Macierz Słowacka () – słowacka narodowa organizacja kulturalno-oświatowa powstała w roku 1863 z siedzibą w miejscowości Turčiansky Svätý Martin.
Obecnie posiada 505 dyscyplin terenowych, 15 dziedzin naukowych i zainteresowań oraz 240 zespołów folklorystycznych.
Macierz Słowacka jest najstarszą słowacką narodową organizacją kulturalno-naukową. Siedzibą Macierzy Słowackiej jest miasto Martin, które w drugiej połowie XIX w. stało się centrum kultury narodowej Słowaków. W tym mieście powstała w 1863 roku Macierz Słowacka, a w 1919 roku została reaktywowana. Macierz Słowacka jest osobą prawną. Swoje jednostki organizacyjne tworzy na terenie Republiki Słowackiej, jak również za granicą. Pozycję i działalność Macierzy Słowackiej reguluje ustawa Rady Narodowej Republiki Słowackiej z dnia 11 marca 1997 r. o Macierzy Słowackiej z późniejszymi zmianamiUstawa Nr 68/1997 DZ. U. o Macierzy Słowackiej [online]. Bratysława : Ministerstwo Sprawiedliwości RS, 1997-02-13, [cit. 2017-11-11]. Dostępny online Dostupné online. (Dz. U. RS Nr 68/1997) oraz Statut Macierzy SłowackiejStatut Macierzy Słowackiej, przyjęte na Zjeździe Macierzy Słowackiej 12 X 2019, obowiązujący od 1.1.2020 r. [cit. 2021-03-02]. Dostępny online https://matica.sk/wp-content/uploads/2020/01/STANOVY-MS.pdf.
Zadania lewo|mały|Macierz Słowacka znak Do głównych zadań powierzonych Macierzy Słowackiej przez państwo i określonych w ustawie o Macierzy Słowackiej należą w szczególności: wzmacnianie słowackiego patriotyzmu; pobudzanie pozytywnego stosunku do państwowości słowackiej; prowadzenie podstawowych badań w dziedzinie słowacystyki; uczestniczenie w rozwoju kultury lokalnej i regionalnej; praca z młodzieżą, w szczególności w duchu rozwoju wartości narodowych, moralnych i demokratycznych; wspieranie rozwoju tożsamości narodowej Słowaków na zmieszanych językowo obszarach Republiki Słowackiej; wzmacnianie relacji kulturowych mniejszości narodowych i grup etnicznych na terytorium Republiki Słowackiej ze słowacką kulturą narodową; współpraca z twórcami i sympatykami słowackiej kultury i nauki za granicą; wspieranie promocji Republiki Słowackiej za granicą poprzez tworzenie własnych ośrodków informacyjnych i kulturalnych; rozwijanie kontaktów z europejskimi oraz światowymi organizacjami działającymi w sferze kultury, tożsamości narodowej, życia intelektualnego i ochrony wartości humanistycznych; tworzenie w kraju oraz za granicą fundacji i funduszy wspierających życie narodowe i kulturalne Słowaków oraz nagradzanie najważniejszych twórców z określonych dziedzin działalności twórczej; współpraca z organami państwowymi i organami samorządu terytorialnego w zakresie rozwoju kultury i życia społecznego; wydawanie oryginalnych dzieł słowackich z zakresu literatury pięknej, prac naukowych, edukacyjnych oraz popularnonaukowych, publicystyki i dziennikarstwa; promowanie słowackiej historii, kultury i osobistości poprzez emisję oryginalnych dokumentów audio-wizualnych, a także poprzez produkcję kalejdoskopów oraz informatorów kulturalnych o działalności Macierzy Słowackiej i ich popularyzacja za pośrednictwem mediów elektronicznych oraz serwisów internetowych; współpraca przy tworzeniu podręczników oraz tekstów do podręczników niektórych przedmiotów nauk społecznych dla szkół podstawowych i średnich na podstawie powierzenia Ministerstwa Edukacji Republiki SłowackiejStatut przyjęty na Walnym Zgromadzeniu 12.10.2019, z ważnością od 1.1.2020 r., https://matica.sk/wp-content/uploads/2020/01/STANOVY-MS.pdfUstawa nr. 68/1997 DZ. U. o Macierzy Słowackiej [online]. Bratysława : Ministerstwo Sprawiedliwości RS, 1997-02-13, [cit. 2017-11-11]. Dostępny online. Macierz Słowacka jest organizacją pożytku publicznego. Funkcjonuje jako instytucja narodowa, niezależna, ponadpartyjna, ponad wyznaniowa, naukowa i kulturalna.
Dzień Macierzy Słowackiej 4 sierpnia na Słowacji jest obchodzony Dzień Macierzy Słowackiej. Upamiętnia on powstanie 4 sierpnia 1863 roku Macierzy Słowackiej (Slovenská matica).
Placówki Macierzy Słowackiej Archiwum Macierzy Słowackiej Centrum Członkowskie Macierzy Słowackiej Dział Finansowo-Ekonomiczny Macierzy Słowackiej Centrum Informacyjne Macierzy Słowackiej Muzeum Krajańskie Macierzy Słowackiej Ośrodki Regionalne Macierzy Słowackiej (Domy Macierzy Słowackiej oraz Ośrodki Regionalne Macierzy Słowackiej) Wypożyczalnia Kostiumów i Strojów Macierzy Słowackiej Redakcja Słowackiej Gazety Narodowej (Slovenské národné noviny) Redakcja czasopisma Słowackie Poglądy (Slovenské pohľady) Sekretariat przewodniczącego oraz dyrektora zarządzającego Macierzy Słowackiej Słowacki Instytut Historyczny Macierzy Słowackiej Słowacki Instytut Literacki Macierzy Słowackiej Ośrodek Stosunków Narodowych Macierzy Słowackiej Dział Techniczno-Inwestycyjny Macierzy Słowackiej Centrum Badawcze Macierzy Słowackiej Wydawnictwo Macierzy Słowackiej
Budynki W latach 1864–1865 z datków społecznych zbudowano budynek według projektu Jána Nepomuka Bobuli. Obecnie mieści się w nim Słowackie Narodowe Muzeum Literatury. Po likwidacji organizacji w 1875 roku został odebrany i umieszczono w nim biura urzędów państwowych. Został on zwrócony Macierzy w 1919 roku, ale ponieważ był zbyt ciasny, a część pomieszczeń było zajętych, podjęto decyzję o jego sprzedaży. W 1924 roku po sprzedaniu budynku ogłoszono konkurs na projekt nowego. Drugi budynek powstał w latach 1924–1926 według projektu Jána Palkoviča. Miał on powierzchnię 1737 m². Otwarcie miało miejsce w sierpniu 1926 roku. We wschodnim skrzydle budynku zaprojektowano tymczasowe mieszkania dla pracowników, a w zachodnim skrzydle, na parterze i w piwnicach, pomieszczenia biblioteki. Dzisiaj, gdy budynek jest siedzibą Macierzy, w pomieszczeniach tych mieści się archiwum organizacji. Budynek w 1964 roku został wpisany do rejestru zabytków. Przed budynkiem ustawiono pomnik Matica slovenská autorstwa Jána Kulicha.
W latach 1963–1975 powstał kolejny budynek, który obecnie jest siedzibą Słowackiej Biblioteki Narodowej. Do 2005 roku mieściła się w nim siedziba Macierzy Słowackiej.
Pierwszy budynek Macierzy Słowackiej Budowę pierwszego, historycznego budynku siedziby Macierzy Słowackiej, który nazwano mianem Narodowa Świetlica, rozpoczęto w 1864 r. Był to projekt budowniczego Karola Harrera, uwzględniający korekty innego budowniczego, Jána Nepomuka Bobuli, któremu powierzono budowę siedziby. Kamień węgielny w centrum miasta Martin położono 6 kwietnia 1864 r., a jego uroczystego wmurowania dokonał ówczesny pełniący obowiązki pierwszego wiceprezesa Macierzy Słowackiej Karol Kuzmány, ksiądz ewangelicki oraz superintendent Kościoła Ewangelickiego. Częściowo ukończony budynek został uroczyście otwarty już 8 sierpnia 1865 r. jako Dom Macierzy Słowackiej, a drugi etap budowy zakończono w 1869 r. W 1875 r., kiedy w ramach eskalacji madziaryzacji narodów niewęgierskich korony węgierskiej Węgierskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zlikwidowało Macierz Słowacką, cały jej majątek, w tym siedziba, został skonfiskowany na rzecz Korony św. Stefana.
W latach 1899–1900 budynek dokończono, ale przystosowano go jednocześnie wyłącznie dla potrzeb administracyjnych węgierskich urzędów i władz państwowych. Po odrodzeniu Macierzy Słowackiej 1 stycznia 1919 r. pierwotna siedziba została jej zwrócona przez Rząd Republiki Czechosłowackiej, na mocy decyzji Ministerstwa Pełnomocnego ds. Administracji Słowacji. Działały w nim wówczas czechosłowackie władze państwowe. W związku z brakiem odpowiedniej powierzchni w zakresie planowanego rozwoju działalności Macierzy Słowackiej, w sierpniu 1919 roku zrodził się pomysł wybudowania nowego, większego i nowocześniejszego budynku, który urzeczywistnił się w 1926 roku, w którym pierwszy, zabytkowy budynek, przestał być siedzibą Macierzy Słowackiej. W 1963 roku pierwszy budynek został uznany za zabytek kultury, a obecnie jest narodowym zabytkiem kultury. W budynku tym znajduje się obecnie stała ekspozycja historii literatury słowackiej, pomieszczenia wystawowe, depozyty oraz specjalistyczne placówki Muzeum Literatury oraz Słowackiej Biblioteki Narodowej.
Drugi budynek Macierzy Słowackiej mały|Budynek wybudowany w latach 1924–1926. Obecna siedziba Macierzy.|alt=Dwupiętrowy podpiwniczony budynek. Pośrodku szerokiego chodnika wyłożonego betonowymi płytkami stoi pomnik. Do części głównej prowadzą kilkustopniowe schody, Nad wejściem balkon wsparty na trzech kolumnach. Do budynku głownego dobudowane dwa skrzydła. Budynek jest otynkowany na jasny kolor w lekkim odcieniu różu. Parter otynkowano na kolor szary.Drugi budynek Macierzy Słowackiej jest obecnie centralną siedzibą instytucji przy ulicy Pavla Mudroňa w centrum miasta Martin. Budynek został wybudowany na podstawie planu architektonicznego budowniczego Martina Jána Palkoviča, a prace budowlane zrealizował budowniczy Stanislav Zachar z Vrútok. Kamień węgielny pod budowę wmurowano 13 sierpnia 1924 roku, podczas sierpniowych uroczystości Macierzy Słowackiej. Budowa trwała od jesieni 1924 roku do lutego 1926 roku. Uroczyste otwarcie obiektu odbyło się 29 sierpnia 1926 roku. Na dziedzińcu przed budynkiem odsłonięto pomnik słynnego słowackiego patrioty oraz pisarza Svetozára Hurbana Vajanský´ego. W 1965 roku zastąpiono go alegoryczną rzeźbą Macierzy Słowackiej autorstwa rzeźbiarza akademickiego Jána Kulicha, zaś pomnik Svetozára Hurbana Vajanský´ego został przeniesiony przed pierwszy budynek Macierzy Słowackiej.
Pod względem architektonicznym drugi budynek Macierzy Słowackiej należy do reprezentacyjnych budynków miasta Martin. Charakterystyczne elementy budowli, takie jak wysokie kolumny, portyk, tympanony oraz ścisła symetria sprawiają, że dzieło to jest typową budowlą sztuki architektury neoklasycystycznej. Ze względu na jej znaczenie budynek w 1963 roku został uznany za zabytek kultury, a od 2002 roku jest narodowym zabytkiem kultury. Dotyczy to, oprócz części administracyjnej, również ogrodzenia, parku ogrodowego i tablicy upamiętniającej 48 torturowanych uczestników Słowackiego Powstania Narodowego z 1944 roku.
Na terenie kompleksu ogrodowego, w Parku św. Cyryla i Metodego znajduje się reprezentacyjny panteon popiersi ważnych postaci narodowych oraz działaczy Macierzy Słowackiej. Odsłonięto tam popiersia działaczy narodowych:
2 października 2012 roku – kodyfikatora języka słowackiego Antona Bernoláka 2 sierpnia 2013 roku – pierwszego prezesa Macierzy Słowackiej Štefana Moysesa, pierwszego wiceprezesa Macierzy Słowackiej Karola Kuzmány'ego oraz honorowego prezesa Macierzy Słowackiej Ján Francisci 1 sierpnia 2014 roku – przywódcy słowackiego ruchu narodowego I połowy XX wieku oraz członka Zarządu Macierzy Słowackiej Andreja Hlinki 7 sierpnia 2015 roku – przywódcy słowackiego ruchu narodowego XIX wieku i kodyfikatora języka słowackiego Ľudovíta Štúra oraz dyrektora zarządzającego Macierzy Słowackiej i pisarza Jozefa Cíger Hronský'ego 17 sierpnia 2016 roku – pisarza i słowackiego działacza narodowego Svetozára Hurbana Vajanský'ego oraz założyciela Słowackiej Ligi w Ameryce Štefana Furdka 11 sierpnia 2017 roku – pierwszego prezesa Słowackiej Rady Narodowej Jozefa Miloslava Hurbana oraz założyciela Macierzy Słowackiej i Towarzystwa im. Świętego Wojciecha Andreja Ľudovíta Radlinský'ego 30 października 2018 roku – prezesa Macierzy Słowackiej, Słowackiej Partii Narodowej oraz Słowackiej Rady Narodowej Matúša Duly 4 sierpnia 2019 roku – prezesa Macierzy Słowackiej, pierwszego prezesa oraz pierwszego generalnego superintendent Kościoła Ewangelickiego Wyznania Augsburskiego Jána Vanoviča 23 września 2020 roku – dożywotniego dyrektora zarządzającego Macierzy Słowackiej Jozefa Škultéty'ego
Trzeci budynek Macierzy Słowackiej