Alaungpaya (birm. //; ur. 24 września 1714, zm. 11 maja 1760) – król Birmy od 1752 r. do 1760 r., założyciel dynastii Konbaung.
Do chwili swej śmierci w 1760 r. ten były naczelnik małej wsi w Górnej Birmie ponownie zjednoczył całą Birmę, podbił Manipur, odzyskał Lanna i wyrzucił z kraju Francuzów i Brytyjczyków, którzy wspierali Odrodzone Królestwo Hanthawaddy. Założył też w 1755 r. Rangun. Umarł z powodu choroby podczas prowadzonej przez siebie kampanii wojennej w Syjamie.
Jako ten, któremu po raz trzeci w historii Birmy udało się zjednoczyć kraj, uważany jest za jednego z trzech największych, obok Anawrahty i Bayinnaunga, birmańskich królów.
Wczesne lata życia Przyszły król urodził się 24 września 1714 r. jako syn Min Nyo Sana () i jego żony Saw Nyein Oo (), w Moksobo – liczącej kilkaset domów wsi w dolinie rzeki Mu, położonej ok. 97 km na północny zachód od Ava. Nadano mu imię Aung Zeya (, )Aung (birm. ) oznacza Zwycięstwo podobnie jak Zeya ( lub ). Drugie z tych słów jest birmańską wersją palijskiego słowa Jayya. Czyli dosłowny przekład imienia brzmiałby Zwycięstwo Zwycięstwo. W angielskim oryginale niniejszego artykułu imię Alaungpayi przetłumaczono jako Victorious Victory i to z kolei określenie przetłumaczono tutaj na polski.. Był on drugim synem swych rodziców należących do szlacheckich rodów od pokoleń administrujących doliną Mu. Jego ojciec, Min Nyo San, był dziedzicznym naczelnikiem Moksobo, a wuj, Kyawswa Htin (), znany lepiej pod imieniem Sitha Mingyi (), był zarządcą dystryktu doliny Mu. Swój rodowód wywodził on od XV-wiecznego dowódcy kawalerii, brata króla Mohnyin Thado i, w konsekwencji, od królewskiej linii dynastii Pagan. Pochodził z dużej rodziny, która poprzez związki krwi i małżeństwa powiązana była z wielu innymi szlacheckimi rodami w całej dolinie. W 1730 r. Aung Zeya poślubił Yun San (), córkę naczelnika sąsiedniej wsi – Siboktara (). Mieli oni sześciu synów i trzy córki. (Czwarta córka umarła we wczesnym dzieciństwie.)
Funkcje naczelnika Moksobo i zastępcy zarządcy doliny Mu Aung Zeya dorastał w okresie, gdy rządy dynastii Taungngu gwałtownie się załamywały. „Pałacowi królowie” w Ava nie byli w stanie bronić się przed najazdami Manipurczyków, którzy począwszy od 1724 r. plądrowali coraz głębiej położone obszary Górnej Birmy. Ava nie zdołało odzyskać południowego Lanna (Chiang Mai), które zbuntowało się w 1727 r., i nie zrobiło nic by zapobiec aneksji północnych Państw Szanów przez dynastię Qing w latach 30. XVIII w. Dolina rzeki Mu rok po roku znajdowała się na szlaku najazdów Manipurczyków. Chociaż Birma była o wiele większa od Manipuru, Ava nie było w stanie pokonać najeźdźców lub zorganizować ekspedycji karnej do działań na terytorium wroga. Mieszkańcy Birmy przyglądali się bezsilnie, jak najeźdźcy palą ich wsie, plądrują pagody i uprowadzają jeńców.
W tych trudnych czasach, gdy dawał się odczuć brak władzy królewskiej, na czoło wysuwali się ludzie tacy, jak Aung Zeya. Niedługo po osiągnięciu 20. roku życia przejął obowiązki ojca, jako naczelnik swojej wsi. Wysoki jak na swoje czasy (według angielskiego posła miał 180 cm wzrostu), solidnie zbudowany, ogorzały Aung Zeya wykazał się naturalnymi zdolnościami przywódczymi i przez swych szlacheckich pobratymców w całej dolinie postrzegany był jako lider. Wspólnie zaczęli oni brać sprawy w swoje ręce by stawić czoła najazdom.
Cherlawa władza w Ava była wyczulona na wszelką potencjalną konkurencję. W 1736 r. Toungoo Yaza, głównodowodzący armii, wezwał Aung Zeyę do Ava by wybadać czy naczelnik wioski stanowi potencjalne zagrożenie dla królewskiej władzy. Zadowolony z faktu, że 22-letni Aung Zeya nie wykazuje żadnych oznak zainteresowania tronem, Toungoo Yaza obdarzył go w imieniu króla tytułem Bala Nanda Kyaw ( //). Aung Zeya został mianowany zastępcą swego wuja – zarządcy doliny Mu – oraz urzędnikiem administracji (kyegaing, //) odpowiedzialnym za pobór podatków i utrzymanie porządku.
Założenie dynastii Konbaung W następnych latach władza Ava słabła coraz bardziej. W 1740 r. Monowie z Dolnej Birmy uwolnili się spod niej i założyli Odrodzone Królestwo Hanthawaddy ze stolicą w Pegu. Podejmowane przez Ava niemrawe próby odzyskania południa spełzły na niczym. Działania wojenne o niewielkiej intensywności toczyły się między Ava i Pegu aż do końca 1751 r., kiedy to Pegu przypuściło swój ostateczny atak najeżdżając Górną Birmę wszystkimi posiadanymi siłami. Na początku 1752 r. armie Pegu wyposażone w dostarczoną przez Francuską Kompanię Wschodnioindyjską broń palną oraz wspierane przez holenderskich i portugalskich najemników, dotarły pod bramy Ava. Następca tronu Hanthawaddy – Upayaza – wezwał wszystkich urzędników administracji do poddania się. Niektórzy wybrali współpracę, jednak inni, tak jak Aung Zeya, zdecydowali się na opór.
Aung Zeya przekonał mieszkańców 46 wsi w dolinie Mu, aby przyłączyli się do jego walki. Gotowych poprzeć go słuchaczy znalazł w „nadzwyczaj dumnej grupie mężczyzn i kobiet” z Górnej Birmy tęskniących za możliwością powetowania licznych upokorzeń, jakich doznało ich niegdyś dumne królestwo. 29 lutego 1752 (dzień Pełni Księżyca miesiąca Tabaung 1113 ME), gdy siły Hanthawaddy bliskie były poczynienia wyłomu w murach otaczających Ava, Aung Zeya ogłosił się królem przybierając królewski tytuł Alaungpaya (, czyli Maitreją) i zakładając w ten sposób dynastię Konbaung. Jego pełny tytuł królewski brzmiał: Thiri Pawara Wizaya Nanda Zahta Maha Dhamma Yazadiyaza Alaung Mintayagyi ().
Jednak nie wszyscy zostali przez niego przekonani. Gdy 23 marca 1752 r. Ava dostało się w ręce sił Pegu, własny ojciec zachęcał Alaungpayę do poddania się. Wskazywał na to, że chociaż Alaungpaya zyskał poparcie rozentuzjazmowanych ludzi, dysponują oni jedynie kilkoma muszkietami, a ich wątłe umocnienia nie mają szans w starciu z dobrze wyposażoną armią Pegu, która dopiero co zdobyła silnie ufortyfikowane Ava. Alaungpaya pozostał niezrażony i odpowiedział: „Gdy walczysz o swój kraj, nieważne jest, czy jest ich wielu czy niewielu. To co się liczy, to szczere serca i silne ramiona twoich towarzyszy”. Przygotował się on do obrony otaczając palisadą swą wieś, której nazwę zmieniono na Shwebo (Alaungpaya nadał wsi łącznie pięć nowych nazw, a wśród nich Konbaung, od której wzięła miano nowa dynastia) i otaczając ją fosą. Dżungla wokół palisady została wycięta, stawy zasypane a studnie napełnione.
Ponowne zjednoczenie Birmy (1752–1759) Górna Birma (1752–1754) Konbaung było tylko jednym z wielu ośrodków oporu wobec najeźdźców, jakie powstawały samorzutnie w objętej paniką Górnej Birmie. Szczęśliwie dla tych sił, dowództwo armii Hanthawaddy błędnie uznało zdobycie Ava za równoznaczne ze zwycięstwem nad Górną Birmą i wycofało ⅔ biorących udział w najeździe wojsk do Pegu, pozostawiając na miejscu tylko ok. 10 000 ludzi z zadaniem, jak się zdawało, jedynie oczyszczenia terenu z resztek wrogiej armii. Początkowo strategia taka wydawała się sprawdzać. Siły Hanthawaddy rozmieściły posterunki sięgające daleko na północ, aż do terenów współczesnej prowincji Sikong; znalazły też sojuszników wśród Szanów Gwe z Madaya w północnej części dzisiejszej prowincji Mandalaj.
Jednak siły Alaungpayi zniszczyły dwa pierwsze oddziały Hanthawaddy wysłane w celu wymuszenia lojalności wobec nowej władzy. Następnie przetrwały one miesięczne oblężenie przez kilkutysięczną armię Hanthawaddy pod osobistym dowództwem gen. Talabana i przegoniły jego rozgromione wojsko. Informacje o tych wydarzeniach szerzyły się po kraju. Wkrótce, wykorzystując swe koneksje rodzinne, Alaungpaya zmobilizował prawdziwą armię z poborowych pochodzących z doliny Mu i spoza niej, a swych kolegów – szlacheckich przywódców – mianował kluczowymi zastępcami. Odnoszone sukcesy przyciągały każdego dnia nowych rekrutów z wielu regionów całej Górnej Birmy. Do Alaungpayi dołączyła większość innych sił partyzanckich oraz oficerowie rozwiązanej Gwardii Pałacowej z bronią, jaką udało im się zachować. W październiku 1752 r. podjął on pierwsze działania zaczepne wobec sił Hanthawaddy zmuszając do wycofania się wszystkie mońskie posterunki na północy Ava oraz sprzymierzonych z Monami Szanów z Madaya. Wokół Alaungpayi zaczęły krążyć liczne legendy. Ludzie byli przekonani, że pod jego przywództwem nie mogą zaznać niepowodzenia.
Pomimo kolejnych porażek, z niepojętego powodu Pegu ciągle nie posyłało posiłków, nawet wtedy, gdy Alaungpaya skonsolidował swojej nabytki w Górnej Birmie. 3 stycznia 1754 r. siły Konbaung odbiły Ava. Alaungpaya odebrał hołd od pobliskich państw Szanów łącznie z położonym na dalekiej północy Momeik. Ostatecznie, w marcu 1754 r. Hanthawaddy posłało przeciw niemu całą swą armię, która rozpoczęła oblężenie Ava i posunęła się aż do Kyaukmyaung, ok. 10 km of Shwebo. Jednak Alaungpaya poprowadził osobiście kontratak sił Konbaung i już w maju zmusił armie z południa do odwrotu.
Dolna Birma (1755–1757) thumb|Inwazja armii Konbaung na Dolną Birmę w latach 1755–1757. Po upadku Pegu daninę zapłaciły Thandwè, Chiang Mai, Martaban i Tawè. Konflikt obracał się coraz bardziej w spór etniczny między birmańską północą i mońskim południem. Przywództwo Hanthawaddy eskalowało samobójczą politykę prześladowań mieszkających na południu Birmańczyków. W październiku 1754 r. Monowie stracili pojmanego przez siebie króla Taungngu. Alaungpaya jedynie cieszył się z możliwości wykorzystania tej sytuacji, zachęcając pozostałych przy życiu birmańskich żołnierzy by przyłączali się do niego. I wielu rzeczywiście to uczyniło.
W styczniu 1755 r. Alaungpaya, zasilony kontyngentami poborowych z całej Górnej Birmy, w tym Szanów, Kaczinów i Czinów, rozpoczął potężny najazd na Dolną Birmę mający charakter wojny błyskawicznej. W maju jego armie podbiły całą deltę Irawadi i zdobyły Dagon (przemianowany przez Alaungpayę na Yangon). Postępy wojsk Konbaung zostały nagle zatrzymane po ich dotarciu do bronionego przez Francuzów ważnego miasta portowego Thanlyin, które odparło kilka szturmów. Alaungpaya chciał zawiązać sojusz z Brytyjczykami i otrzymać od nich broń. Plany te jednak nie ziściły się. Ostatecznie, w lipcu 1756 r., siły Konbaung zdobyły miasto po 14-miesięcznym oblężeniu, kładąc w ten sposób kres francuskiej interwencji w birmańskiej wojnie domowej. Następnie armia Konbaung pokonała zdeterminowanych, lecz znacznie mniej licznych obrońców Hanthawaddy i w maju 1757 r. zdobyła jego stolicę – Pegu. Trwające 17 lat istnienie królestwa dobiegło końca.
W takiej sytuacji Chiang Mai oraz inne państwa położone na terenie dzisiejszej północno-zachodniej Tajlandii, które od 1727 r. pozostawały w stanie buntu, posłały niezwłocznie daninę. Zapłacili ją także gubernatorzy położonych na południu Martabanu i Tawè.
Odleglejsze Państwa Szanów (1758–1759) W 1758 r. Alaungpaya wysłał ekspedycję do północnych Państw Szanów (dzisiejsza północna i wschodnia część stanu Kaczin, północna część stanu Szan oraz prowincja Xishuangbanna w Junnanie), które w połowie lat 30. XVIII w. zostały anektowane przez dynastię Qing. Na początku 1759 r. Birmańczycy przywrócili tam swoją władzę. (Próba odzyskania tego regionu przez Chiny doprowadzi do wojny chińsko-birmańskiej).
Nagaye Angu (1759)