Harcerstwo Polskie na Syberii przy boku 5 Dywizji Syberyjskiej.
Geneza Do rewolucji lutowej 1917 r. Harcerstwo Polskie w Rosji rozwijało się jako organizacja tajna. W trudnych warunkach działały najstarsze drużyny w Kijowie i Samarze. One dostarczały harcmistrzów dla nowo powstających i reaktywowanych drużyn na tereny Rosji europejskiej, Syberię, Kaukaz, Daleki Wschód, a nawet do Azji Środkowej. Z czasem Harcerstwo objęło niemal cały polski „Sybir”. Wszędzie, gdzie istniały kolonie polskie powstawały drużyny harcerskie, między innymi w Permie, Jekaterynburgu, Orenburgu, Czelabińsku, Omsku, Tomsku, Nowonikołajewsku, Krasnojarsku, Irkucku. Pierwszymi organizatorami byli studenci Uniwersytetu Kijowskiego, członkowie Akademickiego Związku „Polonia”: Józef Dybowski i Władysław Niekrasz. W Kijowie powstała Naczelna Komenda Harcerstwa, w składzie; J. Stołychwo, J. Kuszel, S. Radomski – naczelnik Sokoła, N. Niekrasz oraz S. i J. Grzymałowcy.
W czasie I wojny światowej liczba polskich rodzin w Rosji, ustawicznie rosła, byli wśród nich uciekinierzy (przed Niemcami) z Królestwa Polskiego, przymusowo wysiedleni robotnicy i inżynierowie wraz z fabrykami (1915 r.), nie brakowało imigrantów zarobkowych. Przybywali również Polacy ze Lwowa. Liczba chętnych do pracy harcerskiej poważnie wzrosła.
W 1915 r. odbył się w Kijowie I Zjazd Druhów, który wyłonił najwyższa władzę harcerską – Naczelne Kierownictwo Harcerskie (skautowe). Jego naczelnikiem, został druh Stanisław Siedlaczek. Drużyny działały pod ulubionymi patronami: T. Kościuszki, E. Plater, R. Traugutta, J. Poniatowskiego, H. Sienkiewicza, M. Konopnickiej.
Sytuacja Polskiego Harcerstwa w Imperium Rosyjskim, zmieniła się po rewolucji lutowej 1917 r. Drużyny wyszły z ukrycia, zapanował w nich entuzjazm współuczestniczenia w miarę sił w walce o niepodległość Polski. Z ogromną nadzieją Harcerstwo Polskie przyjęło decyzje Rządu Tymczasowego w sprawie Polaków, zezwalające im na opuszczenie wojsk rosyjskich i na tworzenie samodzielnych formacji Wojska Polskiego na terenach Białorusi, Ukrainy, Besarabii, w Odessie, na Kaukazie i KubaniuL. Bazylow, Historia Rosji, t. II, Warszawa 1997.L. Bazylow, Rosja w okresie I Wojny Światowej i rewolucji lutowej, Warszawa 1977.Z. Lech, Syberia Polską pachnąca, 2002, Verbinum, s. 241-248.Stanisław Lubodziecki, Polacy na Syberii w latach 1917-1920, Wspomnienia w „Sybiraku”, 1934, nr 3/4, s. 5.. Jednostki te należały do bloku państw alianckich, walczyły z wojskami państw centralnych (i tak było do traktatu brzeskiego).
Nowe warunki wypływające z decyzji Rządu Tymczasowego i niepokojącej sytuacji na froncie rosyjskim-zachodnim, wymagały od Polaków natychmiastowych działań. W czerwcu 1917 r. w Piotrogrodzie, doszło do Zjazdu Wojskowych Polaków, który powołał Naczelny Polski Komitet Wojskowy (Naczpol), a ten natychmiast przystąpił do tworzenia Polskich Korpusów Wschodnich. W ich składzie znaleźli się polscy żołnierze z wojsk rosyjskich, dezerterzy z szeregów wojska niemieckiego i austriackiego. Poważną część Korpusów Wschodnich stanowili legioniści, którzy odmówili złożenia (9 lipca 1917 r.) przysięgi na wierność Niemcom i Austrii.
Naczelny Polski Komitet Wojskowy przejął patronat nad Naczelnym Kierownictwem Harcerskim, traktując je nie tylko jako wartościową placówkę wychowawczą, ale również jako zaplecze kadrowe Wojska Polskiego. Harcerze kijowscy przystąpili do tworzenia nowych drużyn harcerskich w trzech chorągwiach: kijowskiej, moskiewskiej i piotrogrodzkiej. Działali również w okręgu północnym, od Wołogdy do Permu. Tu zasłużył się harcerz druh Leopold Chroma. W stosunkowo szybkim tempie powstały drużyny w Niżnym Tagile, Szaradyńsku, Tomsku, Łyżwie. Rosły szeregi ideowych działaczy harcerskich, którzy swoją pracą dawali wyraz miłości do Polski, tacy jak Szczęsna Szyperska, bracia Marek i Tadeusz Grabowscy, Jerzy Sawicki, Jan Konarzewski, Juliusz Filipkowski.
5 Dywizja Syberyjska i Harcerstwo Polskie na Syberii Korpusy Wschodnie, dzieło Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego oraz Legionistów Polskich, po rewolucji październikowej znalazły się w beznadziejnej sytuacji. W całym kraju zapanował terror. Rosja zniszczona przez wojnę, dziesiątkowana przez epidemie była zainteresowana pokojem i całkowitym wycofaniem się z działań wojennych i sojuszu z Ententą. Od 9 lutego 1918 były w tej sprawie prowadzone pertraktacje z Niemcami (traktat brzeski). Niemcy i Austria z państw wrogich Rosji, przekształciły się w wyrachowanych przyjaciół. Nowi sprzymierzeńcy Rosji wraz z bolszewikami, przystąpili do likwidacji Korpusów Wschodnich. Krwawe walki były toczone na Białorusi, Ukrainie, w Besarabii.
Korpusy zostały rozbite. Resztki Korpusów Wschodnich wraz z cywilami przedzierały się w kierunku na Murmańsk z nadzieją, że dostaną się do powstających Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W tym samym kierunku przedzierał się gen. Józef Haller z II Korpusu Polskiego, z dobrym skutkiem dotarł do Murmańska, stąd do Francji, gdzie został dowódcą Polskich Sił ZbrojnychBolesław Wieniawa Długoszowski, Wymarsz i inne wspomnienia, Więź, 1992, s. 194.Z. Lech, Kaukaska Brygada Wojsk Polskich, Wojskowy Przegląd Historyczny, Warszawa, 1988, nr 3 (125), s. 169.. Inne oddziały przedzierały się na Kubań, Kaukaz i Syberię. Niemcy po klęsce Korpusów Wschodnich przerzucili znaczna część wojsk na front zachodni. Ententa rozpoczęła współpracę z kontrrewolucją antybolszewicką. Wojska sprzymierzonych ustawicznie ściągały na Syberię, Daleki Wschód i do Azji Środkowej. Celem ich było zatrzymanie rewolucji w granicach Rosji europejskiej.
Wraz z żołnierzami, rozbitkami z Korpusów Wschodnich podążali młodociani patrioci w harcerskich mundurkach. Naczelny Polski Komitet Wojskowy został rozwiązany. Setki żołnierzy i oficerów w kotle bolszewicko-niemiecko-pruskim poniosło śmierć. Wraz z upadkiem polskich struktur wojskowych zakończyło się funkcjonowanie legalnych struktur Harcerstwa Polskiego w Rosji.
Żołnierze polscy podążający na Syberię nie stanowili żadnej formacji wojskowej. Szli głodni, obdarci, przez terytoria rosyjskie nękane epidemiami tyfusu, cholery, dżumy i żółtaczki. Mieszkańcy wsi i osiedli różnie zachowywali się wobec ludzi szukających schronienia na rosyjskiej ziemi. Jedynie liczne kolonie polskie spieszyły rozbitkom z pomocą. W czasie tego beznadziejnego marszu ustawicznie atakowani przez miejscowe bandy Polacy siłę odnajdowali w przeświadczeniu, że wojna wkrótce się skończy, oni zaś będą się cieszyć Polską niepodległą, zjednoczoną i suwerenną.
Część żołnierzy (rozbitków) podążała na Powołże: do Kazania, Samary, Saratowa. Oficerowie i żołnierze szli lądem, płynęli statkami Wołgą, Kamą; jechali koleją na trasie Samara – Ufa. Ustawicznie byli atakowani przez miejscową ludność, która sama nie wiedziała, czy należy do bolszewików, mienszewików czy eserowców. Najczęściej były to grupy chłopskie pilnujące swoich zagród i okradające kogo się da. Żołnierze, aby żyć, nie głaskali mieszkańców, bronią torując sobie drogę na Syberię.
W tych trudnych warunkach powstała konieczność zorganizowania się chociażby do wspólnej obrony przed grabieżami i mordami. W miejsce Naczpol powstał Polski Komitet Wojskowy, na czele z ks. Romanem Tartyłło, późniejszym kapelanem Wojska Polskiego na Syberii. Na całym szlaku pochodu wojsk powstawały miejscowe Legiony Polskie, zakładane przez potomków licznych rodzin, zesłanych na nieludzką ziemię, oraz harcerzy polskich i żołnierzy. W Samarze, obok silnej drużyny harcerskiej, powstał legion Samarski z Jerzym Bandrowskim na czele. Legiony powstały w: Omsku, Semipałatyńsku i Irkucku.Z. Lech, Śladem Polaków na Kaukazie, Burka czerkieska kożuch polski, Przegląd Techniczny, 1992, nr 10 (854), s. 146.S. Sedlaczek: Harcerstwo na Rusi i w Rosji, Warszawa 1936.Wacław Błażejewski, Z dziejów Harcerstwa Polskiego 1910-1939, s. 116-118; 123-125.
Na Syberii – praca wychowawcza Harcerstwa Polskiego thumb|240px|Karol Zaleski Przy miejscowych Legionach rozwijało się Harcerstwo Polskie. Powstała lokalna i centralna prasa harcerska. Syberia nie była ziemią niczyją, o pobycie na niej decydował wówczas ataman, admirał Aleksandr Kołczak. Stał z Komendą Wojskową w Omsku. Był w stałym kontakcie z kontrrewolucją antybolszewicką i interwencją zbrojną w Rosji Radzieckiej. Rząd eserowsko-mienszewicki Kołczaka, władcy Syberii, zaakceptował powstanie 5 Dywizji Syberyjskiej. Oficjalnie 5 Dywizja Syberyjska powstała latem 1918 r. Dowództwo nad nią, zgodnie z rozkazem gen. Józefa Hallera objął ppłk Walerian Czuma. Naczelną polską władzą wojskową, powołaną na Zjeździe Omskim był Polski Komitet Wojenny z siedzibą w Nowonikołajewsku.
Żołnierze 5 Dywizji Syberyjskiej zostali wyposażeni, przez Misję Francuską, w siwe „hallerowskie” mundury, japońskie karabiny, francuskie działa, karabiny maszynowe Maxima i Colta. Od grudnia 1918 r. 5 Syberyjska podlegała, wraz z innymi wojskami sprzymierzonymi na terenie Syberii, dowódcy koalicji gen. francuskiemu Pierre Maurice JaninowiJan Zaleski, Dzieje mego ojca – Karola Zaleskiego podczas I wojny światowej, 10 stron maszynopisu, 1960.Karol Zaleski, Do Harcerzy Polskich w Skobielewie, Harcerz Polski na Syberii, 1919, nr 1, s. 1-2..
Przy Polskim Naczelnym Komitecie Wojennym została powołana Naczelna Komenda Harcerstwa Polskiego z wybitnym wychowawcą dzieci i młodzieży Karolem Zaleskim na czele. Zaleski zajął się tworzeniem NKHP. Karol Zaleski był żołnierzem 2 Pułku Piechoty Legionów w składzie I Brygady. Walczył w Karpatach. Po klęsce pod Mołotkowem (29 października 1914 r.) dostał się do rosyjskiej niewoli. Przeżył koszmarny jeniecki obóz w Boju, w guberni kostromskiej, następnie został wywieziony do Turkiestanu, do obozu w Skobielewie. Poznał ludzką nędzę, obserwował demoralizację dzieci. Już w Skobielewie często powtarzał, że „Polacy wszędzie gdzie są, powinni się uczyć, bo nowej, odbudowanej Ojczyźnie będą potrzebni mądrzy, moralnie czyści, wykształceni Polacy. Jako że na wolną Ojczyznę należy zasłużyć!”
W Skobielewie, już po amnestii ogłoszonej przez Rząd Tymczasowy, zorganizował drużynę harcerską przy Towarzystwie „Dom Polski”. Jego dziełem było powstanie ochronki i szkoły dla polskich dzieci. Zruszczone dzieci wychowywał przez żywe słowa, płynące ze sceny Harcerskiego Teatru. Budował w ich sercach miłość do Ojczyzny przedstawieniami: Wieczór Kościuszkowski, Latarnik, Kordian, wieczór polskiej poezji. Powodzeniem wśród młodych słuchaczy cieszyły się wiersze Zaleskiego, patriotyczne, pełne optymizmu i szacunku dla człowieczeństwa; tu powstał wiersz: „Do harcerzy polskich w Skobielewie”. W liście do rodziny, po mianowaniu na naczelnika Naczelnej Komendy Harcerstwa Polskiego na Syberii, napisał: Wydostałem się z tortury duchowej. Dostałem się w centrum pracy harcerskiej, jednej z najpiękniejszych o jakich marzyłemK. Zaleski, O powstaniu i organizacji Naczelnej Komendy. Harcerstwa Polskiego na Syberię w Nowo- Nikołajewsku, Harcerz Polski na Syberii, 1919, nr 1, s. 7.Zofia Lech, Polskie Harcerstwo w Rosji, Kraj Rad, 1990, nr 20..