thumb|Początek linii meolodycznej Victimae Paschali Laudes, Christ ist erstanden i Christ lag in Todes Banden Christ ist erstanden (Chrystus zmartwychwstał) – staroniemiecka pieśń wielkanocna, przypuszcza się, że jest najstarszą pieśnią liturgiczną spisaną w języku niemieckim, która powstała prawdopodobnie w południowoniemieckim bądź austriackim kręgu kulturowym około roku 1100 jako odpowiedź na lokalne uroczystości Podwyższenia Krzyża. W roku 1160 pieśń weszła na stałe do kanonu porządku liturgicznego arcybiskupstwa Salzburga, wzmiankowana w Codex MII6 Universitätsbibliothek Salzburg.
Melodia pieśni opiera się na starszym tropie wielkanocnym do łacińskiej sekwencji Victimae Paschali Laudes autorstwa cesarskiego prezbitera i kapelana dworskiego Wipona z Burgundu. Oba utwory są zbudowane w podobnej strukturze interwałowej minorowej skali doryckiej. Począwszy od XIII wieku pieśń szybko rozprzestrzenia się. W XV wieku dodane zostają druga i trzecia strofa.
Chorał zakonny Najświętszej Maryi Panny uznał pieśń za hymn zwycięstwa zakonu krzyżackiego i towarzyszył rycerzom w bitwie pod Grunwaldem w 1410.
W roku 1529 Marcin Luter zamieścił pieśń w nowym wydaniu Śpiewnika Wittenbergskiego z adnotacją do utworu: „Wszystkie piosenki z czasem nudzą się, ale że Chrystus zmartwychwstał musi być śpiewana przez cały rok”. Każdą strofę pieśni kończy formuła Kyrie eleison.
Tekst i melodia pieśni znalazła liczne naśladownictwa znane w historii muzyki, wykorzystywana od renesansu w utworach przez Jana Sebastiana Bacha, Ferenca Liszta, Carla Orffa oraz Johanna Nepomuka Davida.
Utwór uważany jest za uosobienie muzycznego motywu nawiązującego bezpośrednio do Wielkanocy.
Tekst
W Polsce adaptacją utworu jest powstała jeszcze w okresie średniowiecza pieśń wielkanocna Krystus z martwych wstał je odnotowana w 1365 przez Świętosława z Wilkowa i mająca wspólną melodię z „Christ ist erstanden”Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1969, t. 88.. Tytuł z roku 1653 drukowany w Nysie wymienia pieśni polskie na pierwszym miejscu Finito Responsorio populus canta: Chrystus zmartwychwstał jest etc vel Germanice Christ ist erstanden etcStudia orientalistyczne z dziejów słownictwa polskiego. Wrocławskie Tow. Naukowe, 1953, s. 131..
Jedna z wersji utworu zachowała się w zepsutym języku niemieckim zapisanym w 1827 przez Michała Wiszniewskiego w Historii literatury polskiej. Jest to jeden z najstarszych zabytków języka niemieckiego, który przetrwał do połowy wieku XIX na obszarze średniowiecznego osadnictwa tzw. Głuchoniemców, spisany w okolicach Łańcuta i Markowej.
Przypisy
Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego Kategoria:Średniowieczne utwory w języku niemieckim Kategoria:Pieśni chrześcijańskie