thumb|240px|Imperium Paganu ok. 1210 r.Imperium Paganu w okresie panowania Sithu II. Kroniki birmańskie za terytoria Imperium uważają również Kyaingdôn () i Chiang Mai. Rdzenne terytoria centralne oznaczono kolorem ciemnożółtym, terytoria peryferyjne – jasnożółtym. W XIII w. Pagan włączył w zakres swej administracji kluczowe porty Dolnej Birmy. Królestwo Paganu (birm. //; dosł. ; w piśmiennictwie angielskojęzycznym określane też jako , oraz , ) – pierwsze królestwo jednoczące regiony, z których później wyłoniła się współczesna Mjanma (Birma). 250-letnie rządy Paganu nad doliną Irawadi i jej otoczeniem położyły fundament pod rozwój języka i kultury birmańskiej, przyczyniły się do rozpowszechnienia birmańskiej świadomości etnicznej na rozleglejszych terenach Górnej Birmy oraz przyniosły wzrost znaczenia buddyzmu Therawady w Birmie i lądowej części Azji Południowo-Wschodniej.
Królestwo wyrosło z małej osady Pagan, założonej w IX w. przez Bamarów przybyłych nieco wcześniej do doliny Irawadi z królestwa Nanzhao. W ciągu następnych dwustu lat małe księstwo stopniowo się rozrastało wchłaniając otaczające regiony aż do lat 50.-60. XI w., kiedy król Anawrahta stworzył Imperium Paganu jednocząc po raz pierwszy pod jednym berłem dolinę Irawadi i jej otoczenie. Pod koniec XII w. następcy Anawrahty rozszerzyli swoją władzę na południe, obejmując nią północną część Półwyspu Malajskiego: na wschód, co najmniej do linii rzeki Saluin, na północ, w pobliże obecnej granicy z Chinami, oraz na zachód, do północnego Arakanu i Gór Czin. W XII-XIII w. Pagan wraz z Imperium Khmerskim był jednym z dwóch głównych imperiów lądowej części Południowo-Wschodniej Azji.
Birmański język i kultura zdobywały stopniowo pozycję dominującą w górnej części doliny Irawadi, pod koniec XII w. przyćmiewając języki pyu, moński i pali. Buddyzm Therawady zaczął powoli docierać na tereny wiejskie, chociaż we wszystkich warstwach społecznych nadal silnie zakorzenione pozostawały praktyki tantryczne, mahajanistyczne, braministyczne i animistyczne. Władcy Paganu wznieśli w obrębie stolicy i w jej bezpośrednim sąsiedztwie ponad 10 000 świątyń buddyjskich, z których do dziś przetrwało około 2000. Sangha obdarowywana była majątkiem w postaci ziem zwolnionych od podatków.
Królestwo zaczęło chylić się ku upadkowi w połowie XIII w., a ciągły wzrost zwolnionego od podatków majątku klasztornego spowodował ok. 1280 r. poważne osłabienie możliwości utrzymania przez koronę lojalności dworzan i wojska. Zapoczątkowało to błędne koło wewnętrznych zaburzeń i zewnętrznych zagrożeń ze strony Arakanów, Monów, Mongołów i Szanów. Powtarzające się najazdy mongolskie (1277–1301) doprowadziły w 1287 r. do upadku czterechsetletniego królestwa. Upadek ten był początkiem 250-letniego okresu rozbicia politycznego, który dobiegł końca dopiero w XVI w.
Historia Początki Początki królestwa Paganu zostały odtworzone na podstawie badań archeologicznych oraz tradycji kronik birmańskich. Pomiędzy poglądami współczesnej nauki a różnymi opowieściami zawartymi w kronikach istnieją znaczne różnice.
Tradycja kronik Kroniki birmańskie nie są zgodne w kwestii początków królestwa Paganu. Te powstałe do XVIII w. lokują początki królestwa w roku 167 po Chr., kiedy Pyusawhti, potomek słonecznego ducha i księżniczki-smoka miał założyć dynastię Paganu. Ale już XIX-wieczna kronika Hmannan Yazawin łączy początki dynastii z klanem Buddy Siakjamuniego i pierwszym buddyjskim królem Maha Sammatą (birm. ).
Hmannan Yazawin wywodzi początki królestwa Paganu z Indii IX w. przed Chr., na ponad trzy wieki przed narodzinami Buddy. Książę Abhiraja (birm. ) z Kosala (birm. ), należący do klanu Siakja (birm. ) – do którego należał także Budda – miał opuścić swą ojczyznę z grupą towarzyszy w roku 850 przed Chr. po klęsce wojennej doznanej ze strony sąsiedniego królestwa Panchala (birm. ). Osiedlili się oni w Tagaung, w okolicy dzisiejszego Mandalaj w północnej Birmie, i założyli królestwo. Autorzy kroniki nie twierdzą, że region zajęty przez Abhiraję był bezludny, ale jedynie, że był on tam pierwszym królem.
Abhiraja miał dwóch synów. Starszy z nich, Kanyaza Gyi () zapuścił się na południe i w 825 r. przed Chr. założył swoje własne królestwo w Arakanie. Młodszy syn, Kanyaza Nge (), objął tron po ojcu dając początek dynastii, do której należało jeszcze 31 kolejnych królów. Dynastia ta została zastąpiona później przez kolejną, liczącą 17 władców. Około 350 lat później, w roku 483 przed Chr., członkowie bocznej linii rodu władców Tagaung założyli jeszcze jedno królestwo w Śrikszetra, o wiele dalej w dół rzeki Irawadi, w pobliżu dzisiejszego Pyain. Śrikszetra istniało przez około sześć stuleci i zostało z kolei zastąpione przez królestwo Paganu. Hmannan Yazawin podaje dalej, że około 107 r. po Chr. Thamudarit (), bratanek ostatniego króla Śrikszetra, założył miasto Pagan (formalnie Arimaddana-pura, birm. , )Stolicom i ważnym miastom Azji Południowo-Wschodniej nadawano tradycyjnie poza nazwami lokalnymi także nazwy sanskryckie.. Miejsce, w którym powstało miasto miało rzekomo zostać odwiedzone przez samego Buddę, który miał przepowiedzieć, że tu właśnie w 651 lat po jego śmierci wyrośnie wielkie królestwo. Po Thamudaricie władzę nad miastem objął wychowawca jego zięcia, a następnie, w 167 r., sam zięć – Pyusawhti.
Opowieści zawarte w kronikach następnie łączą się w spójną historię i są zgodne co do tego, że po Pyusawhtim nastąpiła cała dynastia królów. Król Pyinbya (birm. ) ufortyfikował miasto w roku 849 po Chr.
Naukowa rekonstrukcja historii thumb|left|150px|Miasta-państwa Pyu ok. VIII w.
Współczesna nauka uważa jednak, że założycielami dynastii Pagan byli członkowie ludu Mranma (Birmańczyków) przybyli z królestwa Nanzhao w drugiej połowie IX w. po Chr.; że części kronik opisujące wcześniejsze dzieje są historiami i legendami ludu Pyu, najwcześniejszych mieszkańców terenów dzisiejszej Mjanmy, na temat których zachowały się przekazy; oraz że królowie Paganu przejęli historie i legendy Pyu, jako swoje własne. W istocie, europejscy historycy w okresie rządów brytyjskich w Birmie byli nawet bardziej sceptyczni stanowczo odrzucając całą tradycję kronik dotyczącą wczesnej historii Birmy jako „kopie indyjskich legend zaczerpnięte z sanskryckich bądź palijskich oryginałów”, a historię Abhirajy jako daremną próbę birmańskich kronikarzy powiązania ich królów z Buddą. Historycy ci powątpiewali w starożytność tradycji kronik i odrzucali możliwość, aby jakakolwiek forma cywilizacji w Birmie mogła powstać dużo wcześniej niż przed 500 r. po Chr.
Bez względu jednak na prawdziwość historii Abhirajy, wyniki nowszych badań pokazują, że wiele miejsc, o których wspominają historie królów było rzeczywiście zamieszkanych nieprzerwanie przez co najmniej 3500 lat. Najstarsze zebrane jak dotąd dowody istnienia cywilizacji sięgają 11 000 r. przed Chr. Dane z wykopalisk archeologicznych wskazują, że już w II w. przed Chr. Pyu wybudowali systemy nawadniania wzdłuż mniejszych rzek środkowej i północnej części zlewiska Irawadi oraz założyli jedne z najwcześniejszych w Azji Południowo-Wschodniej ośrodki miejskie. W pierwszych wiekach naszej ery powstało kilka otoczonych murami miast i miasteczek, w tym Tagaung – według kronik miejsce narodzin pierwszego birmańskiego królestwa. Analiza elementów architektury i sztuki dowodzi, że w IV w. po Chr. królestwo Pyu miało kontakt z kulturą Indii. Miasta-państwa miały swoich królów, pałace, fosy oraz masywne drewniane bramy, których było zawsze 12 (po jednej dla każdego znaku zodiaku) – jedna z trwałych zasad obowiązujących aż do czasu brytyjskiej okupacji. W VII w. po Chr. na najważniejsze spośród miast-państw Pyu wyrosło Śrikszetra. Chociaż pomiędzy VII w. a początkiem IX w. po Chr. zwiększały się ich rozmiary i skala politycznej organizacji, w IX w. nie powstało już żadne nowe liczące się miasto-państwo.
Według rekonstrukcji dokonanej przez G.H. Luce’a, tysiącletnie królestwo Pyu zaczęło chylić się ku upadkowi pod wpływem powtarzających się pomiędzy latami 50. VIII w. a 30. IX w. najazdów ze strony królestwa Nanzhao z Junnanu. Podobnie jak w przypadku Pyu, uważa się, że pierwotne ziemie Birmańczyków, zanim trafili do Junnanu, znajdowały się w dzisiejszych chińskich prowincjach Qinghai i Gansu. W latach 30. i 40. IX w., gdy ataki Nanzhao już znacznie osłabiły miasta-państwa Pyu, na zajmowanych przez nich terenach po raz pierwszy pojawiła się duża liczba birmańskich wojowników wraz z rodzinami, którzy osiedlili się w miejscu połączenia rzek Czinduin i Irawadi, prawdopodobnie w celu wsparcia sił Nanzhao w pacyfikowaniu otaczającego kraju. W istocie, system nadawania imion wczesnych królów Paganu – Pyusawhtiego i sześciu pokoleń jego następców – był identyczny jak wśród władców Nanzhao, gdzie drugie imię ojca stawało się pierwszym imieniem syna. Kroniki datują panowanie tych wczesnych królów na między II a V w., współcześni historycy na między VIII a X w. (Według mniejszościowego poglądu prezentowanego przez Htin Aunga, Birmańczycy mogli przybyć na obszar dzisiejszej Mjanmy o kilka stuleci wcześniej, być może już na początku VII w. Najstarsze osadnictwo na terenie Paganu datowane jest za pomocą węgla 14C na ok. 650 r. po Chr. Zebrane dane nie rozstrzygają jednak, czy było to osadnictwo birmańskie (a nie kolejne miasto Pyu)).
Thant Myint-U podsumowuje: „Imperium Nanzhao obmyło się na brzegach Irawadi aby odnaleźć nowe życie w złączeniu z istniejącą oraz starożytną kulturą i aby stworzyć jedno z najbardziej imponujących małych królestw świata średniowiecznego. Z tego złączenia wyłonią się Birmańczycy oraz fundamenty współczesnej kultury birmańskiej.”
Wczesne królestwo Paganu thumb|Brama Tharabha w Paganie, jedyny pozostały fragment starych murów miasta. Główna część murów została wybudowana ok. 1020 r. po Chr., a ich najstarsze fragmenty ok. 980 r. po Chr. thumb|150px|Księstwo Paganu w chwili objęcia tronu przez Anawrahtę w 1044 r.
Dane historyczne wskazują, że migracja Birmańczyków na obszar królestw Pyu miała przebieg stopniowy. W istocie, na terenie Śrikszetra ani żadnego innego miejsca osiedlenia Pyu nie odnaleziono żadnych mocnych dowodów wskazujących na gwałtowny przewrót. Datowanie radiowęglowe potwierdziło ślady ludzkiej aktywności do ok. 870 r. w Hanlin, mieście Pyu zniszczonym rzekomo w roku 832 przez najazd Nanzhao. Region Paganu zasilany był falami birmańskiego osadnictwa w okresie od połowy do końca IX w., a prawdopodobnie także jeszcze w X w. Chociaż Hmannan podaje, że Pagan został ufortyfikowany w roku 849 po Chr. – albo, dokładniej, w 876 r. po Chr. (gdy skoryguje się daty podawane przez tę kronikę w oparciu o zweryfikowaną przez epigrafikę datę wstąpienia na tron Anawrahty – rok 1044 po Chr.) – data ta odnosi się prawdopodobnie do założenia miasta, a nie jego ufortyfikowania. Radiowęglowe datowanie murów Paganu wskazuje na ok. 980 r. po Chr., jako na najwcześniejszą datę ich wzniesienia. (Jeśli wcześniej były tam jakieś umocnienia, musiały być wzniesione z mniej trwałych materiałów, takich jak wysuszony muł.) Podobnie, źródła epigraficzne dotyczące najwcześniejszych królów Paganu wskazują na rok 956 po Chr. Najstarszą wzmiankę o Paganie w źródłach zewnętrznych można znaleźć w chińskich dokumentach z epoki dynastii Song, według których posłowie z Paganu odwiedzili w 1004 r. stolicę państwa – Bianjing. Czamskie i mońskie inskrypcje wspominają po raz pierwszy o Paganie w roku, odpowiednio, 1050 i 1093.
Poniżej przedstawiono niepełną listę pierwszych królów Paganu według oryginalnych zapisów Hmannan, w zestawieniu z datami skorygowanymi w odniesieniu do roku 1044 oraz do listy zawartej w Zatadawbon Yazawin (). Jeśli chodzi o królów panujących przed Anawrahtą, dane epigraficzne istnieją tylko w odniesieniu Nyaung-u Sawrahana i Kunhsaw Kyaunghpyu. Listę otwiera Pyinbya, według Hmannan – fortyfikator Paganu.