Parafia św. Wawrzyńca i Matki Bożej Niepokalanie Poczętej w Trzcianie

Parafia św. Wawrzyńca i Matki Bożej Niepokalanie Poczętej w Trzcianie – parafia rzymskokatolicka znajdująca się w diecezji rzeszowskiej, w dekanacie Rzeszów Zachód.

Obejmuje wieś Trzciana w gminie Świlcza i liczy ok. 1800 wiernych. Główne odpusty parafialne odbywają się w liturgiczne wspomnienie św. Wawrzyńca (10 sierpnia) oraz w uroczystość Niepokalanego Poczęcia NMP (8 grudnia).

Parafia należy do najstarszych na terenie dzisiejszej diecezji rzeszowskiej – jej początki wiążą się z funkcjonującą już w pierwszej ćwierci XIV wieku parafią w Dąbrowie, a obecna parafia trzciańska została erygowana w 1417 roku. W samej Trzcianie istniały kolejno trzy kościoły parafialne: dwa drewniane (XV–XVII wiek oraz od początku XVII wieku do końca XIX wieku) i obecny kościół murowany wzniesiony w XIX wieku.

Historia

Korzenie w parafii Dąbrowa

Najstarsze dzieje obecnej parafii trzciańskiej związane są z leżącą w sąsiedztwie Dąbrową. Już przed 1325 rokiem istniała tam parafia pod wezwaniem św. Wawrzyńca męczennika, należąca do rozległego dekanatu dębickiego (tzw. leśnego) w diecezji krakowskiej. Jej istnienie potwierdzają rejestry świętopietrza płaconego Stolicy Apostolskiej w latach 1325–1327, gdzie wśród parafii dekanatu wymieniono m.in. Dambrowa (Dąbrowę) i należącą do niej Trzcianę.

Parafia dąbrowska leżała na kresach ówczesnego Królestwa Polskiego, na pograniczu ziemi sandomierskiej z Rusią. Według badań historyków, m.in. Tadeusza Ladenbergera, Józefa Rawskiego oraz Tadeusza E. Modelskiego, była ona słabo uposażona, co wiązało się z niewielką gęstością zaludnienia mocno zalesionego obszaru Puszczy Sandomierskiej. W skład parafii wchodziły wówczas m.in. Dąbrowa, Trzciana oraz folwarki i sołectwa w Bratkowicach, Mrowli, Błędowej Zgłobieńskiej, Zgłobniu, Niechobrzu i Słotwinie.

Fundatorami parafii Dąbrowa byli przedstawiciele rodu Półkoziców (m.in. Sopichowscy, Czarnkowscy, Ligęzowie, Niewiarowscy i Marszowscy), osadzeni na tych terenach najpóźniej w XIII wieku. Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca powstał w tym samym stuleciu jako jedna z najstarszych świątyń w rejonie. Według ks. Bolesława Kumora wezwanie św. Wawrzyńca nawiązywało do tradycji sięgającej panowania Bolesława Krzywoustego, który – jak głosi przekaz – zwycięstwo w bitwie pod Nakłem w 1109 roku przypisywał wstawiennictwu tego świętego.

Powstanie parafii w Dąbrowie wiązało się z akcją kolonizacyjną prowadzoną na prawie niemieckim w Puszczy Sandomierskiej. Nowe wsie, związane często z targowiskami położonymi przy ważnych szlakach handlowych, otrzymywały kościoły parafialne, uposażone m.in. w łany ziemi i dziesięciny. Synody prowincjalne, m.in. synod prymasa Mikołaja Trąby w 1420 roku, nakazywały budowę świątyń na nowo zakładanych terenach oraz zapewnienie im odpowiedniego uposażenia. W przypadku Dąbrowy i Trzciany ważną rolę odgrywał przebiegający tędy szlak handlowy łączący Lwów i Ruś Halicką z Krakowem przez Rzeszów, Ropczyce i Pilzno.

Erygowanie parafii w Trzcianie (1417) i zmiany terytorialne

Za bezpośredniego fundatora trzciańskiej parafii uchodzi rycerz Paweł Sopichowski (herbu Półkoziców), uczestnik bitwy pod Grunwaldem, właściciel Dąbrowy i Trzciany. W 1414 roku przeznaczył on część swoich dóbr na uposażenie przyszłej parafii w Trzcianie jako wotum dziękczynne za zwycięstwo nad Krzyżakami i szczęśliwy powrót z wyprawy wojennej. W latach 1414–1416 z jego funduszy wzniesiono pierwszy drewniany, jednonawowy kościół, pokryty gontem, który stał się siedzibą nowo powstałej parafii.

Na początku XV wieku, z przyczyn dziś nie do końca znanych (pożar świątyni w Dąbrowie, zniszczenie w wyniku najazdu, zmiana układu osadniczego), parafia dąbrowska została wygaszona. Dokumentem z 14 maja 1417 roku biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec erygował parafię w Trzcianie pod wezwaniem św. Wawrzyńca, konsekrując jednocześnie nowy kościół parafialny. Do parafii należały wówczas wsie Trzciana i Dąbrowa.

W kolejnych stuleciach obszar parafii ulegał zmianom. W 1581 roku dołączono do niej Słotwinkę – część wsi Trzciana. W latach 1982–1995 do parafii należała także Błędowa Zgłobieńska, wydzielona wówczas z parafii Zgłobień. W 1987 roku biskup Ignacy Tokarczuk erygował samodzielną parafię w Dąbrowie, a w 1995 roku – w Błędowej Zgłobieńskiej. Parafia trzciańska stała się w ten sposób parafią–matką dla dwóch nowych wspólnot. Obecnie jej terytorium obejmuje wyłącznie wieś Trzciana.

Przynależność administracyjna

Pod względem administracji państwowej Trzciana należała w czasach I Rzeczypospolitej do województwa sandomierskiego i powiatu pilzneńskiego. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku weszła w skład Królestwa Galicji i Lodomerii, początkowo w cyrkule pilzneńskim, a od 1782 roku w cyrkule rzeszowskim. Po reformie z 1867 roku znalazła się w powiecie rzeszowskim. W II Rzeczypospolitej pozostawała w województwie lwowskim, natomiast po II wojnie światowej – w województwie rzeszowskim. W wyniku reformy administracyjnej z 1975 roku miejscowość weszła w skład województwa rzeszowskiego i gminy Świlcza, a od 1999 roku znajduje się w województwie podkarpackim, powiecie rzeszowskim i gminie Świlcza.

W strukturach kościelnych parafia Trzciana należała od swego powstania do diecezji krakowskiej. W wyniku reform józefińskich galicyjską część diecezji krakowskiej wydzielono jako oficjalat generalny w Zakrzówku, następnie przeniesiony do Tarnowa. Z terytorium tego utworzono w 1786 roku diecezję tarnowską z pierwszym biskupem Florianem Amandem Janowskim. Po kolejnych zmianach granic kościelnych, ogłoszonych bullami papieża Piusa VII Indefessum personarum i Operosa atque indefessa, parafia Trzciana w 1807 roku została włączona do diecezji przemyskiej, do dekanatu głogowskiego, a od 1931 roku do dekanatu rzeszowskiego II.

Reorganizacja struktur kościelnych w Polsce przeprowadzona bullą Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae Populus z 1992 roku włączyła parafię do nowo utworzonej diecezji rzeszowskiej. W 1998 roku biskup Kazimierz Górny powołał dekanat trzciański z siedzibą w Trzcianie, którego pierwszym dziekanem został proboszcz trzciański ks. Józef Kościelny. Po kolejnej korekcie granic diecezji w 2003 roku dekanat otrzymał nazwę Rzeszów-Zachód, a jego siedzibę przeniesiono do parafii św. Mikołaja w Rzeszowie–Przybyszówce; parafia Trzciana pozostała w jego składzie.

Kościoły parafialne

Pierwszy kościół w Trzcianie, konsekrowany w 1417 roku, był drewnianą świątynią wiejską, o której przekaz zachował się jedynie w źródłach pośrednich. Pod koniec XVI wieku uległ zniszczeniu wskutek pożaru i został zastąpiony przez nową świątynię.

Około 1600 roku wzniesiono w Trzcianie nowy, modrzewiowy kościół, będący drugim kościołem w Trzcianie, a trzecim kościołem w dziejach parafii (po świątyni w Dąbrowie). Wyposażono go m.in. w późnorenesansowe ołtarze boczne, chrzcielnicę oraz inne sprzęty liturgiczne. W starym, drugim kościele trzciańskim znajdowały się trzy ołtarze: dwa kamienne i jeden drewniany. W ołtarzu głównym umieszczony był obraz Matki Bożej Różańcowej.

Obecny, trzeci kościół parafialny w Trzcianie – neogotycka, trójnawowa świątynia murowana – został wzniesiony pod koniec XIX wieku. W 1898 roku ołtarze ze starego kościoła przeniesiono do nowego, murowanego kościoła, pełniącego do dziś funkcję świątyni parafialnej. W 1900 roku wokół kościoła wykonano ogrodzenie z muru ceglanego i metalowych przęseł. Do jego budowy użyto kamienia i cegły z rozebranych piwnic i podziemi starego kościoła oraz dokupiono nowe cegły. Metalowe przęsła (tzw. parkan żelazny), złożone z podkowiastego żelaza („felcówki”), wykonał miejscowy kowal Stanisław Machowski. Ogrodzenie to było w kolejnych dziesięcioleciach etapami odnawiane z inicjatywy proboszcza ks. Józefa Kościelnego i przy dużym zaangażowaniu parafian. mały|alt=Pamiątka kościoła parafialnego z XVII wieku|Pamiątka kościołów parafialnych Na miejscu, gdzie stały trzciańskie kościóły, wzniesiono pomnik w formie krzyża z tablicą pamiątkową upamiętniającą świątynie.

Najcenniejszymi zabytkami wyposażenia obecnego kościoła są dwa późnorenesansowe ołtarze boczne: św. Anny Samotrzeciej i Matki Bożej Różańcowej. Powstały one w pierwszej połowie XVII wieku w kręgu krakowskich warsztatów związanych ze środowiskiem Akademii Krakowskiej. Wykonane są z rzeźbionego i polichromowanego drewna, a znajdujące się w nich obrazy namalowano temperą na desce.

Centralny obraz ołtarza św. Anny przedstawia św. Annę, Matkę Bożą i Dzieciątko siedzących na renesansowej ławie. U stóp Matki Bożej klęczy duchowny–fundator, najpewniej profesor Akademii Krakowskiej, czemu ma towarzyszyć widoczny obok herb uczelni. Po prawej stronie znajduje się obraz św. Jana z Kęt z inskrypcją signum Academiae Cracoviensis. Analogiczny układ kompozycyjny i podobne rozmiary ma ołtarz Matki Bożej Różańcowej. W literaturze przedmiotu wysunięto hipotezę, że oba ołtarze zostały pierwotnie wykonane dla nieistniejącego dziś kościoła św. Anny w Krakowie, pozostającego pod patronatem Akademii z nadania króla Władysława Jagiełły, a następnie – po wzniesieniu barokowej świątyni według projektu Tylmana z Gameren – przekazane na „prowincję”, ostatecznie do Trzciany.

W trzciańskim kościele zachowała się także późnorenesansowa chrzcielnica z 1615 roku, ufundowana przez Mikołaja Leśniowskiego. Zarówno ołtarze, jak i chrzcielnica były kilkakrotnie poddawane pracom konserwatorskim – m.in. w 1952 roku w Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie oraz w latach 1993–1996 pod kierunkiem konserwatorów Elżbiety i Piotra Bakun, przy współpracy prof. Józefa Nykiela z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych i przy wsparciu wojewódzkiego konserwatora zabytków Zbigniewa Juchy.

W 1959 roku, z fundacji ówczesnego proboszcza ks. Kazimierza Kuźniarskiego, rozpoczęto budowę nowego ołtarza głównego oraz malowanie wnętrza kościoła. Projekt ołtarza wykonał krakowski artysta plastyk Zbigniew Krygowski, który wyrzeźbił także dębowe figury ołtarzowe. Polichromię zaprojektował i nadzorował prof. Juhan Mytnik z Warszawy, a wykonali ją artyści malarze z Krakowa: Danuta Błerzyńska (pochodząca z Trzciany), Walenty Gabrysiak, Ewa Buczyńska i Joanna Pawlukiewicz. Poświęcenia nowego ołtarza i polichromii dokonał 14 sierpnia 1960 roku biskup pomocniczy diecezji przemyskiej Stanisław Jakiel.

XX wiek

W 1908 roku zakupiono do kościoła nowe organy, które zastąpiły poprzedni XVII-wieczny instrument. W okresie I wojny światowej władze austriackie zarekwirowały kościelne dzwony na cele wojenne, co zmusiło parafię do zakupu nowych dzwonów w 1929 roku. W XX wieku trzciańska świątynia była wielokrotnie remontowana: w 1934 roku odnowiono wieżę i elewację, w 1948 roku przeprowadzono elektryfikację kościoła, a w latach 50. i 60. XX wieku kontynuowano prace przy wystroju prezbiterium, organach i polichromii.

W czasie obu wojen światowych parafia ponosiła straty materialne i ludzkie. W kronikach odnotowano m.in. śmierć długoletniego proboszcza ks. Józefa Juszczyka w 1914 roku oraz późniejsze objęcie parafii przez ks. Tadeusza Stachurskiego, który kierował wspólnotą do 1931 roku. Jego następcą został ks. Kazimierz Kuźniarski, proboszcz w latach międzywojennych i powojennych, inicjator wielu prac remontowych i duszpasterskich.

Okres powojenny przyniósł dalsze inwestycje. W 1952 roku przeprowadzono konserwację cennych ołtarzy bocznych. W latach 70. XX wieku, staraniem ówczesnego proboszcza ks. Eugeniusza Rosielskiego, wymieniono pokrycie dachu i wieży na blachę miedzianą, odnowiono elewację kościoła, wykonano nowe witraże według projektu krakowskiego artysty Jana Stańdy, a także odnowiono polichromię i wyposażenie prezbiterium.