Tytuł – godność nadawana określonej osobie/grupie osób, podkreślająca jej: pozycję w hierarchii, pełnioną funkcję, czy też urząd, określony zawód, zdobyte wykształcenie itd. Określony tytuł może być także nadany jako godność honorowa, nadawana w celu podkreślenia zasług, czynów danej osoby, lub też z innych pobudek. Tytuły mogą być kadencyjne, dożywotnie, lub też dziedziczne. Pełny zakres tytułów (tytulatura) podawane są w zależności od stosowanej praktyki względem danego tytułu. Od XX wieku zaczęto stopniowo upraszczać dane tytulatury oraz zmniejszać zakres ich stosowania, zgodnie z duchem egalitaryzmu.

Wielu tytułom w danej kulturze, na przestrzeni wieków przyporządkowano określone formalne i nieformalne zwroty honorowe, inaczej grzecznościowe. Dawniej system zwrotów odpowiednich dla danych tytułów, funkcji, czy też pozycji społecznych, był mocno rozbudowany. Przetrwały jedynie te zwroty, które mają znaczenie w kurtuazji stosunków dyplomatycznych, lub te podkreślające znaczenie danej osoby w innych relacjach oficjalnych. Stosuje się je w urzędowej dokumentacji, w listach, wnioskach, czy też podczas uroczystych ceremonii.

Precedencja tytułów Najważniejsze są tytuły odnoszące się do osób obdarzonych funkcjami publicznymi. Kolejna zasadą jest też, że ważniejsze są tytuły, których nie można stracić, a więc ważniejsze od republikańskich są monarsze, od tytułów wojskowych naukowe. Te ostatnie uważa się również za ważniejsze od dziedzicznych tytułów arystokratycznych.

Zasady ogólne Niektóre tradycyjne zasady savoir-vivre tytułowania to przykładowo: w swobodnych stosunkach towarzyskich wykazujemy umiar w tytułowaniu; nie wymieniamy własnego tytułu, jeśli przedstawiamy się sami; w nagłówku korespondencji nie skraca się takich tytułów jak: dyrektor, redaktor, profesor („Pan Dyr.”, „Panie Prof.”), wyjątek: doktor, magister, inżynier, np. „Pan dr”, „Pan mgr”, „Pan mgr inż.”; w zwrotach ze słowami Pan/Pani najczęściej dodajemy Szanowny.../Szanowna..., lub dobitniej Wielce Szanowny.../Wielce Szanowna...; herby szlacheckie stanowią człon nazwiska, np. „Jan Zawisza-Iksiński”; formy „imię tytuł nazwisko”, np. „Aleksander hrabia Fredro”, w dzisiejszych czasach raczej nie używa się; nie łączy się tytułów, np. Panie Profesorze Kanclerzu, Panie Profesorze Burmistrzu itd.; nie tytułujemy mężczyzny, przedstawiając go kobiecie; żony nie korzystają z tytułów mężów i odwrotnie; przedstawiając osobę z tytułem naukowym, nie wymieniamy zawodu; jeśli osoba przedstawiana ma kilka tytułów wymieniamy najwyższy; równi (posiadanym tytułem i stopniem) opuszczają tytuły, ale nie osoba postronna; osobę na niższym stanowisku np. sekretarkę, asystenta, konsultanta przedstawiamy ograniczając się tylko do pan/pani, dodając imię i nazwisko; do osób piastujących stanowisko o nazwie dwuczłonowej jak np.: główny księgowy, główny specjalista ds. komunikacji zwracamy się używając tytułów zawodowych lub stopni naukowych np. panie magistrze, panie inżynierze, panie doktorze; wobec adresatów, którzy przestali pełnić wysokie funkcje państwowe (np. prezydenta, premiera, ministra, ambasadora, generała itp.), a także byłych monarchów należy tytułować dawnym najwyższym posiadanym tytułem.

Tytuły i zwroty honorowe Poniżej podano przykłady historycznych i współczesnych tytułów oraz zwrotów stosowanych w jęz. polskim.

Tytuły głów państw Monarchie

Monarchowie posiadają zazwyczaj dwie formy swojej tytulatury: prostą – zawiera jedynie określenie tytułu obowiązującego względem danego, konkretnego państwa, np. król Hiszpanii. Od XIX wieku częstą praktyką stało się tytułowanie monarchów względem nie państwa, a narodu danego kraju, np. cesarz Francuzów, król Hellenów (Greków), czy współcześnie król Belgów. Współcześnie, najczęściej stosuje się prostą tytulaturę. pełną, uroczystą – zawiera wszystkie tytuły przynależne głowie państwa, często mające jedynie historyczny charakter.

Zasady tytułowania i zwracania się do monarchów w stylu europejskim oraz wyjątki Cesarstwo (...) – cesarz/cesarzowa (...) – Jego/Jej Cesarska Mość... Imperium Rosyjskie – Jego/Jej Imperatorska Mość... Monarchowie z tytułem cesarskim i królewskim (np. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii, Cesarstwo Niemieckie) – Jego/Jej Cesarsko-Królewska Mość... Monarchia Austro-Węgierska – Cesarz Austrii i Apostolski Król Węgier – Jego/Jej Cesarska i Królewska, Apostolska MośćLub też rzadsza wersja z inną interpunkcją: Jego/Jej Cesarska, Królewska i Apostolska Mość. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii – w XIX wieku powstał również zwrot Jego/Jej Brytyjska (Cesarsko-Królewska) Mość... Królestwo (...) – król/królowa (...) – Jego/Jej Królewska Mość... (współcześnie we wszystkich królestwach europejskich) Królestwo Prus – używano zamiennie zwrotu Jego/Jej Pruska Mość Księstwo (...) – książę/księżna (...) – nie używa się zwrotu Jego/Jej Książęca Mość..., zamiast niego najczęściej stosuje się zwrot Jego/Jej Najjaśniejsza Wysokość, przykładowo: Wielkie Księstwo Luksemburga – Jego/Jej Królewska Wysokość Wielki Książę/Wielka Księżna Luksemburga Księstwo Monako – Książę Monako – Jego/Jej Najjaśniejsza Wysokość Suwerenny Książę/Księżna Monako Księstwo Liechtensteinu – Jego/Jej Najjaśniejsza Wysokość Książę/Księżna Liechtenstein niekrólewskie/niecesarskie rody w księstwach Parmy, Modeny – Jego/Jej Wysokość... Zasady tytułowania i zwracania się do monarchów w państwach muzułmańskich: SułtanatWiększość dawnych sułtanatów przyjęła europejską formę tytułu (król). Jedyne współcześnie niepodległe sułtanaty to: Oman i Brunei. (...) – sułtan (...) – Jego Sułtańska Mość..., współcześnie także: Jego Królewska Mość... Emirat (...) – emir (...) – Jego Wysokość / Szejk... Nizam Hajdarabad – Jego Podniosła Wysokość... (zwrot nadany przez rząd imperium brytyjskiego)

Tytuły używane przez współczesnych monarchów przedstawiono formy proste i bardziej rozbudowane Królestwo Danii Jej Królewska Mość Królowa Danii Jej Królewska Mość Małgorzata II, z Bożej Łaski Królowa Danii Królestwo Hiszpanii Jego Królewska Mość Król Hiszpanii (hiszp. „Su Majestad Rey de España”) Jego Katolicka Mość Filip VI Król Hiszpanii, Kastylii, Leónu, Aragonii, Nawarry, Grenady, Jerozolimy, Obojga Sycylii, Toledo, Walencji, Galicji, Majorki, Sewilli, Kordoby Sardynii, Korsyki, Murcji, Minorki, Jaen, Algarve, Algeciras Gibraltaru, Wysp Kanaryjskich, Hiszpańskich Indii Wschodnich i Zachodnich, Wysp i Lądów Morza OceanicznegoIslas y Tierra Firme del Mar Océano., Arcyksiążę Austrii, Książę Burgundii, Brabancji, Mediolanu i Neopatrii, Hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu, Roussillon i Barcelony Pan Biskajów i MolinyObecna Konstytucja hiszpańska uznaje za podstawowy tytuł króla Hiszpanii, zezwala jednak na używanie tytułów „które odnoszą się do Korony”, uznaje się więc, że dotyczy to wszystkich dawnych tytułów. Co do zasady nie praktykuje się używania tych tytułów. Królestwo Kambodży Jego Królewska Mość Król Kambodży Jego Królewska Mość Król Norodom Sihamoni, Królestwa Kambodży (w oryginale: „Preah Karuna Preah Bat Sâmdach Preah Bâromneath Norodom Sihamoni Nai Preah Reacheanachak Kampuchea”) Księstwo Liechtensteinu Jego Najjaśniejsza Wysokość Książę Liechtensteinu Jego Najjaśniejsza Wysokość Jan Adam II książę Liechtensteinu, książę Opawy i Karniowa, hrabia Rietberg i suweren Domu Liechtenstein (niem. Seine Durchlaucht Fürst von und zu Liechtenstein, Herzog von Troppau und Jägerndorf, Graf zu Rietberg, Regierer des Hauses von und zu Liechtenstein) Wielkie Księstwo Luksemburga Jego Królewska Wysokość Wielki Książę Luksemburga Jego Królewska Wysokość Henryk, z łaski Boga Wielki Książę Luksemburga, książę Nassau, książę Bourbon-Parma, hrabia palatyn reński, hrabia Sayn, Königstein, Katzenelnbogen i Diez, burgrabia Hammerstein, pan Mahlberg, Wiesbaden, Idstein, Merenberg, Limburg i Eppstein Królestwo Maroka Jego Królewska Mość Król Maroka Jego Królewska Mość Muhammad VI, Dowódca Wiernych, niech Bóg da mu zwycięstwo (w oryginale:صاحب الجلالة الملك محمد السادس أمير المؤمنين نصره الله – „Ṣāḥib al-Jalālah al-Malik Muḥammad al-Sādis, ‘Amīr al-Mu’minīn, Naṣṣarahu-Illāh”) Księstwo Monako Jego Najjaśniejsza Wysokość Suwerenny Książę Monako Jego Najjaśniejsza Wysokość Albert II Suwerenny Książę Monako, Książę Valentinois, Estouteville, Mazarin i Mayenne, Książę Château-Porcien, Markiz Baux, Chilly-Mazarin, Guiscard i Bailli, Hrabia Polignac, Carladès, Ferrette, Belfort, Thann i Rosemont, Torigni, Longjumeau, Clèdes, Baron Calvinet, Buis, La Luthumière, Hambye, Altkirch, Saint-Lô i Massy, Senior Issenheim i Saint-Rémy, Pan Matignon Królestwo Niderlandów (Holandia) Jego Królewska Mość Król Niderlandów Jego Królewska Mość Wilhelm Aleksander, z łaski Boga Król Niderlandów, Książę Oranii-Nassau, Jonkheer van Amsberg; Markiz Veere i Vlissingen, Hrabia Buren, Culemborg i Leerdam, Hrabia Dietz, Katezenelnbogen i Spigelberg, Hrabia Vianden, Wicehrabia Antwerpii, Baron Bredy, Cranendonck, Ziemi Cujik, Eindhoven, Miasta Grave, IJsselstein i Liesveld, Baron Diest, Herstal i Warneton, Hrabia Beilstein, Arlay i Nozeroy, Dziedziczny Pan i Senior Ameland, Pan Baarn, Borculo, Bredevoort, Geertruidenberg, Hooge en Lage Zwaluwe, Klundert, Lichtenvoorde, 't Loo, Naaldwijk, Niervaart, Polanen, Steenbergen, Sint Maartensdijk, Soest, Ter Eem, Willemstad i Zevenbergen, Baron Bütgenbach, Sankt Vith i Turnhout, Baron Besançon i Montfort, Baron Daasburg Królestwo Norwegii Jego Królewska Mość Król Norwegii (norw. „Hans Majestet”) Królestwo Tajlandii Jego Królewska Mość Król Tajlandii Jego Wspaniałość, Wielki Pan, Siła Ziemi, Nieporównywalna Moc, Syn Mahidola, Potomek Boga Wisznu, Wielki Król Syjamu, Jego Królewskość, Wspaniała Ochrona Bhumibol Adulyadej. (taj. พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร – „Phra Bat Somdet Phra Paraminthra Maha Bhumibol Adulyadej Mahitalathibet Ramathibodi Chakkrinaruebodin Sayamminthrathirat Borommanatthabophit”) Król jest także określany jako „Dziewiąty Władca”, „Władca Ponad Naszymi Głowami” i „Pan Życia” Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Jego Królewska Mość Król Jego Królewska Mość Karol III, z Bożej łaski, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej i Jego innych Królestw i Posiadłości Król, Głowa Wspólnoty Narodów, Obrońca Wiary (ang. „His Majesty Charles the Third, By the Grace of God, of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, and of her other Realms and Territories, King, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith”Burke’s Peerage and Gentry > The Royal Family > HM Queen Elizabeth II.) W XIX wieku w monarchii brytyjskiej powstał zwrot honorowy Jego/Jej Brytyjska (Królewska) Mości (eng. His/Her Britannic Majesty), stosowany obecnie m.in. w dokumentach urzędowych, dyplomacji i brytyjskich paszportach. Kanada Jego Królewska Mość Król Kanady Jego Królewska Mość Karol III, z Bożej łaski, Zjednoczonego Królestwa, Kanady i Jego innych Królestw i Posiadłości Król, Głowa Wspólnoty Narodów, Obrońca Wiary (ang. by the Grace of God of the United Kingdom, Canada and His other Realms and Territories King, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith, fr. par la grâce de Dieu du Royaume-Uni, du Canada et de ses autres royaumes et territoires Roi, chef du Commonwealth, défenseur de la foi) Królestwo Suazi Jego Królewska Mość Król Suazi Oryginalny tytuł królewski w Suazi to: Ingwenyama (dosłownie „Lew Suazi”). Natomiast tytuł królowej to: Indovukazi (dosłownie „Wielka Słonica”) Zakon Maltański Jego Najeminentniejsza Wysokość Książę i Wielki Mistrz Suwerennego Rycerskiego Zakonu Szpitalników Świętego Jana z Jerozolimy, Zwanego Rodyjskim lub Maltańskim – Wielkiemu Mistrzowi Zakonu Maltańskiego zgodnie z nadanym mu przez Kościół przywilejem przysługuje jako władcy suwerennego podmiotu i duchownego równego kardynałom zwrot Jego Najeminentniejsza Wysokość (wł. Sua Altezza Eminentissima) Stolica Apostolska/Watykan