Astma oskrzelowa (z greckiego , asthma – „zadyszka”) – często występująca, przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych charakteryzująca się różnorodnymi i nawracającymi objawami, odwracalną obturacją (zwężeniem) dróg oddechowych i skurczem oskrzeli. Do częstych objawów należą świsty, kaszel, ucisk w klatce piersiowej i duszność.

Uważa się, że astma powodowana jest przez połączenie czynników genetycznych i środowiskowych. Diagnoza opiera się zazwyczaj na zespole objawów, spirometrii oraz wynikach długoterminowego leczenia. Klasyfikacja kliniczna jest dokonywana na podstawie częstości występowania objawów, pomiar natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej (FEV1) i szczytowego przepływu wydechowego (PEF). Inna klasyfikacja obejmuje podział na astmę atopową (zewnątrzpochodną, alergiczną) i nieatopową (wewnątrzpochodną), gdzie atopia oznacza predyspozycję do nadwrażliwości typu 1.

Objawy o ostrym przebiegu leczy się zazwyczaj za pomocą krótko działających wziewnych beta2-mimetyków (np. salbutamol), natomiast dalsze postępowanie jest oparte na indywidualnie opracowanych zaleceniach, zależnych od stopnia ciężkości choroby oraz jej dotychczasowego przebiegu. W bardzo ciężkich przypadkach konieczne może być dożylne podanie kortykosteroidów i siarczanu magnezu oraz hospitalizacja. Można zapobiegać wystąpieniu objawów, unikając wywołujących je czynników (alergenów i czynników drażniących) oraz stosując kortykosteroidy. W razie braku uzyskania kontroli astmy można oprócz kortykosteroidów wziewnych stosować leki z grupy długo działających agonistów receptorów beta (LABA) lub leków przeciwleukotrienowych.

Zapadalność na astmę wzrosła znacznie od lat 70. XX wieku. W 2011 roku chorowało z jej powodu 235–300 milionów ludzi na całym świecie, z czego dla około 250 000 chorych była ona przyczyną zgonu.

Definicja Nie ma jednej definicji astmy, choć jest ona stosunkowo dobrze znaną chorobą. Światowa Inicjatywa na Rzecz Zwalczania Astmy (ang. Global Initiative for Asthma – GINA) definiuje rzeczoną chorobę jako „przewlekłe zapalenie dróg oddechowych, w czasie którego istotną rolę odgrywa wiele rodzajów komórek oraz ich elementów. Przewlekłe zapalenie związane z nadreaktywnością dróg oddechowych, które może prowadzić do ponawiającego się świszczącego oddechu, problemów ze złapaniem oddechu, uciskiem klatki piersiowej oraz kaszlem zwłaszcza w nocy lub rano. Problemy te wiążą się najczęściej z rozpowszechnionym, ale różniącym się zaburzeniem przepływu powietrza w płucach, które jest często odwracalne samoistnie lub poprzez leczenie”.

Obecnie obowiązująca definicja astmy brzmi następująco: .

Objawy przedmiotowe i podmiotowe

Dla astmy charakterystyczne są nawracające napady świszczącego oddechu, duszności, ucisku w klatce piersiowej i kaszlu. W wyniku kaszlu w płucach może wydzielać się plwocina, zazwyczaj ciężko ją jednak wykrztusić. Po ataku może ona wyglądem przypominać ropę ze względu na dużą ilość eozynofili. Objawy nasilają się zwykle w nocy lub wczesnym rankiem, lub też w reakcji na wysiłek fizyczny czy zimne powietrze. Niektórzy chorzy na astmę doświadczają objawów rzadko, zazwyczaj w odpowiedzi na zaostrzające je czynniki, u innych natomiast występują nasilone i uporczywe objawy.

Choroby współistniejące U osób cierpiących na astmę częściej współwystępują następujące schorzenia: choroba refluksowa przełyku (GERD), zapalenie zatok przynosowych i obturacyjny bezdech senny. Częstsze są również zaburzenia psychologiczne, między innymi zaburzenia lękowe u 16–52% chorych i zaburzenia afektywne u 14–41%. Nie wiadomo jednak, czy to astma powoduje problemy psychologiczne, czy też problemy psychologiczne przyczyniają się do astmy.

Przyczyny Do zachorowania na astmę oskrzelową dochodzi w wyniku współdziałania złożonych i nie w pełni zrozumiałych interakcji czynników. Wpływają one zarówno na ciężkość choroby, jak i na jej podatność na leczenie. Istnieje pogląd, że obserwowany w ostatnich latach wzrost liczby zachorowań wynika ze zmian epigenetycznych (czynniki genetyczne niezależne od sekwencji DNA) oraz zmian w środowisku.

Czynniki środowiskowe Z rozwojem i nasileniem objawów astmy związanych jest wiele czynników środowiskowych, w tym alergeny, zanieczyszczenie powietrza oraz inne związki chemiczne zanieczyszczające środowisko naturalne. Palenie tytoniu przez matkę podczas ciąży i po porodzie wiąże się z większym ryzykiem wystąpienia objawów przypominających astmę. Zła jakość powietrza z powodu zanieczyszczenia spalinami lub wysokiego poziomu ozonu wiąże się zarówno z rozwojem astmy, jak i z zaostrzeniem jej objawów. Czynnikiem powodującym astmę może być też kontakt z lotnymi związkami organicznymi w pomieszczeniach zamkniętych, przykładowo kontakt z formaldehydem. Z rozwojem astmy u dzieci i dorosłych mają też związek ftalany w polichlorku winylu oraz znaczna ekspozycja na endotoksyny.

Astma związana jest z ekspozycją na alergeny w zamkniętych pomieszczeniach. Do często występujących w pomieszczeniach czynników alergizujących należą roztocza kurzu domowego, karaczany, sierść zwierząt i pleśnie. Próby zmniejszenia ilości roztoczy kurzu domowego okazały się nieskuteczne. Wystąpienie pewnych wirusowych infekcji dróg oddechowych u małych dzieci może zwiększyć ryzyko rozwoju astmy. Należą do nich infekcje RCV i rinowirusami. Pewne inne infekcje mogą jednak zmniejszyć to ryzyko.

Hipoteza higieniczna Hipoteza higieniczna próbuje wyjaśnić wzrost liczby zachorowań na astmę na świecie jako bezpośredni i niezamierzony rezultat mniejszego narażenia na działanie niepowodujących infekcji bakterii i wirusów w dzieciństwie. Proponowane wyjaśnienie zakłada, że rzadszy kontakt z bakteriami i wirusami jest po części wynikiem większej czystości i mniejszego rozmiaru rodziny we współczesnych społeczeństwach. Dowodem na poparcie hipotezy higienicznej jest m.in. mniejsza liczba przypadków astmy na farmach i w domach, w których trzyma się zwierzęta.

Z rozwojem astmy wiąże się stosowanie antybiotyków na wczesnym etapie życia. Z większym ryzykiem wystąpienia astmy (szacunkowo o 20–80%) wiąże się również poród przez cięcie cesarskie – w tym wypadku zwiększone ryzyko przypisuje się brakowi kolonizacji florą bakteryjną, którą noworodek zyskałby przechodząc przez kanał rodny. Istnieje związek pomiędzy astmą a standardem życia.

Czynnik genetyczny + Interkacja ekspozycji na endotoksyny i polimorfizmu genu CD14na podstawie CD14 SNP C-159T Poziomy endotoksyn Genotyp CC Genotyp TT znaczne narażenie niskie ryzyko wysokie ryzyko niewielkie narażeniewysokie ryzyko niskie ryzyko

Występowanie astmy w rodzinie jest czynnikiem ryzyka, a w grę wchodzi w tym wypadku wiele różnych genów. Jeżeli jedno z bliźniąt jednojajowych cierpi na astmę, prawdopodobieństwo wystąpienia choroby u drugiego z nich wynosi 25%. Do końca 2005 r. skojarzono z astmą 25 genów w sześciu lub więcej odrębnych populacjach, w tym m.in. GSTM1, IL10, CTLA-4, SPINK5, LTC4S, IL4R i ADAM33. Wiele z tych genów związanych jest z układem odpornościowym lub z modulowaniem nasilenia zapalenia. Nawet w przypadku tej listy genów popartej badaniami o wysokim stopniu powtarzalności rezultaty nie były jednolite u wszystkich poddanych testom populacji. W 2006 r. z astmą skojarzono ponad 100 genów w badaniu jednej tylko asocjacji genetycznej; cały czas odkrywane są nowe geny.

Niektóre warianty genetyczne mogą powodować astmę tylko w połączeniu z określonym czynnikiem środowiskowym. Przykładem jest specyficzny polimorfizm pojedynczego nukleotydu w regionie kodującym CD14 i kontakt z endotoksynami bakteryjnymi. Źródłem endotoksyn może być kilka czynników środowiskowych, w tym dym tytoniowy, psy i farmy. Ryzyko zachorowania na astmę jest więc determinowane zarówno przez genotyp danej osoby, jak i stopień narażenia na działanie endotoksyn.

Choroby Atopowe zapalenie skóry, katar sienny i astmę łączy atopia. Najsilniejszym czynnikiem ryzyka wystąpienia astmy jest choroba atopowa w wywiadzie; astma znacznie częściej rozwija się u osób, które mają atopowe zapalenie skóry lub katar sienny. Astma kojarzona jest również z zespołem Churga–Straussa, chorobami autoimmunologicznymi i układowymi zapaleniami naczyń. Objawy astmy mogą też występować u osób z pokrzywką.

Istnieje związek pomiędzy otyłością a ryzykiem wystąpienia astmy. W ostatnich latach wzrosła liczba osób dotkniętych obydwoma tymi przypadłościami. W grę wchodzić może tu kilka czynników, w tym słabsza wydolność oddechowa spowodowana przez nagromadzenie tkanki tłuszczowej i fakt, że wykazuje ona aktywność prozapalną.

Leki beta-adrenolityczne (np. propranolol) mogą spowodować astmę u podatnych na jej rozwój osób. Stosowanie kardioselektywnych beta-blokerów wydaje się jednak bezpieczne w wypadkach łagodnej lub umiarkowanej postaci choroby. Inne leki, które mogą powodować problemy, to kwas acetylosalicylowy, inne niesteroidowe leki przeciwzapalne i inhibitory konwertazy angiotensyny.

Astma aspirynowa Szczególnym rodzajem astmy jest astma aspirynowa. Zgodnie z teorią cyklooksygenazową Szczeklika po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego (inhibitora cyklooksygenazy) dochodzi u osób predysponowanych do nadmiernej produkcji leukotrienów cysteinylowych, silnie kurczących oskrzela.

Zaostrzenie thumb|Atak astmy U niektórych osób astma przebiega stabilnie przez okres tygodni lub miesięcy, a następnie gwałtownie stan chorego ulega zaostrzeniu. Różne osoby reagują w sposób zróżnicowany na różne czynniki, u większości osób dochodzi do zaostrzenia stanu z różnych powodów.

Czynniki domowe wpływające na zaostrzenie astmy to m.in. kurz, łupież zwierzęcy (zwłaszcza w przypadku kociej i psiej sierści), alergeny związane z karaluchami oraz pleśń. Perfumy są częstą przyczyną ostrych ataków u kobiet i dzieci. Zarówno wirusowe, jak i bakteryjne zakażenia górnych dróg oddechowych mogą być przyczyną zaostrzenia się choroby. Stres może prowadzić do pogorszenia się objawów – uważa się, że wpływa na działanie układu immunologicznego i w związku z tym zaostrza reakcję na zakażenie dróg oddechowych na alergeny i czynniki podrażniające.

Patofizjologia thumb|Przekrój dróg oddechowych z widocznym zaróżowieniem ścianki oraz białym śluzem. Zator prześwitu oskrzelika przez wysięk śluzowy, metaplazję komórek kubkowych oraz zgrubienie nabłonka błony podstawnej u osoby cierpiącej na astmę. Astma jest rezultatem przewlekłego zapalenia dróg oddechowych, którego efektem jest zwiększona kurczliwość mięśni gładkich dróg oddechowych. Wraz z innymi czynnikami prowadzi to do zwężenia dróg oddechowych, którego objawem jest świszczący oddech. Zwężenie zazwyczaj mija niezależnie od tego, czy jest leczone, czy też nie. Czasami może dochodzić do histologicznej przebudowy tkanek dróg oddechowych. Najczęściej spotykane zmiany dróg oddechowych obejmują zwiększenie ilości eozynofili oraz pogrubienie blaszki siateczkowatej. Po pewnym czasie mięśnie gładkie dróg oddechowych mogą zwiększyć swój rozmiar; może się także zwiększyć liczba gruczołów śluzowych. Inne rodzaje uczestniczących w tym procesie komórek to limfocyty T, makrofagi oraz neutrofile. Może również dochodzić do zaangażowania innych części układu immunologicznego, włączając w to m.in.: cytokiny, chemokiny, histaminę oraz leukotrieny.

Diagnostyka Obecnie nie ma jednego badania pozwalającego rozpoznać astmę, a diagnoza opiera się na ocenie objawów i reakcji na terapię. Diagnoza astmy powinna być brana pod uwagę, jeżeli w przeszłości stwierdzono: powracający świszczący oddech, kaszel lub problemy z oddychaniem, a objawy ujawniają się lub pogarszają na skutek ćwiczeń fizycznych, zakażeń wirusowych, alergenów oraz zanieczyszczenia powietrza. Spirometria służy wówczas do potwierdzenia diagnozy. U dzieci poniżej szóstego roku życia postawienie diagnozy jest trudniejsze, ponieważ są one zbyt młode, by wykonać u nich spirometrię, której wykonanie wymaga pewnej współpracy z badanym.

Spirometria