Bupropion – organiczny związek chemiczny z grupy katynonów. Lek powszechnie stosowany jako atypowy lek przeciwdepresyjny zarówno osobno, jak i w kombinacji do wspomagania leków z grup inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny, jako jedyny lek przeciw depresji sezonowej, a także do redukcji głodu nikotynowego i objawów ADHD, przy czym, jako nieliczny, nie powoduje przyrostu masy ciała ani dysfunkcji seksualnych.
Bupropion (pierwotna nazwa amfebutamon) należy do grupy selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu (tj. stymulantów) noradrenaliny i dopaminy (NDRI; ). W bardzo małym stopniu hamuje wychwyt zwrotny serotoniny. Dominuje nad lekami z grupy SSRI ze względu na bardzo dobrą skuteczność, łagodność działania, minimalne skutki uboczne, i wygaśnięcie patentów czyniące go przystępnym.
Został otrzymany przez Narimana Mehtę, opatentował go zaś Burroughs WellcomePóźniej włączony do GlaxoSmithKline. w 1969 roku. Pierwotnie określany jako amfebutamone, nazwę bupropion wprowadzono w 2000 roku. Jego nazwa chemiczna to 3-chloro-N-tert-butylo-β-ketoamfetamina. Ma szkielet katynonu (β-ketoamfetaminy), podstawionego grupą tert-butylową przy atomie azotu i atomem chloru w pozycji meta pierścienia benzenowego.
Mechanizm działania Bupropion wpływa na liczne neuroprzekaźniki. Jego działanie farmakologiczne opiera się na blokowaniu (inhibicji) wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dużo słabiej dopaminy. Ponadto bupropion jest również antagonistą receptorów nikotynowych.
Z chemicznego punktu widzenia bupropion należy do grupy aminoketonów – strukturą swej cząsteczki przypomina katynon i amfepramon – a także do pochodnych fenyloetyloaminy.
W przeciwieństwie do wielu innych leków zwalczających depresję nie powoduje przyrostu masy ciała ani dysfunkcji seksualnych. Najważniejszym jego efektem ubocznym jest wzrost ryzyka drgawek padaczkowych, przez co lek został swego czasu wycofany z rynku na pewien okres, po czym zredukowano zalecaną dawkę dobową leku. Wykazano, że 300 mg dziennie na przeciętną masę ciała nie zwiększa ryzyka nieprowokowanych drgawek.
Zastosowanie W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie bupropion należy do najczęściej przepisywanych leków przeciw depresji (zależnej od noradrenaliny), jak również – w niższych dawkach – dla utrzymania abstynencji od nikotyny. Jako selektywny inhibitor zwrotnego wychwytu (tj. stymulant) noradrenaliny i dopaminy, jest stosowany również przeciw ADHD (zależnego od noradrenaliny), jak i – jako jedyny skuteczny – przeciw depresji sezonowej. Wykazuje efektywne samodzielne działanie przeciwdepresyjne, ale stosuje się go także często do wspomagania leków z grup inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny.
Zaburzenia depresyjne Bupropion należy do najczęściej przepisywanych leków przeciwdepresyjnych zarówno osobno, jak i w kombinacji do wspomagania niekompletnej odpowiedzi na lek pierwszego rzutu z grup inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny. Jest efektywny w leczeniu depresji, ale tylko tych odmian, które reagują na stymulowanie noradrenaliny/dopaminy, jako że bupropion jest selektywnym inhibitorem zwrotnego wychwytu noradrenaliny i (w mniejszym stopniu) dopaminy (NDRI; ) (analogicznie, jak SSRI – serotoniny). Jako NDRI, jest efektywny tam, gdzie podstawą zaburzeń jest nieodpowiedni poziom noradrenaliny/dopaminy, analogicznie jak SSRI czy TLPD w odniesieniu do serotoniny, w tym escitalopram (ASRI), sertralina (SSRI), wenlafaksyna (SNRI), fluoksetyna (SSRI), paroksetyna (SSRI). Ponieważ bupropion jest jednym z NDRI, tj. bez serotoninergicznej aktywności w przeciwieństwie do leków przeciwdepresyjnych oddziałujących na serotoninę, bupropion nie powoduje dysfunkcji seksualnych. Terapia nim nie wiąże się również z sennością ani zwiększaniem się masy ciała, powodowanymi przez inne antydepresanty niestymulujące noradrenaliny.
Większość cierpiących na depresję skarży się na bezsenność, ale są również pacjenci cierpiący na senność i zmęczenie. W tej podgrupie udowodniono większą skuteczność bupropionu nad selektywnymi inhibitorami zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) w łagodzeniu tych objawów. Wydaje się, że SSRI mają niewielką przewagę nad bupropionem w leczeniu depresji przebiegającej z niepokojem, skoro bupropion stymuluje noradrenalinę wydzielaną zwykle razem z adrenaliną – hormonem strachu, walki i ucieczki.
Jak podają przeglądy, dodanie bupropionu do SSRI stanowi popularną strategię terapii dla ludzi nieodpowiadających na sam SSRI (choć nie ma takiego oficjalnego wskazania). Może skutkować poprawą u niektórych pacjentów z niecałkowitą odpowiedzią na leki przeciwdepresyjne pierwszego rzutu.
W niektórych krajach (Wielka Brytania, Australia, Nowa Zelandia) jest to zastosowanie poza wskazaniami rejestracyjnymi.
Nikotynizm Bupropion stosuje się często także w celu wspomagania rzucania palenia. W tym przypadku ma on redukować głód nikotynowy i objawy odstawienne. Typowa terapia bupropionem trwa od 7 do 12 tygodni, przy czym pacjent zaprzestaje używania tytoniu w czasie około 10 dni. Bupropion mniej więcej podwaja szanse na rzucenie palenia po 3 miesiącach. Po roku od leczenia prawdopodobieństwo niepalenia było w grupie stosującej ten specyfik 1,5 raza wyższe niż w grupie używającej placebo.
Istnieją jasne dowody na efektywność bupropionu w redukcji głodu nikotynowego. Nie wyjaśniono, czy jest skuteczniejszy od innych sposobów terapii, jako że odbyła się ograniczona ilość badań. Dostępne informacje wskazują, że lek ma porównywalne działanie z nikotynową terapią zastępczą, działając nieco gorzej od warenikliny.
W Australii i Wielkiej Brytanii rzucanie palenia stanowi jedyne zarejestrowane wskazanie stosowania bupropionu.
Depresja sezonowa Amerykańska FDA zaakceptowała stosowanie bupropionu w prewencji depresji sezonowej w 2006, który pozostaje jedynym skutecznym lekarstwem przeciw depresji sezonowej.
ADHD Bupropion został oficjalnie zatwierdzony od 2004 do leczenia ADHD przez FDA i jest skuteczny w leczeniu odmiany ADHD bazującej raczej na niedoborze noradrenaliny niż dopaminy, jako selektywny inhibitor zwrotnego wychwytu (tj. stymulant) noradrenaliny i – w mniejszym stopniu – dopaminy (NDRI; norepinephrine-dopamine reuptake inhibitor), zarówno u dzieci, jak i dorosłych. W ocenie nauczycieli agresja i nadaktywność dzieci przyjmujących bupropion uległy znacznemu zmniejszeniu w porównaniu z grupą przyjmującą placebo, natomiast w ocenie rodziców i klinicystów nie było różnicy. Wytyczne leczenia ADHD z 2007 wydane przez American Academy of Child and Adolescent Psychiatry radzą klinicystom rekomendować próbę z terapią behawioralną przed przejściem na leki drugiego rzutu. Podobnie wytyczne Texas Department of State Health Services rekomendują rozważenie bupropionu po wypróbowaniu atomoksetyny, która również stymuluje noradrenalinę.
Dysfunkcje seksualne Bupropion należy do niewielu leków przeciwdepresyjnych niepowodujących dysfunkcji seksualnych. Wachlarz badań pokazuje, że środek ten nie tylko wywołuje mniejsze związane ze sferą seksualną działania uboczne, niż inne antydepresanty, ale też pomaga złagodzić dysfunkcje seksualne. W ocenie psychiatrów jest to lek, który należy wybrać w terapii wywołanych przez SSRI dysfunkcji seksualnych, choć takiego wskazania nie zarejestrowała amerykańska FDA. Przeprowadzono także kilka badań sugerujących poprawę funkcji seksualnych pod wpływem bupropionu u kobiet niechorujących na depresję, cierpiących za to na hipolibidemię.
Otyłość Bupropion, stosowany w terapii otyłości przez okres od 6 do 12 miesięcy, może skutkować spadkiem masy ciała 2,7 kg większym niż placebo. Wynik ten nie przedstawia większych różnic od uzyskiwanego w razie stosowania kilku innych, zarejestrowanych leków, wśród których wymienia się sibutraminę, orlistat i amfepramon.
Przebadano też połączenie z naltreksonem. Wątpliwości wiążą się z tym, że bupropion zwiększa ciśnienie krwi i przyśpiesza akcję serca, dlatego też nie został dopuszczony do użycia w tym celu w Stanach Zjednoczonych.
Inne zastosowania Zaistniała kontrowersja, czy użyteczne jest dodanie antydepresantu takiego jak bupropion do stabilizatora nastroju u pacjentów cierpiących na ChAD. Jednak obecny pogląd uznaje, że bupropion w takiej sytuacji nie wywołuje znacznej szkody i może czasami przynieść znaczne korzyści.
Bupropion nie wykazuje efektywności w leczeniu uzależnienia od kokainy. Istnieją słabe dowody na jego możliwą użyteczność w leczeniu uzależnienia od metamfetaminy.
Na podstawie badań, wedle których bupropion obniża poziom mediującego stan zapalny TNF-α, czyniono sugestie, że może przydać się w leczeniu nieswoistych chorób zapalnych jelit bądź innych chorób autoimmunologicznych, jednak dostępnych jest bardzo mało danych klinicznych.
Bupropion, jak inne antydepresanty z wyjątkiem duloksetyny, nie łagodzi skutecznie przewlekłego bólu okolicy lędźwiowej. Jednakże daje pewne nadzieje w leczeniu bólu neuropatycznego.
Działania niepożądane Działania niepożądane bupropionu:
Bardzo częste (>10%) bezsenność (przejściowa; można jej zazwyczaj uniknąć poprzez unikanie przyjmowania leku przed snem), ból głowy
Częste (1–10%) gorączka, astenia, zawroty głowy, pobudzenie (wskazuje na reakcję nadwrażliwości), lęk, łysienie, drżenia, zaburzenia koncentracji, depresja, suchość w ustach, nudności, wymioty, zaparcia, ból brzucha, wysypka, świąd, poty, pokrzywka, zaburzenia widzenia, zaburzenia smaku
Niezbyt częste (0,1–1%) ból w klatce piersiowej, zaczerwienienie, tachykardia, podwyższone ciśnienie, splątanie, brak apetytu, szum w uszach
Rzadkie (0,01–0,1%) ortostatyczne spadki ciśnienia, wazodylatacja, omdlenie, hipotensja, kołatanie serca, halucynacje, drażliwość, wrogość, drgawki, depersonalizacja, parkinsonism, dystonia, ataksja, zaburzenia koordynacji ruchów, skurcze mięśniowe, niezwykłe sny, zaburzenia pamięci, parestezje, urojenia, ideacja paranoidalna, agresja, zmęczenie, wahania stężenia glukozy w osoczu, artralgia, mialgia, rumień wielopostaciowy, zespół Stevensa-Johnsona, zatrzymanie moczu, częstomocz, podwyższenie poziomu enzymów wątrobowych, żółtaczka, zapalenie wątroby, złe samopoczucie, obrzęk naczyniowy (wskazuje na reakcję nadwrażliwości), duszność (wskazuje na reakcję nadwrażliwości), skurcz oskrzeli (wskazuje na reakcję nadwrażliwości), wstrząs anafilaktyczny (wskazuje na reakcję nadwrażliwości), stan przypominający chorobę osoczową
Najważniejsze działanie niepożądane bupropionu stanowią drgawki padaczkowe. Ich wysoka częstość występowania odpowiada za czasowe wycofanie leku z rynku pomiędzy 1986 i 1989. Ryzyko drgawek wykazuje silną zależność od dawki, choć zależy też od preparatu. Postaci SR (o długotrwałym uwalnianiu) wiążą się z częstością drgawek 0,1% przy dawce dziennej mniejszej od 300 mg, a 0,4% przy 300–400 mg. Postaci o szybkim uwalnianiu wiążą się z częstością występowania drgawek 0,4% przy dawkowaniu poniżej 450 mg; rośnie ona do 5% przy dawce 450–600 mg na dzień. Dla porównania częstość występowania nieprowokowanych drgawek w populacji leży pomiędzy 0,07 i 0,09%, a ich ryzyko w przypadku innych leków przeciwdepresyjnych ogólnie zawiera się pomiędzy 0 a 0,6% przy rekomendowanych dawkach. Kliniczna depresja sama w sobie zwiększa ryzyko drgawek. Zasugerowano nawet, że małe do umiarkowanych dawki antydepresantów mogą nie zwiększać w ogóle tego ryzyka. Jednak to same badanie wykaząło, że bupropion i klomipramina stanowią wyjątek i wiążą się ze zwiększonym ryzykiem drgawek.
Zgodnie z ulotką u niektórych pacjentów obserwowano, niekiedy ciężkie, nadciśnienie, zarówno u tych, u którzy chorowali wcześniej na nadciśnienie, jak i u tych, u których go nie obserwowano. Częstość tego działania niepożądanego wynosi poniżej 1% i nie jest znacznie wyższe, niż w przypadku placebo. Przegląd dostępnych danych wydany w 2008 wskazał, że bupropion jest bezpieczny w użyciu u pacjentów z różnymi schorzeniami serca.