Pā − słowo w języku maoryskim używane dawniej dla określenia wioski lub osady, często jednak odnoszące się do ufortyfikowanego, otoczonego palisadą wzgórza z tarasami obronnymi, jak również − ogólnie − do każdych fortyfikacji. Pā znajdowały się głównie na Wyspie Północnej Nowej Zelandii, na północ od jeziora Taupō. Odkryto, sfotografowano i przebadano około 5000 takich miejsc, przy czym kilka z nich stanowi obiekt szczegółowych badań. Nie znaleziono jak dotąd pā z wczesnego okresu kolonizacji, gdy pierwsi polinezyjscy Māori osiedlali się, według archeologów, na brzegach Wyspy Południowej, głównie w miejscu zwanym dziś Wairau Bar pomiędzy rokiem 925 a 1280. Odkrycie Nowej Zelandii legenda przypisuje powszechnie żeglarzowi Kupe, który miał tego dokonać w połowie X wieku. Zapędził się mianowicie za wodzem kałamarnic i w ten sposób dotarł do lądu z wysokimi górami. Po powrocie do Polinezji poinformował o odkryciu lądu zamieszkałego wyłącznie przez ptaki i wyznaczył kierunek żeglugi, który na przełomie listopada i grudnia przypadał na nieco na lewo od pozycji zachodzącego słońca. Nie ulega wątpliwości, że następne wyprawy kierowały się jego instrukcjami. Tak przynajmniej uczynił w XII wieku daleki potomek odkrywcy, który dotarł do Whakatane i założył pierwszą osadę. Jego następcy, jak głosi legenda, przybyli tam na siedmiu łodziach żaglowych, a każda z nich dała początek jednemu plemieniu. Wkrótce jednak Māori jęli przemieszczać się na północ, gdzie znaleźli lepsze warunki bytowe, co jednak doprowadziło do zagęszczenia populacji, niedostatku ziemi uprawnej, a tym samym do wojen plemiennych. Te zaś legły u podstaw budowy umocnień.
Przyczyny budowy fortyfikacji Żeglarzom Oceanu Spokojnego budowa umocnień była nieobca. Różne podobne do pā budowle odnaleziono także w środkowej Polinezji, na wyspach archipelagów Fidżi, Tonga i Markizów. Służyły tam jednak innym celom: ochronie ośrodków władzy czy kultu. Tymczasem na nowo odkrytym lądzie Polinezyjczycy stanęli przez poważnymi problemami żywieniowymi: kury i świnie (które pierwsi osadnicy zabrali zapewne z sobą) nie przetrwały podróży, a zastane na miejscu wielkie, bezbronne nieloty „moa”, zostały w krótkim czasie wybite.
Inny problem stanowiła roślinność. Na Nowej Zelandii nie rosły palmy kokosowe, drzewa chlebowe ani bananowce. Słodki ziemniak, taro, rósł wprawdzie, ale dawał tylko jeden zbiór w roku, w przeciwieństwie do kilkukrotnych plonów na tropikalnych wyspach Polinezji, co wymusiło zasiewy na większych areałach oraz budowę spichlerzy w postaci ziemianek, których należało strzec przed rabusiami. Otwarta wioska nie dawała wystarczającej ochrony. Skutkiem doświadczeń zaczęto budować je na wzniesieniach, otaczać rowami i płotami, a następnie palisadami. Ośrodkiem tak ufortyfikowanej wioski był dom wodza i magazyn żywności, najczęściej na samym szczycie konstrukcji.
Znaczenie mały|600px|Mount Eden w Auckland z widocznymi tarasami gdzie znajdowały się palisady obronne i okopy dawnej pā W kulturze maoryskiej wielka pā była oznaką prestiżu i strategicznego znaczenia iwi uosabianego przez rangatirę. Pā znajdowały się w wielu miejscach obronnych na terytorium (rohe) każdej iwi strzegąc żyznych pól uprawnych i innych źródeł zaopatrzenia w żywność.
Pierwotnie niemal wszystkie pā znajdowały się na wybitnych wzniesieniach, szczególnie na wzgórzach pochodzenia wulkanicznego, przy czym naturalne stoki wzniesień przecinano tarasami. Nieczynne wulkany były najczęstszym miejscem lokalizacji pā na obszarze dzisiejszego Auckland. Pā miały wielorakie przeznaczenie. Te, które poddano szczegółowym badaniom po wojnach maoryskich, jak również ostatnio odkryte, strzegły zapasów wody pitnej, w tym także jej źródeł, żywności − (szczególnie kūmary) − jak i niewielkich poletek uprawianych wewnątrz pā. Badania prowadzone w latach 2002–2004 wykazały, że tylko kilka osób zamieszkiwało pā na stałe, i że iwi zarządzała kilkoma pā jednocześnie, oddając je pod kontrolę hapū (klanu). Poletka wewnątrz pā służyły mieszkańcom głównie jako ogrody warzywne. Atrakcją turystyczną jest dobrze zachowana pā na Mount Eden w Auckland. Jej tradycyjna nazwa to Maungawhau, czyli Góra Drzew Whau. Endemiczne Whau (Entelea) to drzewo lub krzew o lekkim, porównywanym z balsą drewnie, używanym przez Māori do budowy tratew i pływaków sieci zastawnych na ryby.
Struktury tradycyjne Tradycyjne pā posiadały różny wygląd. Na najprostszą pā, tzw. tuwatawata, składały się pojedyncza palisada wokół wioski i kilku wyższych tarasów służących zazwyczaj do obrony. Pā maioro to z kolei konstrukcja składająca się z wielu ziemnych parapetów i rowów oraz wielu rzędów palisad. Najbardziej skomplikowaną budowlą tego typu była pā whakino, gdzie − przy większej ilości tarasów − znajdowały się wszystkie wymienione wyżej konstrukcje pā oraz magazyny żywności i źródła wody pitnej, przedpiersia, wzmocnione palisady, stanowiska strzeleckie (XIX wiek), tunele podziemne służące do łączności i ewakuacji oraz znajdujące się na samym szczycie punkty ostatniego oporu zwane "tihi". Pā te posiadały bogato rzeźbione otwory wejściowe i ozdabiane kolumnami wnętrza.
mały|240px|lewo|Model pā na półwyspie; widać strome stoki i palisady To, co odróżniało maoryskie pā od brytyjskich fortów wojskowych, było ich powiązanie z zapasami żywności; niektóre z nich budowano wyłącznie dla obrony zapasów. Pā wznoszono w rozmaitych miejscach, takich jak szczyty wulkanów i ich odgałęzienia, grzbiety górskie, nadmorskie półwyspy i niewielkie wyspy (w tym również sztuczne).
Poza utrzymywaniem źródeł lub zbiorników wody, co należało do standardowych zadań pā, dbano też o wyznaczanie miejsc odprowadzania nieczystości. Whare (domostwa) wodzów Māori (jak rangatiry czy arikiego) budowano często na szczycie, obok magazynu uzbrojenia (w XVII i XVIII wieku najbardziej popularną bronią była taiaha). Siedziby wodzów były większe od zwykłych whare, czasami o wymiarach 4,5 × 4 m.
Wykopaliska prowadzone w Northlandzie dostarczyły wielu informacji na temat wytwórstwa narzędzi i broni przez Māori, w tym wykorzystania obsydianu (szkło wulkaniczne), czertu, argilitu, bazaltu, pounamu i kości do produkcji broni i różnych narzędzi powstających na przestrzeni setek lat. Czert, drobnoziarnista, łatwa w obróbce skała, znana była Māori jeszcze w czasach polinezyjskich, a na Nowej Zelandii była w powszechnym użytku, o czym świadczą liczne znaleziska. Odłamków czertu używano jako wierteł przy budowie pā i innych przydatnych narzędzi, jak haczyki do łowienia ryb. Kolejnym znaleziskiem w czasie badań northlandzkich pā była − jak ją Māori nazywali − kokowai, czyli ochra, czerwony barwnik uzyskiwany z tlenków żelaza i aluminium, które po sproszkowaniu mieszano z tłuszczem, najczęściej tranem, lub żywicą. Māori używali tego środka do impregnacji drewna i jest on stosowany do dziś przy budowie whare i waka.
Czołowa archeolog brytyjska, Aileen Fox, obliczała w latach siedemdziesiątych XX wieku, że na obszarze Wysp Brytyjskich istniało około 2000 grodzisk ziemnych, podczas gdy w Nowej Zelandii było ich dwukrotnie więcej, a najnowsze badania (po roku 1985) podniosły liczbę znanych pā do ponad pięciu tysięcy.
Pā odgrywały znaczącą rolę podczas wojen muszkietów w czasie pierwszych czterech dziesięcioleci XIX wieku. Obecnie uważa się jednak, że pozycję poszczególnych iwi kształtowały wcześniejsze wojny międzyplemienne, w czasie trwania których ukształtował się XVI–XVIII-wieczny model pā. Pā z przedkolonizacyjnego okresu charakteryzowały wysokie palisady i „platformy bojowe” (zwane puhara, puwhara, lub pourewa), skąd – przy pomocy długich dzid, kłód i kamieni – łatwiej było bronić kluczowych odcinków palisad.
Pierwszy europejski opis pā pochodzi z listopada 1769 roku:
Zdobycie klasycznych pā było najłatwiejsze z zaskoczenia, w nocy, gdy czujność obrońców malała. Druga metoda polegała na długotrwałym oblężeniu, a zwyciężała ta strona, której na dłużej starczyło żywności i wody. Trzeci sposób polegał na użyciu urządzenia zwanego rou – półmetrowej tyczki z dowiązanym do niej mocnym sznurem uplecionym z liści raupō. Rou należało zaczepić o szczyt palisady i ciągnąć tak długo, aż cała ściana runęła.
Wojny muszkietów Publikacja dziennika Cooka z jego pierwszej podróży zwróciła uwagę Europejczyków na Nową Zelandię. W ostatnich dekadach XVIII wieku wyspy stały się bazą wypadową wielorybników, a także miejscem postojów i napraw statków i okrętów przepływających w pobliżu. Wraz z nimi pojawiły się alkohol, choroby weneryczne i broń palna. Już wkrótce kupcy europejscy zaczęli dostarczać poszczególnym iwi skromne początkowo ilości muszkietów z zamkami skałkowymi i prochu, a w roku 1808 odbyła się pierwsza bitwa. Tak po latach opowiedział o niej jeden z uczestników:
mały|240px|prawo|Plan Tauranga-Ika pā zbudowanej w roku 1869 przez wodza Titokawaru Do masowego użycia broni palnej przyczynił się rangatira iwi Ngapuhi, Hongi Hika, który w roku 1820 sprowadził 300 karabinów z Australii i zaczął masakrować wojowników innych iwi. Od tej chwili ambicją każdego toa (wojownika) było posiadanie broni palnej i mistrzowskie posługiwanie się nią. Hongi Hika zmarł na skutek postrzału w roku 1828, ale zapoczątkowane przezeń wojny rozgorzały na dobre (podobno zginęło w nich 20 tysięcy wojowników i cywilów) i nie przerwał ich nawet konflikt z pakeha (Europejczykami).
Nowy dla Maorysów sposób wojowania odbił się natychmiast na konstrukcji fortyfikacji. Dotychczas obrona pā opierała się głównie na umocnieniach ziemnych (przeważnie w postaci tarasów na zboczach wzniesień), uwieńczonych dość luźnymi palisadami, które utrudniały wdarcie się do wnętrza, ale go nie uniemożliwiały. Teraz budowano fortyfikacje tak, by z jednej strony chronić własnych toa, a jednocześnie zadawać jak największe straty przeciwnikom. Późniejsze wersje były wznoszone przez tych, którzy za pomocą strzelb i broni ręcznej (dzidy, taiaha i mere) musieli walczyć z żołnierzami armii brytyjskiej i uzbrojonymi policjantami, wyposażonymi m.in. w karabiny, haubice, a nawet wyrzutnie rakiet. Ten czas miał jednak dopiero nadejść.
Pierwszą zmianą było zniknięcie platform. Palisady stały się niższe, ale bardziej zwarte i wyposażone w otwory strzelnicze. Nie zawsze była to konstrukcja na bazie okręgu wokół szczytu wzgórza, a zaczęła przybierać kształt prostokątny z bastionami na narożach. Wznoszono te nowe „strzeleckie pā” na łagodnych stokach lub na terenie zupełnie płaskim. Zamiast wielu rzędów palisad powstawały tylko dwa. Tuż za pierwszą palisadą strzelcy zajmowali pozycje stojąc lub klęcząc, za drugą znajdował się pomost umożliwiający strzelanie sponad niej.
W walce z Brytyjczykami mały|240px|Maoryska zasadzka