Erich von dem Bach-Zelewski

Erich von dem Bach-Zelewski, właśc. Erich Julius Eberhard von Zelewski (ur. 1 marca 1899 w Lęborku, zm. 8 marca 1972 w Monachium-Harlaching) – niemiecki funkcjonariusz organów bezpieczeństwa, wojskowy, pogranicznik i bojówkarz pochodzenia kaszubsko-polskiego, SS-Obergruppenführer, zwierzchnik działań przeciwpartyzanckich w Europie (), Dowódca SS i Policji w Prusach Wschodnich i na Śląsku, Wyższy Dowódca SS i Policji w Rosji Środkowej, dowódca XIV i X Korpusu SS oraz pacyfikacji powstania warszawskiego i poseł do Reichstagu z ramienia NSDAP, zbrodniarz wojenny odpowiedzialny za śmierć setek tysięcy cywili. Po wojnie uniknął odpowiedzialności za czyny ludobójcze, skazany na dziesięć lat więzienia w procesie denazyfikacyjnym, później na cztery i pół roku za udział w nocy długich noży i ostatecznie na dożywocie za zabójstwa polityczne niemieckich komunistów, zmarł w więzieniu. Uczestnik I i II wojny światowej oraz rewolucji listopadowej i powstań śląskich.

W latach 1940–1945 posługiwał się nazwiskiem von dem Bach.

Życiorys Polskie pochodzenie von dem Bacha Erich Julius Eberhard von Zelewski, znany później pod nazwiskiem von dem Bach-Zelewski, wreszcie von dem Bach, urodził się w Lęborku (wówczas Lauenburg) na Pomorzu Gdańskim jako syn inspektora ubezpieczeniowego Ottona Jana von Zelewskiego (1859–1911) i jego żony Elżbiety Eweliny Szymańskiej (Schimansky). Rodzina Ericha wywodziła się ze szlachty kaszubskiej herbu własnego (Żelewski).

Rodzina Ottona Jana von Żelewskiego była niewątpliwie rdzennie polska – stwierdził Marek Dzięcielski, biograf von dem Bacha. Ten sam badacz wykazał, że żaden z jego przodków nie używał przydomka „Bach”. Jeszcze w średniowieczu w Zelewie w pow. wejherowskim osiadła rodzina Bach, która później pisała się Bach Żelewski, ale późniejszy wojskowy niemiecki się z niej nie wywodził. Pochodzenie od tej rodziny przypisał sobie samowolnie, żeby zatrzeć swoje słowiańskie pochodzenie. Po raz pierwszy użył podwójnego nazwiska von dem Bach-Zelewski w 1933, sześć lat później zdecydował się na ostateczne zerwanie śladów, mogących wskazywać na jego pochodzenie. W liście do Heinricha Himmlera z 29 października 1940, tak motywował swoją decyzję: Powołując się na naszą rozmowę podjąłem w większym zakresie badania genealogiczne, aby w rezultacie przestać nosić drugie polskobrzmiące nazwisko. (...) Przywiązuję wagę do tego, aby moi potomkowie, a zwłaszcza moi trzej synowie, mogli w przyszłości wstąpić do SS i w każdej chwili wykazać działania swego przodka, SS-Gruppenführera przeciwko Polsce. Zgodę na zmianę nazwiska uzyskał 28 listopada 1940 i odtąd pisał się von dem Bach. Polskie korzenie potwierdził także biograf von dem Bacha Tomasz Żuroch-Piechowski. Wszyscy znani przodkowie niemieckiego wojskowego byli wyznania rzymskokatolickiego, przez stulecia związanymi z kościołem parafialnym w Strzepczu. Fakt ten był niewygodny dla von dem Bacha, który starał się zacierać ślady swojego pochodzenia. On sam był wyznania ewangelickiego, jednak nie wiadomo, kiedy dokonał konwersji.

Pierwszym uchwytnym źródłowo jego przodkiem był Michał von Żelewski (ok. 1700–1785), właściciel części wsi Milwino, Niepoczołowice i Zakrzewo, żonaty z Anną Zofią von Pirch. Ich synem był Franciszek (ok. 1735–1788), który odziedziczył i powiększył majątek w Niepoczołowicach, poślubił on Ewę von Kętrzyńską. Ich synem był Andrzej Klemens von Żelewski (ur. 1778), właściciel części Niepoczołowic i Zakrzewa, który poślubił Konkordię Wilhelminę Henriettę von Grubba. Ich najstarszy syn Otton August Ludwik Rudolf von Zelewski (ur. 1820 w Zakrzewie, zm. 28 czerwca 1878 w Zęblewie) był dziadkiem von dem Bacha. W 1855 w rzymskokatolickim kościele parafialnym w Strzepczu poślubił on Antonię Fryderykę z d. von Żelewską. Jednym z ich potomków był Otton Jan von Żelewski (ur. 19 maja 1859 w Zęblewie, zm. 12 kwietnia 1911 w Dortmundzie), który ok. 1890 poślubił Elżbietę Ewelinę Szymańską. Miał z nią trzy córki i trzech synów, w tym Ericha Juliusa Eberharda von Zelewskiego. Rodzina Ottona Jana była mocno zubożała, on sam często zmieniał miejsce zamieszkania w poszukiwaniu pracy. W niektórych opracowaniach niesłusznie podaje się, że wywodził się z warstwy junkrów pruskich, niemieckiej arystokracji. Jest to legenda, którą rozpowszechniał sam von dem Bach-Zelewski, który 28 listopada 1940 uzyskał zgodę na oficjalną zmianę nazwiska na von dem BachKarol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera. Książka i Wiedza 1984, s. 205.. Jego ojciec z powodów finansowych zmuszony był sprzedać rodzinny dworek i podjął się pracy kupca, kiedy Erich miał dwanaście lat jego ojciec zmarł, przez co on i jego rodzeństwo zostali umieszczeni w rodzinach zastępczych. W tym okresie mieszkał w miejscowości Biała Piska w ówczesnych Prusach Wschodnich.

Kariera 9 listopada 1914 Erich von Zelewski, w wieku 15 lat, wstąpił na ochotnika do wojska pruskiego. Walczył na froncie I wojny światowej, kolejno w 176 pułku piechoty, a następnie w 10 pułku grenadierów śląskich. Był dwukrotnie ranny, otrzymując Żelazny Krzyż I oraz II klasy, oraz liczne odznaczenia za odwagę. W 1916, w wieku 17 lat, uzyskał stopień podporucznika. Po zakończeniu wojny służył we Freikorpsie i w Reichswehrze (walczył przeciwko Polakom w powstaniach śląskich, za co został odznaczony „Schlesischer Adler” – Śląskim Orłem I i II klasy). Zawodową służbę wojskową w Reichswehrze pełnił do 1924. Był członkiem organizacji Stahlhelm oraz Deutschvölkischer Schutz und Trutzbund.

Od 1924 do 1930 znajdował się w niemieckiej straży granicznej (Zollgrenzdienst), wypełniając zadania na pograniczu Polski – w rejonie Śląska Opolskiego oraz na Mazurach. W 1930 został członkiem NSDAP, a w 1931 także SS. Następnie od 1934 pełnił funkcję Dowódcy SS i Policji w Prusach Wschodnich, a od czerwca 1938 na Dolnym i niemieckiej części Górnego Śląska do roku 1939, potem na terenie całego historycznego Śląska. W latach 1932–1944 von dem Bach reprezentował okręg wrocławski jako poseł do Reichstagu.

Akcje pacyfikacyjne i deportacyjne w Polsce Po agresji III Rzeszy na Polskę 1 września 1939 nie brał bezpośredniego udziału w walkach kampanii wrześniowej, natomiast w czasie jej trwania podległe mu formacje policyjne ze Śląska uczestniczyły w akcjach pacyfikacyjnych i terrorystycznych na zajętych terenach polskich.

W październiku 1939 został pełnomocnikiem Heinricha Himmlera do spraw umacniania niemczyzny na wcielonym po kampanii wrześniowej do III Rzeszy polskim Górnym Śląsku. Rezydował wówczas w Katowicach, które stały się centrum niemieckiej administracji. Jego zadaniem było organizowanie przesiedleń miejscowej ludności i umieszczanie na jej miejscu osadników niemieckich. W okresie od września do grudnia 1940 oddziały von dem Bacha, w ramach tzw. Saybuscher Aktion, zmusiły do opuszczenia miejsc zamieszkania ok. 17,5 tysiąca Polaków (liczba zarejestrowana w dokumentach niemieckich, z planowanych 20 000 Polaków do wysiedlenia) w rejonie Żywca (historyczne ziemie małopolskie), których przymusowo wysłano do Generalnego Gubernatorstwa. W ich miejsce sprowadzono ok. 600-800 rodzin niemieckich górników z Galicji, którzy przejęli polskie gospodarstwa z całym mieniem (wysiedlani Polacy mieli możliwość zabrania jedynie bagażu ręcznego). Von dem Bach osobiście nadzorował operację przesiedleńczą, objeżdżając Żywiecczyznę i nadzorując sprawny przebieg wysiedleń.

Pod koniec 1939 wystąpił do Himmlera (jako Dowódca SS i Policji we Wrocławiu), za pośrednictwem podległego mu SS-Obersturmbannführera Arpada WigandaSkazany w 1981 przez sąd okręgowy w Hamburgu za zbrodnie wojenne w Polsce w latach 1941–1942 na 12,5 roku więzienia.www.uni-magdeburg.de.), z propozycją utworzenia w Oświęcimiu obozu koncentracyjnego dla 10 000 więźniów. Skutkiem tego było powstanie w czerwcu 1940 obozu Auschwitz-Birkenau.

Akcje ludobójcze i pacyfikacyjne w ZSRR mały|200px|Bach-Zelewski podczas parady Ordnungspolizei na Placu Lenina w Mińsku (1943)

22 czerwca 1941, w dniu napaści Niemiec na ZSRR, został mianowany wyższym dowódcą SS i Policji w regionie działania Armii „Środek” (Heeresgruppe Mitte). W przyszłości miał zostać Wyższym Dowódcą SS i Policji w Moskwie, co w wyniku klęski III Rzeszy nigdy nie nastąpiło. Do końca 1942 von dem Bach dowodził natomiast jednostkami SS i policji przydzielonymi do Armii „Środek”, które zajmowały się eksterminacją ludności żydowskiej. Między innymi kierował masakrami Żydów w Mińsku i Mohylewie na Białorusi. Sprawował także formalne dowodzenie akcją eksterminacyjną na bagnach Prypeci, podczas której żołnierze Brygady Kawalerii SS zamordowali od 24 tys. do 30 tys. cywilów, w większości Żydów. W styczniu 1942, w związku z tymi zbrodniami, dostał nawet rozstroju nerwowego i do służby powrócił dopiero w lipcu 1942.

10 czerwca 1943 mianowany przez Heinricha Himmlera pełnomocnikiem do spraw zwalczania partyzantki w okupowanej Europie (). W okresie po mianowaniu na to stanowisko, podległe mu formacje zbrojne zwalczające ruch partyzancki dopuściły się masowych zbrodni na terenach ZSRR i Polski. W sumie oblicza się, że von dem Bach jest odpowiedzialny za śmierć ok. 230 tysięcy ludzi w krajach bałtyckich, na Białorusi i we wschodniej Polsce.

Pacyfikacja powstania warszawskiego mały|200px|Bach-Zelewski podczas ceremonii podpisania „Układu o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie” mały|200px|Spotkanie Bacha-Zelewskiego z Komendantem Głównym AK, generałem Tadeuszem Borem-Komorowskim. Ożarów Mazowiecki, 4 października 1944 1 sierpnia 1944 von dem Bach przebywał w sopockim Grand Hotelu, po wybuchu powstania warszawskiego został mianowany przez Heinricha Himmlera na dowódcę oddziałów SS skierowanych (zgodnie z dyrektywą Hitlera) do jego stłumienia. Do Sochaczewa pod Warszawą przybył prawdopodobnie wieczorem 5 sierpnia, choć na procesie w Norymberdze utrzymywał, że stało się to dopiero w połowie sierpnia. Oddziały SS i tzw. OsttruppenWchodzące w skład tzw. Armii Rezerwowej, po zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 podporządkowanej Himmlerowi. pod komendą von dem Bacha dopuściły się zbrodni wojennych na ludności cywilnej Warszawy (głównie podczas masakry na Woli i Ochocie), za które jest odpowiedzialny von dem Bach jako dowódca Korpsgruppe von dem BachPor: Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa 1957, wyd. Instytut Wydawniczy „Pax”; Norman Davies: Powstanie ’44. Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, Kraków 2004. , Andrzej Krzysztof Kunert: Kronika Powstania Warszawskiego. Zysk i S-ka Wydawnictwo, Warszawa 2004. ,;Władysław Bartoszewski: Dni walczącej stolicy. Świat Książki, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2004. . Jerzy Kirchmayer: Powstanie Warszawskie. Książka i Wiedza, Warszawa 1984. , 536 s.;Krzysztof Komorowski: Bitwa o Warszawę 1944 Warszawa 2004;Antoni Przygoński: Powstanie Warszawskie w sierpniu 1944 r. t. 1-2, Warszawa 1988, wyd. PWN.. Wieczorem 5 sierpnia von dem Bach doprowadził do złagodzenia eksterminacyjnego rozkazu Hitlera, zakazując mordowania kobiet i dzieci, które miały być odtąd kierowane do obozu przejściowego w podwarszawskim Pruszkowie. 12 sierpnia Bach jeszcze bardziej złagodził rozkaz Hitlera poprzez wydanie zakazu mordowania polskich mężczyzn – cywilów. Mimo to niektóre oddziały niemieckie nadal dopuszczały się zbrodni na ludności cywilnej i wziętych do niewoli powstańcach.

Oblicza się, że z 150–200 tysięcy cywilnych ofiar powstania, aż 65 tysięcy zginęło w masowych egzekucjach.