboszcz parafii w Gioia del Colle w pobliżu Bari wyselekcjonował w 1799 wcześnie dojrzewający (primo) krzew odmiany zagarese i nasadził winorośl w Liponti. Nadał on mu nazwę primativo, od łacińskiego primativus (najwcześniej dojrzewający). Klon dojrzewał już pod koniec sierpnia i na początku XIX wieku zyskał popularność w całej północnej Apulii. Po raz pierwszy nazwa primitivo pojawiła się we włoskich dokumentach urzędowych w latach 70. XIX wieku. Sadzonki trafiły pod koniec XIX wieku do Mandurii (od której nazwę wzięła apelacja DOC Primitivo di Manduria), kiedy hrabina Sabini z Altamury poślubiła Tommaso Schiavoni-Tafuriego z Mandurii i wniosła je w posagu.
Wschodnie wybrzeże Stanów Zjednoczonych (1829–1850) Sadzonki primitivo, które dotarły do Stanów Zjednoczonych, pochodziły prawdopodobnie z cesarskiej szkółki w Wiedniu. Monarchia Habsburgów gromadziła w wiedeńskiej szkółce okazy z całego terenu imperium, w tym m.in. z Chorwacji i Dalmacji, która została przyłączona w 1797. George Gibbs, ogrodnik na Long Island, otrzymywał dostawy winorośli m.in. z pałacu Schönbrunn i Europy w latach 1820-1829. Według Sullivana Black Zinfardel of Hungary, wzmiankowany przez Williama Roberta Prince'a w Traktacie o winorośli (A Treatise on the Vine) z 1830 może odnosić się do jednej z odmian otrzymanych przez Gibbsa do 1829. Słownik Webstera sugeruje, że nazwa wywodzi się od węgierskiego tzinifándli (czirifandli), dla którego źródłem jest z kolei niemieckie zierfandler, synonim jasnej odmiany winorośli sylvaner z austriackiego regionu winiarskiego Thermenregion.
Gibbs był w Bostonie w 1830, a wkrótce potem tamtejszy handlarz, Samuel Perkins rozpoczął sprzedaż Zenfendala. W 1830 dostarczył Prince'owi sadzonki podobnej odmiany 'Black St. Peters', która mogła pochodzić z Wielkiej Brytanii, gdzie wiele szczepów ma w nazwie St. Peters. Informacje o tych sadzonkach są skąpe, poza tym, że krzewy 'Black St. Peters', które sadzono w Kalifornii w latach 50. XIX wieku były identyczne z tymi, które dotarły tam jako 'Zinfandel' do lat 70. XIX wieku.
Aż do 1835 Charles M. Hovey, czołowy szkółkarz w Bostonie polecał szczep 'Zinfindal' do uprawy na winogrona deserowe. Odmiana była chętnie uprawiana w ogrzewanych szklarniach, a dojrzewała w nich już w czerwcu. Pierwsza wzmianka o produkcji wina z winogron Zinfindal pochodzi z książki Johna Fiska Allena Practical Treatise in the Culture and Treatment of the Grape Vine z 1847. Wkrótce potem pojawiła się odmiana concord i inne, które można było uprawiać w okolicach Bostonu bez osłon.
Kalifornia (1850–1933) Kalifornijska gorączka złota w latach 50. XIX wieku objęła też szkółkarzy, wśród nich Prince'a i Fredericka W. Macondraya, którzy zabrali sadzonki 'Zinfandela'. Prince zanotował, że grona świetnie schną na rodzynki i że przypuszcza, że jego krzewy i 'Black Sonora', na którą natrafił w Kalifornii, są takie same. Kiedy do Kalifornii nadeszły sadzonki 'Black St. Peters', z początku były uważane za osobny szczep, ale do lat 70. XIX wieku zauważono, że nie różnią się niczym od zinfandela.
Pierwszym winiarzem, który wyprodukował kalifornijskie wino z zinfandela, był zapewne Joseph W. Osborne. Zasadził krzewy w swojej winnicy Oak Knoll na północ od Napa, a jego wino z 1857 zyskało uznanie. Areał obsadzony szczepem rósł szybko i pod koniec XIX wieku odmiana była już najpopularniejszą w Kalifornii. Najstarsze zachowane krzewy rosnące w Old Hill datuje się na około 1880 rok.
Z zachowanych starych krzewów produkuje się wina czerwone wyższej klasy, ale większość z nich została wykarczowana w latach 20. XX wieku, w okresie prohibicji (1920–1933). Przyczyny karczowania nie były jednak oczywiste, bowiem nawet podczas prohibicji domowy wyrób win był w praktyce dozwolony i niektóre winnice zajęły się sprzedażą winogron na wino klientom indywidualnym. Zinfandel był popularny wśród winiarzy amatorów mieszkających w pobliżu winnic, jednak podatność odmiany na pleśnienie podczas dłuższego transportu utrudniała sprzedaż na Wschodnie Wybrzeże. Zinfandela wypierał szczep alicante bouschet i inne odmiany o grubszych skórkach, które lepiej znosiły podróż. W 1931 wysłano na wschód dwa razy mniej zinfandela niż alicante bouschet.
Ponowne odkrycie po prohibicji (od 1933) Na przełomie lat 20. i 30. przemysł winiarski doświadczył Wielkiego Kryzysu i prohibicji. Wiele spośród winnic, które przetrwały dzięki produkcji samych winogron, znajdowało się w Dolinie Kalifornijskiej, której warunki naturalne nie sprzyjały uzyskaniu wysokiej jakości zinfandela. Okres prohibicji pozostawił po sobie niedostatek winogron dobrej jakości, a zinfandel popadł w niełaskę jako surowiec do produkcji win wzmacnianych. Istnieli jednak winiarze, którzy produkowali jednoodmianowe wina czerwone.
W połowie XX wieku zinfandel, niegdyś wyjątkowo popularna w Kalifornii odmiana, był zapomniany. W 1972 H.W. Yoxall, brytyjski pisarz specjalizujący się w tematyce winiarskiej napisał: „Jest w Kalifornii zachwycająca odmiana, zinfandel, która jakoby pochodzi z Węgier, ale tam jest obecnie nieznana”W oryginale: „there is a fascinating Californian grape, the zinfandel, said to have come from Hungary, but apparently a cépage now unknown there.”. W 1974 amerykańscy autorzy określali zinfandela jako „produkt charakterystyczny dla Kalifornii, nieuprawiany nigdzie indziej”W oryginale: „a California original, grown nowhere else” i „czerwony szczep charakterystyczny dla Kalifornii”W oryginale: "California's own red grape".
W 1972 Bob Trinchero z wytwórni Sutter Home zdecydował się odlać część moszczu z kadzi (tzw. saignée), by zwiększyć koncentrację tanin i koloru w winie produkowanym pod marką Deaver Vineyard Zinfandel. Odlany moszcz winifikował na wytrawne wino i chciał je wypuścić na rynek pod nazwą Oeil de Perdrix, znaną ze szwajcarskiego wina produkowanego tą samą metodą. Amerykańskie Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives, sprawujące m.in. nadzór nad produkcją alkoholu zażądało uzupełnienia nazwy o angielskie tłumaczenie i Trinchero dodał do nazwy "White Zinfandel". Wyprodukował wówczas 220 skrzynek. W tamtym okresie popyt na białe wina przekraczał podaż winogron o jasnej skórce, przez co wielu kalifornijskich winiarzy ulegało pokusie produkcji „białych” win z odmian o ciemnej skórce poprzez ograniczenie kontaktu soku ze skórką do minimum. Podczas winifikacji rocznika 1975 pojawiły się komplikacje – drożdże wymarły, zanim cały cukier uległ fermentacji. Po dwóch tygodniach i degustacji Trinchero zdecydował się sprzedać tak powstałe różowe, słodkawe wino. Lekka słodycz White Zinfandela stała się sukcesem na miarę wina Mateus Rosé po II wojnie światowej. Przez większość lat 80. i 90. XX wieku zinfandel był najpopularniejszym winem odmianowym w Stanach Zjednoczonych. W 2006 White Zinfandel był co dziesiątym (9,9%) winem sprzedawanym w Stanach Zjednoczonych (według wartości: 6,3%), sprzedano go sześciokrotnie więcej niż czerwonego wariantu. Większość White Zinfandela pochodzi z winnic w Dolinie Kalifornijskiej (Central Valley), produkujących wyłącznie to wino.
Krytycy winni w latach 70. i 80. XX wieku opisywali White Zinfandel jako cukierkowy, bez wyrazu i nie wart zainteresowania, choć później tłoczone wina stały się bardziej owocowe, a ich słodycz jest mniej landrynkowa.
Związek ze szczepami primitivo, crljenak kaštelanski i tribidrag thumb|left|Krzew odmiany 'Crljenak Kaštelanski', w winnicy, w której został odkryty. Blaszka uniwersytetu w Zagrzebiu oznacza krzew zarezerwowany do badań genetycznych Przez długi czas zinfandela uważano za „amerykańską winorośl i wino” (America's vine and wine). Kiedy Austin Goheen, patolog roślinny z University of California, Davis (UCD) przebywał we Włoszech w 1967 zauważył, że wino tłoczone z primitivo bardzo przypomina mu zinfandela. Również inni badacze w tamtym okresie zauważyli podobieństwo. W 1968 primitivo sprowadzono do Kalifornii i w 1972 ampelografowie uznali odmianę za identyczną z zinfandelem. W 1975 z winogron ze sprowadzonych krzewów zrobiono pierwsze wino, które sprawiało wrażenie zinfandela. W 1975 doktorant Wade Wolfe wykazał, że oba szczepy mają identyczną konfigurację charakterystycznych izoenzymów.
W 1976 dr Lamberti z Bari poinformował Goheena, że primitivo może być chorwacką odmianą plavac mali. Goheen w trakcie badań z użyciem analizy charakterystycznych izoenzymów doszedł do wniosku, że są one podobne, ale nie identyczne. Różnice między wspomnianymi odmianami kwestionowali niektórzy Chorwaci, wśród nich kalifornijski winiarz Mike Grgich. W 1991 Grgich i inni winiarze założyli stowarzyszenie Zinfandel Advocates and Producers (ZAP), które zajmowało się promocją odmiany i produkowanego z niej wina oraz wspieraniem badań naukowych. Dzięki wsparciu ZAP Carole Meredith z University of California, Davis odbyła podróż do Chorwacji, podczas której we współpracy z uniwersytetem w Zagrzebiu zebrała 148 próbek odmiany plavac mali z całej Dalmacji.
W 1993 Carole Meredith i John Bowers za pomocą badań DNA pokazali, że primitivo i zinfandel są klonami tej samej odmiany. Porównawcze badania uprawne wskazały, że „Klony primitivo z reguły okazują się lepsze od zinfandela: owoce dojrzewają wcześniej, plony są zbliżone albo wyższe, a odporność na szarą pleśń bywa wyższa”W oryginale: „Primitivo selections were generally superior to those of Zinfandel, having earlier fruit maturity, similar or higher yield, and similar or lower bunch rot susceptibility.”. Wnioski są zgodne z teorią, że primitivo było wcześnie dojrzewającym klonem chorwackiej winorośli.