Malarz (z niem. Maler, łac. pictor, pictorellus, iconista, imaginator) – rzemieślnik, artysta zajmujący się malarstwem. Jest to zawód polegający na pokrywaniu, malowaniu płaszczyzn, przedmiotów powłokami, liniami, punktami, kolorem, farbą, farbami, po to by je ochronić, zmienić ich własny kolor lub namalować, stworzyć obraz, wyobrażenie, iluzję tego co odbieramy zmysłem wzroku.
W Polsce zawód malarza wykonują; malarze artyści, restauratorzy, wykształceni na uczelniach plastycznych specjaliści, posiadający obok kunsztu niejednokrotnie tytuły naukowe, malarze cechowi, rzemieślnicy; malarze ścian, dekoratorzy, zdobnicy, rzemieślnicy artyści, posiadający tytuły czeladnika lub mistrza, malarze ludowi zrzeszeni i niezrzeszeni, niezrzeszeni malarze, malarze amatorzy, lub uzdolnieni pracownicy, fachowcy lub bez dyplomu specjalizujący się w różnych technikach malarskich.
Malarze polscy mogą zrzeszać się w związkach artystów plastyków (ZAP i ZPAP), w cechach, w związkach twórców ludowych i w innych związkach zawodowych. thumb|276x276px|Św. Łukasz, autor nieznany, Godzinki, 1533
Historia malarzy europejskich Malarstwo jest jednym z najstarszych zawodów, rzemiosłem, sztuką związaną z kulturą człowieka od czasów prehistorycznych. O najdawniejszych malarzach wiadomo bardzo niewiele. Ponieważ malarstwu prehistorycznemu przypisuje się znaczenia magiczne, religijne to być może malarze pełnili jakieś istotne funkcje w tamtych społecznościach.
Malarzy starożytnego Egiptu możemy zobaczyć przy pracy dzięki wykonywanym przez nich samych przedstawieniom, zachowanych w pomieszczeniach grobowych. Stosowano wiele technik malarskich. Malarze pokrywali barwnymi polichromiami płaskorzeźby na ścianach, rzeźby, meble, przedmioty i nieruchomości. Około 3500 lat temu w Egipcie pojawiły się pierwsze ilustracje malowane na zwojach papirusów. Lecz o samych rzemieślnikach czy artystach wiadomo bardzo mało. Malarstwo starożytnego Egiptu miało ogromny wpływ na rozwój tej sztuki w basenie Morza Śródziemnego.
W czasach antycznych malarstwo greckie i później rzymskie miało wysoka rangę. Znani byli z imienia najlepsi malarze, doceniano efekt iluzji. Duże znaczenie zyskiwał portret. W antycznym Rzymie istniało nawet "prawo obrazu" (ius imaginum), określające komu należny był portret jako wyróżnienie, nobilitacja.
W edykcie cesarza Dioklecjana o cenach i zarobkach wydanym w 301 roku, wymienione były kategorie malarzy rzymskich z ich wynagrodzeniem. Pictor parietarius ('ścienny' od paries 'ściana'), malarz który wykonywał proste prace malarskie, tło, ornamenty zarabiał 75 denarów dziennie. Wykonujący skomplikowane kompozycje figuralne pictor imaginarius (od imago 'wyobrażenie'), zarabiał 150 denarów dziennie.
Malarze greccy i rzymscy malowali na ścianach budynków, przedmiotach użytkowych, na ceramice i szkle, tworzyli mozaiki z kolorowych elementów ceramiki, szkła, kamienia, wykonywali malarstwo na drewnianych tablicach, ilustracje na zwojach papirusów. Znamy ich prace z zachowanych przedmiotów, grobowców, domów między innymi w Pompejach, Herkulanum lub zachowanych obrazów z greckich osad w Egipcie, Fajum, Hawara.
Z ówczesnej literatury znamy opowieści, anegdoty, opisy dzieł sztuki, pracowni, wystaw, konkursów malarskich i biografie wielu znakomitych malarzy greckich lub rzymskich, wiadomo, że malarze tworzyli pracownie, mieli uczniów, pomocników, niewolników. Znane lub rozpracowywane są techniki lub technologie stosowane w malarstwie starożytnym.
We wczesnym średniowieczu malarstwo i malarze związani byli przede wszystkim ze sztuką religijną. Malowano dekoracje i wykonywano mozaiki. Rzemiosło i sztuka malarska wykonywana była w pracowniach klasztornych. Rozwinęła się tam specjalizacja malarzy miniatur, iluminatorów. Malarze klasztorni, zakonnicy przenosili swoje umiejętności do nowych krajów które przyjmowały chrześcijaństwo.
Sztukę malarską przekazywano najczęściej droga ustną i przykładem. Malarze uczyli się w warsztatach rodzinnych lub w pracowniach obcych mistrzów, praktycznego wykonywania różnych przedmiotów oraz technik, porównywali swoje prace z dziełami wcześniejszych twórców, przechowywali wzory obrazów, grafiki, kopiowali ornamenty z tkanin.
W Cesarstwie Bizantyńskim zachowano sztukę malowania obrazów tablicowych. Przepisy malowania obrazów na drewnianych tablicach trafiają do malarzy w krajach przyjmujących religię od kościoła w Konstantynopolu, ale także do pracowni malarzy w Italii i dalej do krajów przyjmujących chrześcijaństwo łacińskie.
Ekspansja kościoła i religii chrześcijańskiej mogła być przyczyną, że w XI wieku powstał traktat, który można nazwać pierwszym europejskim podręcznikiem wielu technik i rzemiosł, w tym malarstwa. Praca ta była niezbędna nowo powstającym kościołom, klasztorom i pracowniom. Dzieło, „Schedula diversarium artium” zostało spisane przez Mnicha Teofila.
Cechy i bractwa malarskie tworzone były w naszej części Europy dopiero w połowie XIV wieku. Malarze wchodzili w skład cechów łączonych, tworzyli cechy samodzielnie lub przyjmowali do swojego cechu innych rzemieślników, najczęściej związanych z malarstwem.
Magdeburg 1206, Augsburg 1303, cech malarzy, snycerzy, kowali, Zurich 1336, thumb|233x233px|Autor nieznany, św Łukasz, Rosja, XV wiek Bazylea 1335, Praga 1348, Bractwo św. Łukasza malarzy, rzeźbiarzy, goldszlagerów, błoniarzy, szklarzy i szczytarzy, Wrocław 1386, cech malarzy, stolarzy, rzeźbiarzy, goldszlagerów i szklarzy.
Przyjęcie przez europejskich malarzy, rzeźbiarzy jako patrona świętego Łukasza Ewangelistę, według legendy, malującego, rzeźbiącego Marię matkę Jezusa, potwierdzało prawo do malowania wizerunków Boga i Ewangelii, wbrew przekonaniom ikonoklastów.
Malarze w Polsce Nie wiemy nic o malarzach z okresu przedpiastowskiego. Razem z religią chrześcijańską malarze klasztorni z różnych krajów europejskich przybywali do Polski.
W XII wieku wnętrze katedry płockiej ozdabiał malowidłami cudzoziemiec, malarz Gunter. W państwie pierwszych Piastów najprawdopodobniej tylko malarze związani z kościołem wykonywali to rzemiosło czy sztukę. W XII w. zakonach cystersów, bernardynów, dominikanów powstawały pierwsze skryptoria zatrudniające początkowo sprowadzanych z zachodnich klasztorów mnichów; pergaministów, skryptorów-kaligrafów i malarzy – iluminatorów, wytwarzających potrzebne w nowych kościołach i klasztorach, księgi liturgiczne, mszały, modlitewniki.
Najstarsze dekoracje książkowe roboty krajowej pochodzą z początku XII w. Powstały najprawdopodobniej w pracowniach przy szkołach katedralnych Krakowa i Gniezna. W XIII wieku w pracowni cystersów lubiąskich wykonywano ilustrowane manuskrypty.
Malarze z krajów zachodnich konkurowali w Polsce z malarzami ze wschodu, malującymi more Graecorum – sztuką Greków. Władysław Jagiełło wychowany w otoczeniu sztuki bizantyjskiej sprowadził do zdobienia wnętrz wawelskich malarzy Rusinów z przedmieścia Przemyśla (Władycze)Mańkowski Tadeusz, Dzieje wnętrz wawelskich, Warszawa 1957, s. 8.. Na wschodzie Królestwa Polskiego działali malarze ikon, twórcy ikonostasów, Sąsiedztwo to przynosiło ciekawą wymianę idei, technik malarskich, ale także konflikty pomiędzy malarzami różnych szkół czy nacji.
Gwałtowny rozwój sieci parafialnej nastąpił w Polsce w XIV stuleciu. W tym czasie, w okresie kolonizacji pojawiają się w polskich miastach malarze rzemieślnicy, podlegający prawu miejskiemu, malarze cechowi.
Pierwsze cechy malarzy w Polsce thumb|246x246px|Malarz przy pracy, Kodeks Baltazara Behema, Kraków 1505 Kraków 1327-29 – malarz Konrad schilder, 1400-cech malarzy, rzeźbiarzy, snycerzy, szklarzy, golszlagerów, stolarzy, szpalerników. Pierwszy statut cechowy w 1490 r, Lwów 1387-9 malarz Joannes, 1404-Stenczel, 1408-Lukas, samodzielny cech malarzy lwowskich od 1596, Przemyśl: Pierwsi malarze Rusini sprowadzenie przez króla Jagiełłę do ozdobienia sal na Wawelu „more Graecorum”, Statut cechu malarzy z roku 1625, 1431-4- Mathias, 1443-4-malarz z Drohobycza, 1443-Jacobus pictor, Poznań 1414-15-malarz Mikołaj z Kalisza, 1422-Piotr Knoff, 1430-Jan z Piasku, 1489-cech malarzy (snycerzy), złotników, hafciarzy, aptekarzy, 1574-samodzielny cech malarzy, Warszawa 1428-malarz Piotr, 1505-Serafin, 1494-Mikołaj, 1589-statut cechu malarzy, złotników, szmuklerzy i aptekarzy warszawskich, Częstochowa: Cech malarzy przed rokiem 1728. Statut cechu malarzy z roku 1749 opracowany przez przeora klasztoru jasnogórskiego.
Cech malarzy krakowskich był początkowo cechem głównym i sprawował nadzór nad cechami zależnymi. Przywileje wilkierze i statuty królewskie dla malarzy krakowskich były wzorem rozwiązań prawnych dla cechów malarzy powstających w innych miastach w Polsce.
W miastach pomorskich zależnych od zakonu krzyżackiego cechy powstawały później. Jeszcze w XVI wieku malarstwo w Gdańsku uważano za sztukę, a nie rzemiosło. Potrzeba utworzenia tam cechu pojawiła się w roku 1617 w Toruniu w 1621.
Malarze cechowi Malarze grupowali się w Polsce w organizacje cechowe z początkiem XV wieku. W wielu miastach nie zachowały się dokumenty cechowe i malarzy znamy tylko z dokumentów miejskich lub sądowych. Znane są imiona, przymianki, często dowcipne (nadawane podczas egzaminów czeladniczych) lub nazwiska, u tych nielicznych którzy je posiadali, zastępowane nazwą miasta z którego malarz pochodził, imieniem ojca lub tylko określeniem zawodu (pictor, moler, malarz, malarczyk). W pierwszych latach istnienia tego rzemiosła mylono malarzy ze snycerzami i określenia moler, sniczer występowały zamiennie. Do Cechu należeli mistrzowie wpisani do cechowej księgi mistrzów i czeladnicy (towarzysze) wpisani do księgi czeladzi. Kobiety, żony mistrzów nie należały do Cechu, ale mogły prowadzić po śmierci męża warsztat, jeżeli zatrudniały wyszkolonych czeladników.
W XV wieku malarze także podejmowali się prac snycerskich lub łączyli oba zawody. Obraz ołtarzowy średniowieczny bywał rzeźbiony, pełnoplastyczny i płaski, dwuwymiarowy jednocześnie.
Malarze cechowi malowali, ozdabiali i złocili elewacje i wnętrza budynków, elementy architektoniczne, wyposażenie kościołów, obrazy, ramy i rzeźby, przedmioty codziennego użytku, ceramikę, szkło, elementy uzbrojenia, rzędy końskie, powozy i karety, ilustracje w księgach i dokumentach, grafiki. Ponadto prowadzili prace konserwatorskie, byli rzeczoznawcami sądowymi w sprawach sztuki i bronili miast polskich na równi z innymi rzemieślnikami.
Przywilej czeskiego króla Wacława z roku 1390 dla malarzy śląskich bardzo lakonicznie określał, że tylko malarze i szklarze (witrażownicy) mogą pracować pędzlem. Przepis ten dawał malarzom wyłączność na malowanie pędzlem wyrobów innych rzemieślników. Takie rozumienie rzemiosła malarskiego najprawdopodobniej obowiązywało także w Królestwie Polskim, bo malarze cechowi broniąc swojego rzemiosła procesowali się z innymi rzemieślnikami próbującymi malować swoje wyroby.
Obok malarzy cechowych, działali malarze zakonnicy w klasztorach, podobnie jak w przypadku iluminatorów.
Poza cechami byli też malarze serwitorzy działający na prawie serwitutu, znakomici artyści sprowadzani do Polski z zachodu przez dwory królewskie, biskupie, czy magnackie. W sporach z malarzami cechowymi byli pod ochroną swojego Pana do którego wstępowali na służbę.
Malowali poza cechem także malarze nie zrzeszeni, przeszkodnicy, partacze, starano się im uniemożliwić działalność lub pozwalano na nią za specjalną opłatą do cechu.
Prawo cechowe jako podstawa dla działających w Polsce malarzy dominowało do końca XVIII wieku. Malarze cechowi tak jak rzemieślnicy innych zawodów pokonywali wszystkie stopnie umiejętności zawodowych; od terminatorów przez wyzwoliny na czeladników – malarczyków, po egzaminie i wykonaniu sztuki, majstersztyku zostawali mistrzami z prawem nauki zawodu. Czeladnicy po wyzwolinach często odbywali wędrówkę po innych miastach, krajach gdzie w obcych warsztatach mieli zdobywać doświadczenie w zawodzie.