Thiền – wietnamska wersja chińskiej szkoły chan. W przeciwieństwie do Korei i Japonii buddyzm wietnamski nie zdefiniował jasno poszczególnych szkół buddyjskich, dlatego wyodrębniona tradycja thiền zasadniczo nigdy nie istniała, chociaż pewne elementy jej nauk przejawiły się w literaturze, filozofii, sentymentach artystycznych i etyce.
Wprowadzenie buddyzmu do Wietnamu Początki W chwili wprowadzenia buddyzmu do Wietnamu, nie był on samodzielnym państwem, tylko częścią Chin i nosił nazwę Jiaozhou. Jiaozhou w języku chińskim znaczy „miejsce połączenia”, co odnosiło się do faktu, że kraj ten łączył elementy kultury Indii i Chin. W I i II wieku region ten był związany głównie z kulturą Indii, dopiero później rozpoczęła się jego kolonizacja przez cesarstwo Hanów. Od tego czasu zaczęły przeważ elementy kultury chińskiej, jednak nawet pomimo tego, iż Jiaozhou od 111 roku p.n.e. do roku 939 było kolonią chińską, nigdy nie uległo całkowicie sinizacjiThich Nhat Hanh. Master Tăng Hội. Ss. 2, 3.
Buddyzm został wprowadzony drogami biegnącymi z Indii i Azji Środkowej w II w. naszej ery. Jednak ponieważ Wietnam stał się niezależnym krajem w X w., buddyzm dopiero wtedy stał się religią postrzeganą przez panujące dynastie, podmiotem wspieranym przez państwo i zarazem religią wspierającą to państwo. Dlatego wszelkie wiarygodne dane na temat buddyzmu w Wietnamie pomiędzy II a X wiekiem są niezwykle skąpe, co zniechęcało historyków do zajmowania się tym tematem.
W ciągu 4 wieków od uzyskania niepodległości wietnamskie panujące dynastie nieustannie zapraszały wybitnych mnichów do asystowania im we wszelkich religijnych, politycznych i literackich sprawach. W tym okresie buddyzm był zdolny do ustanowienia siebie jako znaczącej siły politycznej i kulturalnej. Niektórzy wybitni mnisi służyli na dworze królewskim, inni byli związani ze sprawami państwowymi w mniej bezpośredni sposób. Byli także wybitni mnisi, którzy odrzucali dworskie zaproszenia oraz zajmowanie się polityką, byli postrzegani jako wzór religijnej czystości i ucieleśnienie narodowych wartości i mocy.
Pierwszą ważną postacią buddyzmu Jiaozhou był Shi Xie (wiet. Sī Nhiêp), gubernator Jiaozhou pod koniec dynastii Han (187–226), który był niezwykle szanowany za rozwijanie kultury i promowanie wartości konfucjańskich. Zapewne buddyjscy mnisi z Indii i Środkowej Azji przebywali w jego otoczeniu.
Różne źródła wykazują, że w Jiaozhou panowała znajomość elementów buddyjskich, takich jak śpiewanie sutr, tworzenie wyobrażeń buddyjskich, magicznych interwencji mnichów buddyjskich. Ponieważ informacje pochodzą z zupełnie niezależnych i odległych od siebie źródeł, można stwierdzić, że buddyzm musiał być w Jiaozhou już mocno osadzony.
Kolejną ważną postacią był Kang Senghui, wybitny mnich urodzony w Jiaozhou, jednak w rodzinie pochodzącej ze Środkowej Azji. W 247 r. opuścił on Jiaozhou i udał się do stolicy ówczesnego królestwa Wu, gdzie stał się wiodącym propagatorem buddyzmu. Z kolejnych źródeł dowiadujemy się o innych mnichach i propagatorach buddyzmu, takich jak np. Mou Bo, uczony chiński żyjący i działający w Jiaozhou w II w., który nauczał buddyzmu i napisał traktat Mouzi.
W XI w. mędrzec wietnamski Thông Biên przedstawił cesarzowej-wdowie historię związaną z buddyzmem w Wietnamie. Sui Wendi (VI w. 隋文帝) postanowił wysłać buddyjskich mnichów do Jiaozhou, aby szerzyli tam Dharmę buddyjską. Jednak buddyjski mnich z dworu wytłumaczył cesarzowi, że nie jest to konieczne, bowiem Jiaozhou kontaktuje się z Indiami, z których buddyzm został przyniesiony do Jiaozhou w tym samym czasie, co do Chin. I że nawet obecnie działają tam wybitni mnisi, dlatego nie trzeba tam nikogo nawracać na buddyzm. Tak więc już w VI w. buddyzm w Jiaozhou był bardzo mocno ugruntowany i miał świetnie zorganizowane społeczności buddyjskie.
O buddyzmie z Jiaozhou, a zwłaszcza o jego mnichach, można się także dowiedzieć z wierszy chińskich, w których wspomina się o buddystach z tego rejonu. Przykładem może być także tekst Datang Xiyu qiufa gaoseng zhuan (Biografie wybitnych mnichów z Tang, którzy podróżowali do Indii w poszukiwaniu Dharmy) znanego buddyjskiego podróżnika Yijinga.
Tak więc buddyzm istniał w Wietnamie prawie od tysiąca lat do chwili, gdy kraj ten uzyskał wolność. Wczesne dynastie wietnamskie znajdowały w klerze buddyjskim kulturową moc, która mogła im służyć w ich polityce. Takimi wczesnymi dynastiami były: Đinh, (Starsza) Lê i Lý. Gdy dynastia Tang zaczęła chylić się do upadku, przywódcy wietnamscy zobaczyli szansę na uzyskanie niezależności na swoich własnych prawach. W 939 r. Ngô Quyền pobił w bitwie nad rzeką Bạch Đằng chińskie wojska Południowej Dynastii Han. Z zamieszania po jego śmierci (w 944) zwycięsko wyszedł w 968 r. Đinh Bộ Lĩnh (Đinh Tiên Hoang), założyciel dynastii Đinh, który proklamował siebie cesarzem. Założył także hierarchiczny system rang urzędników dworskich, mnichów buddyjskich i kapłanów taoistycznych. Czyli buddyzm został wprzęgnięty w struktury państwowe. Co więcej, na stelach nagrobnych z tego okresu znaleziono mantry, tak więc w Wietnamie był już także obecny buddyzm tantryczny.
Po dynastii Đinh nastąpiła dynastia (Starszej) Lê (980–1009) i wiadomo, że założyciel dynastii Lê Đại Hành (pan. 980–1005) wspierał buddyzm. Z historycznych zapisów wiadomo także, że buddyzm wszedł w bliskie związki z rodzimymi religiami Wietnamu. Złożyły się na to dwie przyczyny - immanentna tendencja buddyzmu do tworzenia synkretycznych związków oraz początkowy brak świątyń i klasztorów buddyjskich, więc misjonarze buddyjscy osiedlali się w świątyniach rodzimych religii. Tak jak i gdzie indziej, rodzime bóstwa po konwersji stały się obrońcami Dharmy. To powodowało, że buddyjscy mnisi byli bardzo blisko związani z lokalnymi społecznościami i w czasach kryzysowych wspomagali je i np. rozniecali patriotyczne nastroje. Konfucjańscy urzędnicy byli na to zbyt zajęci swoimi sprawami dworskimi i administracyjnymi. Ponieważ konfucjańskie wykształcenie elit stało się w tym czasie normą, liczni mnisi buddyjscy pochodzący z elitarnych rodzin byli już ludźmi wykształconymi zanim weszli do klasztorów.
Okres dynastii Lý – początki szkoły thiền Bardziej długotrwałą była dynastia Lý (1010–1225). Kontynuowała ona politykę wspierania buddyzmu i czerpania z buddyzmu (i związanymi z nim rodzimymi lokalnymi kultami) wsparcia. Ponieważ istniała dłużej, miała szansę na skonstruowanie sprawnego i trwałego systemu relacji. Keith Taylor w swoim dziele "Authority and Legitimacy" (str. 149) określił ten system jako "kulturę Lý". Kultura tej dynastii była "różnorodna, eksperymentalna i nieekskluzywna". Tak więc kultura Lý była różnorodna, gdyż do centralnej ideologii włączono lokalne kulty i bóstwa, które służyły budowie narodowej tożsamości i potwierdzały autorytet dynastii. Kultura Lý była eksperymentalna, bowiem był to okres kiedy Wietnamczycy zaczęli odkrywać siebie po długim okresie chińskiej hegemonii oraz odkrywać na nowo dawno oficjalnie zapomniane symbole wietnamskiej tożsamości, które przetrwały w świątyniach wiejskich im poświęconych. Wreszcie kultura Lý była nieekskluzywna jeśli chodzi o etniczne pochodzenie i doktrynalne ukierunkowanie. A więc częścią tego procesu były chińskie, indyjskie, mongolskie kulturowe i religijne elementy. Nawet w samym buddyzmie różnorakie formy buddyzmu rozwijały się obok siebie: akademickie rozważania, wiejskie oświecenie, królewski patronat i ascetyczne samopoświęcenie.
Dynastia Lý wspierała buddyzm zarówno materialnie jak i ideologicznie. Przeznaczano - zwłaszcza w początkowym okresie - wielkie fundusze na buddyjskie projekty; odnawiano stare świątynie, budowano nowe, posyłano rządowych wysłanników do Chin w celu sprowadzenia tekstów buddyjskich, które kopiowano z przeznaczeniem dla głównych świątyń. Co ważne, pewne klasyczne teksty chińskiego chanu typu "przekazu lampy" (chin. "chuandeng lu") oraz "zapisanych wypowiedzi" (chin. "yulu") znalazły się w Wietnamie i przyciągnęły uwagę uczonych mnichów w stolicy. Ten rodzaj literatury buddyjskiej zainspirował buddystów wietnamskich do stworzenia historii własnej tradycji w podobny do chińskiego sposób. Mimo tego, trudno o tym okresie mówić, że buddyjscy uczeni wietnamscy chociaż trochę nawiązali do scholastycznych tradycji buddyjskiej filozofii czy rozmaitych szkół z dobrze rozwiniętymi doktrynalnymi podstawami.
Buddyzm owego czasu rozwijał się dwutorowo: "stary" buddyzm i „nowy” buddyzm. "Stary" buddyzm przeważał właściwie przez 10 wieków; jego cechą była złożoność i w jego skład wchodził tantryzm, praktyki rytualne i dewocjonalne, magia zmieszane z elementami buddyzmu indyjskiego, mongolskiego, chińskiego oraz nawet hinduizmu i popularnych religii rodzimych. Natomiast „nowy” buddyzm - thiền (chin. chan, jap. zen) – był pod wyraźnym wpływem patriarchalnego chanu chińskiego. Ten „nowy” buddyzm osiągnął szczyt w czasie dynastii Trần.
Okres dynastii Trần Dynastia Trần (1225–1400) uczyniła wiele, aby uprawomocnić swoją dynastyczną moc. Rządowy system egzaminów zachęcał dobrze urodzonych chłopców do studiowania idei konfucjańskich, co w przyszłości przynosiło wsparcie idei państwowości, gdyż stawali się później administratorami państwa, oraz włączało członków wszystkich potężnych klanów rodzinnych w służbę państwu. Dodatkowo mongolska inwazja na samym początku panowania tej dynastii skonsolidowała społeczeństwo i pomogła we wzmocnieniu roli królów dynastii jako liderów narodu.
Wzmocnieniu uległ także thiền dzięki przybyciu w tym okresie chińskich mnichów oraz pojawieniu się wielu tekstów chanu. Dla władców tej dynastii buddyzm reprezentował najbardziej głęboki soteriologiczny aspekt "Trzech Religii", gdy konfucjanizm był bardziej odpowiedni we wszelkich światowych sprawach. Większość królów tej dynastii postępowało według następującego wzoru: okres panowania, abdykacja i odejście na górę Yên Tử aby praktykować buddyzm i zostać liderem ludzi.
Arystokracja Trần przyjęła za swoją idealistyczną wersję "nowego" buddyzmu – chiński "chan patriarchalny", który zaczął włączać się w społeczeństwo wietnamskie w okresie dynastii Lý. Powstała szkoła thiền Trúc Lâm. Jej założycielem był Trần Nhân Tông, trzeci król dynastii, a więc zasadniczo była to całkowicie wietnamska szkoła. Chociaż nie przetrwała długo, to zaznaczyła się jako pierwsza próba ustanowienia szkoły thiền w średniowiecznym Wietnamie. Z kilku tekstów wyłania się obraz tradycji mocno opartej na patriarchalnym chanie; głównym narzędziem nauczania były zaskakujące dialogi między mistrzem a uczniami. Powtarzano dokładnie drogę chińską z przekazem oświeconego umysłu z nauczyciela do ucznia i konstruowaniem tym samym linii przekazu, wymianą wierszy (indywidualną lub zbiorową), przekazywaniem szaty i miski głównemu uczniowi, publicznymi ceremoniami przyjmowania wskazań zarówno przez mnichów jak i ludzi świeckich itd. Wyraźnie widać, że szkoła ta reprezentowała wysokokulturowy buddyzm dla arystokracji.
Według Phúc Diềna – XIX-wiecznego buddysty – już pod koniec dynastii Lý liczni chińscy mnisi chan należący zarówno do tradycji linji i caodong przybywali do Wietnamu aby szerzyć buddyzm. Ich uczniami byli członkowie arystokracji, łącznie z królami. Tego teksty wykazują, że już w okresie Trần thiền był popularny wśród arystokracji i było wiele świątyń, gdzie praktykowano pod kierunkiem chińskich nauczycieli. Niestety obecnie badacze dysponują tylko listami linii przekazu i nazwami świątyń, w których te linie rozkwitały.
Wprowadzenie szkoły thiền