thumb|right|240px|Obszar osadnictwa Pyu zakreślono czerwoną elipsą Miasta-państwa Pyu ( //) – grupa miast-państw istniejących na terenie dzisiejszej Górnej Birmy w okresie od ok. II w. przed Chr. do ok. połowy XI w. po Chr.
Miasta-państwa powstały jako element procesu migracji na południe ludu Pyu mówiącego jednym z języków tybeto-birmańskich i będącego najstarszą populacją zasiedlającą Birmę, o jakiej zachowały się zapisy. Tysiącletni okres jego dominacji, określany często jako Tysiąclecie Pyu, stanowił łącznik pomiędzy epoką brązu, a czasami początków państw klasycznych, gdy w IX w. powstało królestwo Paganu.
Wykopaliska odsłoniły wszystkich pięć największych, otoczonych murami miast-państw oraz kilka mniejszych ośrodków – zlokalizowane one były w trzech głównych, posiadających systemy nawadniania rejonach Górnej Birmy: w dolinie rzeki Mu, na równinach Kyaukse oraz w regionie Minbu, u zbiegu rzek Irawadi i Czinduin. Stanowiące część śródlądowego szlaku między Chinami a Indiami, tereny pozostające pod władzą Pyu rozszerzały się stopniowo na południe. Hanlin, założone w I w. po Chr. na północnym skraju dzisiejszej Górnej Birmy, było największym i najważniejszym miastem aż do ok. VII–VIII w., kiedy jego miejsce zajęło Śrikszetra położone na południu (w pobliżu dzisiejszego Pyain). Dwukrotnie większe od Hanlin, Śrikszetra było największym i najbardziej wpływowym ośrodkiem na ziemiach Pyu.
Na kulturę Pyu silny wpływ wywierała wymiana handlowa z Indiami, ułatwiająca import buddyzmu oraz innych idei kulturowych, architektonicznych i politycznych, które później trwale odcisną się na birmańskiej kulturze i organizacji politycznej. Kalendarz Pyu, oparty na kalendarzu buddyjskim, stanie się w przyszłości kalendarzem birmańskim. Wyniki najnowszych badań naukowych, choć jeszcze nie cieszące się powszechnym uznaniem, sugerują, że pismo pyu, oparte na indyjskim piśmie brahmi, mogło być podstawą do stworzenia pisma birmańskiego.
Tysiącletnia cywilizacja Pyu zaczęła kruszyć się w IX w. po Chr., kiedy jej miasta-państwa zostały zniszczone przez powtarzające się najazdy ze strony królestwa Nanzhao. Lud Mranma (Birmańczycy), który przybył wraz z armiami Nanzhao, wzniósł garnizonowe miasto Pagan w pobliżu zbiegu rzek Irawadi i Czinduin. Osady Pyu pozostawały obecne w Górnej Birmie przez następne trzy stulecia, jednak lud ten był stopniowo wchłaniany przez rozrastające się Imperium Paganu. Język pyu był używany jeszcze do końca XII w. W XIII w. Pyu przyjęli birmańską świadomość etniczną. Historie i legendy Pyu zostały włączone do kulturowego dziedzictwa Birmańczyków.
W 2014 roku starożytne miasta Pyu Hanlin, Beikthano i Śrikszetra zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO – pierwszy wpis na listę z Mjanmy.
Tło historyczne W oparciu o nieliczne dane z badań archeologicznych wnioskuje się, że najwcześniejsze kultury istniały na terenie Mjanmy już 11 000 lat przed Chr., głównie w środkowej części strefy suchej, w bliskości rzeki Irawadi. Anyathian, birmańska epoka kamienia, trwała mniej więcej w tym samym czasie, co dolna i środkowa era paleolityczna w Europie. W trzech jaskiniach odkrytych w pobliżu Taunggyi, u stóp Wyżyny Szan, znaleziono neolityczne artefakty datowane na lata 10 000 do 6000 przed Chr. Około 1500 r. przed Chr. ludność zamieszkująca ten region zaczęła wytwarzać narzędzia z brązu, uprawiać ryż i udomawiać kury oraz świnie; było to jedno z pierwszych miejsc na ziemi, gdzie udało się osiągnąć te umiejętności. Około 500 r. przed Chr. na terenach położonych na południe od dzisiejszego Mandalaj powstały osady, których mieszkańcy posługiwali się narzędziami z żelaza. Wykopaliska odkrywały też trumny zdobione brązem oraz miejsca pochówków wypełnione pozostałościami ceramiki. Dane z wykopalisk archeologicznych prowadzonych w dolinie Samon na południe od Mandalaj sugerują istnienie na tym terenie pomiędzy 500 a 200 r. przed Chr. osad, których mieszkańcy uprawiali ryż i prowadzili handel z Chinami.
Około II w. przed Chr. mówiący jednym z języków tybeto-birmańskich lud Pyu zaczął napływać do doliny Irawadi z obszaru dzisiejszego Junnanu wzdłuż rzek Tapain i Shweli. Pierwotne siedziby Pyu znajdowały się najprawdopodobniej nad jeziorem Kuku-nor w dzisiejszych prowincjach Qinghai i Gansu. Pyu, najstarsi mieszkańcy Mjanmy o jakich zachowały się przekazy historyczne, przybyli w poszukiwaniu miejsc osiedlenia na równinnym obszarze otaczającym zbieg Irawadi z Czinduin, który był zamieszkany już od ery paleolitu. Region, którym zawładnęli Pyu był dłuższy niż szerszy, rozciągając się od Śrikszetra na południu do Hanlin na północy, Binnaka i Maingmaw na wschodzie oraz prawdopodobnie do Ayadawkye na zachodzie. Zapisy pochodzące z okresu chińskiej dynastii Tang mówią o 18 państwach Pyu (z których dziewięć było miastami otoczonymi murami), obejmujących obszar 298 dystryktów. Wykopaliska archeologiczne odsłoniły jak dotąd 12 miast otoczonych murami, w tym 5 dużych, oraz kilka mniejszych, nie ufortyfikowanych miejscowości, zlokalizowanych w obrębie lub w pobliżu trzech najważniejszych w Birmie epoki przedkolonialnej regionów posiadających systemy nawadniania: doliny rzeki Mu na północy, równin Kyaukse w centrum oraz regionu Minbu na południe i zachód od dwóch poprzednich. Miasta-państwa Pyu były współczesne Funanowi (Kambodża) i, prawdopodobnie, Czampie (południowy Wietnam), Dwarawati (Tajlandia), Tambralinga i Takuapa w pobliżu przesmyku Kra oraz Śriwidźaji (południowo-wschodnia Sumatra). Wszystkie te państewka stanowiły zapowiedź powstania „klasycznych królestw” w Azji Południowo-Wschodniej drugiego tysiąclecia po Chr.
Miasta-państwa thumb|left|Ziemie Pyu ok. 800 r. po Chr. przed przybyciem Mranma
Spośród 12 odkrytych dotychczas miast otoczonych murami, 5 stanowi pozostałość największych państw Pyu: Beikthano, Maingmaw, Binnaka, Hanlin i Śrikszetra.
Beikthano Beikthano (birm. //) zlokalizowane w nawadnianym regionie Minbu (w pobliżu współczesnego Taungdwingyi) i mające bezpośredni dostęp do leżącej na północnym wschodzie, dobrze nawodnionej równiny Kyaukse, jest najstarszym jak dotąd odkrytym i objętym wykopaliskami archeologicznymi ośrodkiem miejskim. Jego pozostałości – resztki budowli, ceramika, inne artefakty i szkielety ludzkie – datowane są na lata od 200 r. przed Chr. do 100 r. po Chr. Noszące nazwę upamiętniającą hinduistycznego boga Wisznu, miasto to mogło być pierwszą stolicą jednolitego kulturowo, a być może nawet politycznie, państwa w historii Mjanmy. Była to duża, ufortyfikowana osada zajmująca obszar ok. 300 ha w obrębie murów wzniesionych na planie prostokąta o bokach 3 km i 1 km. Mury i rozlokowane wzdłuż nich fortyfikacje miały grubość 6 metrów, a według datowania radiowęglowego wzniesione zostały pomiędzy 180 r. przed Chr. a 610 r. po Chr. Podobnie jak w przypadku większości wznoszonych później miast, jego główna brama wiodła do pałacu, który zwrócony był na wschód. Wykopaliska odsłoniły w obrębie murów także stupy i budynki klasztorne.
Maingmaw Maingmaw ( //; znane też jako Mong Mao), zlokalizowane w regionie Kyaukse, miało okrągły kształt, a jego powstanie datowane jest orientacyjnie na 1. tysiąclecie przed Chr. Mające 2,5 km średnicy i zajmujące obszar 222 ha, Maingmaw było jednym z największych starożytnych miast na całej równinie Kyaukse. Miało ono dwie wewnętrzne linie murów, z których zewnętrzna wybudowana była na planie prostokąta, a wewnętrzna – okręgu. Taki plan – okrąg wewnątrz prostokąta – sugeruje nawiązanie do znaku zodiaku reprezentującego obraz niebios widziany z perspektywy słońca; na podobnej koncepcji oparto się wznosząc w XIX w. Mandalaj. W prawie wymarłym centrum miasta znajduje się XIX-wieczna świątynia Nandawya Paya, wzniesiona prawdopodobnie na ruinach swojej starożytnej poprzedniczki. Maingmaw przepołowione jest kanałem uważanym za współczesny miastu, chociaż nie potwierdza tego żadne datowanie naukowe. Wykopaliska – z których pierwsze przeprowadzono w 1979 r. – odsłoniły wiele artefaktów, w tym biżuterię, srebrne monety i urny pogrzebowe. Wiele z tych przedmiotów, takich jak monety i urny, jest praktycznie identycznych z tymi odkrytymi w Beikthano i Binnaka.
thumb|left|Miasta-państwa Pyu ok. VIII w.; lokalizację Paganu pokazano jedynie dla porównania – nie był on współczesny miastom Pyu.
Binnaka Także Binnaka ( //) było zlokalizowane w regionie Kyaukse i pod wieloma względami bardzo przypominało swojego sąsiada – Maingmaw. Jego ceglane konstrukcje wzniesiono na tym samym planie, co budowle Beikthano i innych miast Pyu. Wykopaliska odsłoniły przedmioty pochodzące z ery przedbuddyjskiej, złote naszyjniki, cenne kamienne wizerunki słoni, żółwi i lwów, charakterystyczną ceramikę Pyu, terakotowe tabliczki z napisami wyglądem przypominającymi bardzo pismo pyu oraz różnego rodzaju koraliki wykonane z onyksu trawionego kwasem, a także z bursztynu i jadeitu. Odkryto też charakterystyczne srebrne monety identyczne z tymi znalezionymi w Beikthano i Binnaka, kamienne formy służące odlewaniu srebrnych i złotych kwietnych ornamentów oraz złoty naramiennik wraz ze srebrną misą, na której umieszczono napisy sporządzone pismem pyu i urny pogrzebowe praktycznie identyczne z tymi, jakie odkopano w Beikthano i Binnaka.
Zarówno Maingmaw, jak i Binnaka mogły być współczesne Beikthano. Kroniki, które w ogóle nie wspominają o Beikthano, wymieniają obydwa te miasta, chociaż nie jako miejsca osiedlenia Pyu. Według tychże kronik władca Binnaka odpowiadał za upadek Tagaung – miasta identyfikowanego przez kronikarzy jako pierwotne siedlisko ludności posługującej się językiem birmańskim. Według odkrytego w Binnaka zapisu sporządzonego na liściu palmowym (sittan) i pochodzącego z ery Konbaung, miasto było zamieszkane aż do ok. XIX w.
Hanlin Hanlin albo Halingyi ( //) wybudowane w dolinie rzeki Mu, jednym z największych nawadnianych regionów Birmy ery przedkolonialnej, było najdalej na północ wysuniętym spośród wszystkich odsłoniętych dotąd miast Pyu. Najstarsze odkryte w nim artefakty – drewniane bramy miasta – datowane są metodą radiowęglową na 70 r. po Chr. Miasto zostało wybudowane na planie prostokąta z zaokrąglonymi rogami i otoczone ceglanym murem. Odkopane mury mają ok. 3,2 km długości w osi północ-południe oraz 1,6 km w kierunku wschód-zachód. Zajmujące obszar 664 ha miasto było prawie dwa razy większe od Beikthano. Miało ono cztery główne bramy w punktach kardynalnych, a łączna liczba bram wynosiła 12 – tyle, ile znaków zodiaku. Przez miasto przepływała rzeka bądź kanał. Po obu jej stronach przetrwały ślady grobli, z wyjątkiem części południowej, gdzie nie były one prawdopodobnie potrzebne, gdyż teren ten odgrodzono tamą by utworzyć zbiorniki retencyjne.
Takie rozwiązanie układu miasta miało wpływ na planowanie późniejszych miast birmańskich oraz syjamskiego miasta Sukhothai. Przykładowo, taką samą liczbę bram i ich rozmieszczenie można było znaleźć w późniejszych ważniejszych birmańskich stolicach, takich jak XI-wieczny Pagan czy XIX-wieczne Mandalaj. Układ taki zastosowano także w innych miastach współczesnych – Maingmaw i Beikthano na ziemiach Pyu oraz Danyawaddy i Wethali w Arakanie, a także w miastach wybudowanych później, jak Sukhothai, które było o ponad tysiąc lat młodsze. Pozostałości świątyń Hanlin świadczą o tym, że ich architektura miała wpływ na plany XI–XIII-wiecznych świątyń Paganu. Odkryte w Hanlin artefakty wskazują, że pismo pyu, jakim posługiwano się w tym mieście było najstarszą jego formą na ziemiach Pyu (i w całej Birmie). Oparte ono było na wcześniejszych wersjach pisma brahmi (maurjańskiej i guptyjskiej). Inskrypcje ze Śrikszetra są przykładem późniejszej wersji tego samego pisma.