thumb|Romans RomansSłownik literatury popularnej, ss. 535. () – jeden ze współczesnych, bardzo popularnychGołębiewski, Waszczyk. Rynek książki w Polsce 2012, s. 58 i Rynek książki w Polsce 2013, s. 70. gatunków literackich. Romans skupia się zwykle na romantycznej miłości dwojga ludzi i na ich związku, a jego zakończenie jest „optymistyczne” i „emocjonalnie satysfakcjonujące”.

Pojęcie nie jest tożsame z romansem – gatunkiem historycznym ani z powieścią sentymentalną.

Istnieje kilka odmian tego gatunku powieści: współczesna, historyczna, fantastyczno-naukowa, paranormalna, kryminalna czy erotycznaokreślenie „erotyczna” odnosi się do scen, które można nazwać „ryzykownymi obyczajowo”, ale nie pornograficznymi. Wielu autorów romansów łączy ze sobą więcej niż dwie odmiany gatunkowe lub tworzy nowe.

Niektórzy gatunek ten wywodzą z XVIII- i XIX-wiecznych powieści, między innymi z sentymentalnej powieści Samuela Richardsona Pamela, czyli nagroda za cnotę czy z utworów Jane AustenRegis (2003), której twórczość stała się inspiracją dla Georgette Heyer, brytyjskiej autorki romansów historycznych i detektywistycznych. Często mówi się, że pierwszą prawdziwie amerykańską powieścią miłosną była wydana w 1972 r. Flame and the Flower (Płomień i kwiat) Kathleen Woodiwiss. W Wielkiej Brytanii gatunek był już dobrze znany dzięki twórczości m.in. Georgette Heyer czy Catherine Cookson.

Gatunek osiągnął szczyt popularności w latach 80. XX w., wtedy pojawiły się jego odmiany; przesunięte zostały nie tylko granice samego gatunku, zmieniła się także fabuła czy sposoby kreowania bohaterów. W Stanach Zjednoczonych romans miał największy udział wśród zakupów książkowych w 2012 r.https://web.archive.org/web/20131222152555/http://www.rwa.org/p/cm/ld/fid=580 (23.06.2014) – ok. 50%). Gatunek ten jest popularny także w Europie i Australii. Większość książek została napisana przez pisarzy anglojęzycznych, co oznacza, że dominuje w nich anglosaskie postrzeganie światastowarzyszenia pisarzy (a właściwie pisarek) romansów mają swoje siedziby w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Australii. W Polsce w 2011 roku romanse zajęły 4., w 2012 – 2. miejsce na liście najczęściej czytanych rodzajów powieścispośród 63% ankietowanych osób, które deklarowały, że czytają literaturę beletrystyczną (fikcję), 15% wskazało na romanse jako swój ulubiony gatunek.

Definicja Zdaniem Amerykańskiego Stowarzyszenia Pisarzy Romansów (Romance Writers of America) akcja powieści obraca się wokół romantycznej miłości dwojga ludzi i wspólnego budowania związku. Konflikt i punkt kulminacyjny wynika bezpośrednio z głównego wątku. Mogą jednak wystąpić wątki poboczne, które nie są ściśle związane z głównymi bohaterami. Poza tym, romans musi mieć szczęśliwe zakończenie, które emocjonalnie satysfakcjonuje czytelnika. Postacie pozytywne otrzymują nagrodę, zaś karę ponoszą bohaterowie negatywni. Parę, która walczy o miłość i wierzy w swój związek, czeka bezwarunkowa miłość. Nora Roberts opisuje ten gatunek jako gloryfikujący stan zakochania, emocje, podkreślający wagę przeznaczenia, opisujący to wszystko, za czym kobiety tęsknią w głębi duszy.

Tzw. powieści dla kobiet (chick-lit) nie muszą być romansamichociaż według Australijskiego Stowarzyszenia Pisarzy Romansów są: https://web.archive.org/web/20140718044703/http://www.romanceaustralia.com/p/104/Romantic-Genres, przedstawiane w nich związki głównej bohaterki z rodziną czy przyjaciółmi mogą być równie ważne jak jej związek z głównym bohateremw polskich księgarniach i wydawnictwach tzw. powieści dla kobiet zaliczane są do kategorii "romanse".

Wśród członków RWA trwają dyskusje na temat innych reguł dotyczących gatunku, począwszy od wątku bohaterów – np. protagoniści muszą spotkać się na początku opowieści; a kończąc na poruszanych tematach – np. nie porusza się tematu cudzołóstwa. Nawet wymóg szczęśliwego zakończenia jest poddawany pod dyskusję, gdyż niektórzy czytelnicy akceptują historie bez szczęśliwego zakończenia, o ile opowieść koncentruje się na romantycznej miłości między dwoma głównymi bohaterami (np. „Love story” Ericha Segala). Podczas gdy większość romansów stosuje się do ściślejszych zasad, niektóre, choć można je uznawać za należące do gatunku, od nich odchodzą. Jednak generalna definicja, w rozumieniu RWA i wydawców, mówi o dwóch elementach, które są obowiązkowe: wątek romantycznego związku i szczęśliwego zakończenia. Nie ma innych ograniczeń. Jeśli te kryteria są zachowane, romans może rozgrywać się w dowolnym miejscu i czasie. Obecnie (drugiej dekadzie XXI w.) mogą wystąpić tematy, które do niedawna uznawane były za zakazane lub co najmniej kontrowersyjne: np. „gwałt randkowy”, przemoc rodzinna, uzależnienia czy niepełnosprawność fizyczna lub intelektualna.

Odpowiednio dobrany zestaw elementów – czas i miejsce, tematyka wątków – pozwala na określenie przynależności danego romansu do jednego z kilku jego odmian. Chociaż takie zróżnicowanie daje wiele możliwości, słyszy się głosy, że romanse mało się od siebie różnią. Istnieje wiele stereotypów, m.in.: że są powierzchowne, pisane pod potrzeby czytelniczek, ubogie językowo. Czasami mówi się, że są kobiecą pornografią; najpopularniejszą formą erotyki dla współczesnej kobiety. W niektórych powieściach pojawia się dużo erotyki, ale w innych bohaterowie ograniczają się do niewinnego pocałunku.

Chociaż większość romansów opowiada o parach heteroseksualnych, pojawiły się takie, które podejmują temat związku między osobami tej samej płci. Często takie powieści uznaje się za kolejną odmianę gatunku. Ponieważ większość czytelników to kobiety (ok. 90%), powieści pisane są najczęściej z kobiecego punktu widzenia (w 1. czy 3. os. l. poj.).

Według Ursuli Vernon romans i horror to gatunki do siebie zbliżone, ponieważ definiują je głównie uczucia wzbudzane w czytelniku, a nie fabuła czy świat przedstawiony.

Forma Romanse wydawane są w dwóch formach. Pierwszą z nich są serie tematyczne, drugą – powieści samoistne.

Serie tematyczne Romanse tematyczne są krótkie, zwykle liczą nie więcej niż 200 stron (ok. 50 tys. słów)Regis (2003), s. 160.. Żeby napisać romans tej objętości, który odniesie sukces komercyjny, autor ogranicza się do głównego wątku miłosnego. Zazwyczaj to wydawcy podają wytyczne, określające typ danej seriiToth (1998), s. 519.. Są to np. czas i miejsce akcji, środowisko, temat, typ bohaterów, rodzaj konfliktu czy poziom zmysłowości. Jeśli jest popyt na konkretną serię tematyczną, wydawnictwa zamawiają nowe tytuły o podobnej tematyce. Zanik zainteresowania czytelniczego prowadzi do rezygnacji z kontynuowania serii.

Powieści samoistne Powieści samoistne nie są publikowane jako tytuł wydawniczej serii tematycznej. Są dłuższe – zazwyczaj liczą 350-400 stron (ok. 100 tys. słów). Nie zawsze powieść samoistna oznacza powieść jednotomową. Niektórzy autorzy chętnie tworzą książki powiązane ze sobą, od trylogii poczynając po wielotomowe serie, chcąc raz po raz powrócić do stworzonych przez siebie światów lub bohaterów.

Odmiany gatunkowe Ponieważ definicja gatunku nie ogranicza charakteru fabuły, ram czasowych czy miejsc, w których rozgrywa się akcja, gatunek odznacza się dużą różnorodnością, która doprowadziła do powstania kilku odmian. Często mają one powiązania z innymi gatunkami literackimi, a niektóre powieści mogą przynależeć równocześnie do konkretnej odmiany romansu i innego gatunku literackiego. Na przykład istnieje podobieństwo między romansem kryminalnym a powieściami sensacyjnymi, kryminałami czy thrillerami lub między romansem paranormalnym a powieściami science-fiction lub fantasyale np. Australijski Związek Pisarzy Romantycznych wyróżnia więcej odmian niż amerykański: https://web.archive.org/web/20140718044703/http://www.romanceaustralia.com/p/104/Romantic-Genres.

Romans współczesny Cechą charakterystyczną romansu współczesnego – najliczniej reprezentowanej odmiany gatunku – są czasy obecne, czyli lata po II wojnie światowej. Rozgrywa się w czasie, kiedy została napisana i zwykle pokazuje obyczajowość danego okresu, np. bohaterki do roku 1970 porzucały pracę po wyjściu za mąż i urodzeniu dzieci, podczas gdy bohaterki po roku 1970 zachowywały ją i odnosiły w niej sukcesRamsdell (1999), s. 43.. W miarę rozwoju współczesnego romansu fabuła stawała się coraz bardziej złożona, wielowątkowa; nabierała realizmu, wskutek czego granica między tą odmianą a literaturą dla kobiet stała się mało wyrazista.

Współczesne powieści zawierają elementy pozwalające na ich identyfikację w czasie. Jednak po kilkunastu latach większość takich powieści przestaje przystawać do obyczajowości nowych czytelników i przestają być wznawianeRamsdell (1999), s. 44.. Te, które nadal są w obiegu czytelniczym (np. powieści Jane Austen) zwykle ulegają rekategoryzacji – wydawnictwa publikują je ponownie, ale jako romanse historyczne.

Romans historyczny Romans historyczny rozgrywa się przed II wojną światową. Ta odmiana może mieć swoje pododmiany, których akcja toczy się w konkretnym okresie historycznym, np. w okresie Regencji (romans arystokratyczny).

Romans historyczny posiada dwie główne cechy: „realizm” oraz tło historyczne. „Realizm” pozwala czytelnikom na odniesienie zdarzeń fabularnych do własnego życia oraz na zdobywanie zastępczego doświadczenia lub fantazji, która daje okazję do zaspokojenia odczuć, takich jak nadzieje czy strach. Natomiast historyczny czas i miejsce akcji są wymyślone i wyobrażone, a detale „historyczne” i ich interpretacja wybrane wyrywkowo i subiektywnie przez twórców. Innymi słowy, jest to wizja historyczna modyfikowana przez autorów według ich własnego uznania, co oznacza, że przedstawiana przeszłość to szczególna wizja twórcza, niekoniecznie trzymająca się wszystkich realiów historycznych. Prekursorką i jedną z pierwszych przedstawicielek tego podgatunku była Georgette HeyerHuges H., The Historical Romance, London-New York 1993, s. 1-10..

Romans kryminalny Akcja romansu kryminalnego skupia się wokół intrygi lub tajemnicy, którą muszą rozwiązać główni bohaterowie. Bohaterka jest zazwyczaj ofiarą lub celem zamierzonego przestępstwa i współpracuje z bohaterem, który jako policjant, agent, ochroniarz lub żołnierz ma za zadanie ją chronić. Na końcu powieści sprawa zostaje rozwiązana, a relacje między bohaterami przekształcają się w stały związek. Takie powieści rozgrywają się głównie w czasach współczesnych, ale np. Amanda Quick osadza intrygę w czasach historycznych, J.D.Robb. – w przyszłości.

Jak w każdej powieści tego typu romans kryminalny koncentruje się na wątku miłosnym. Wzajemny stosunek bohaterów musi wpływać na każdą ich decyzję i wzmagać napięcie związane z intrygą, która napędza fabułę. I odwrotnie: intryga/tajemnica ma wpływ na kształtowanie się wątku miłosnego. Język romansu kryminalnego jest „czystszy”, tzn. bez pełnych emocji i zmysłowych opisów często używanych w romansach tradycyjnych. Ponieważ tajemnica jest rozstrzygającym elementem fabuły, akcja dominuje nad charakterami bohaterów. Autorką, która sposób doskonały połączyła elementy romansu i intrygi/tajemnicy była Mary Stewart. Między rokiem 1955 a 1967 napisała 10 kryminalnych powieści z gatunku romansu kryminalnego. Choć jej uwaga skupiała się na relacjach między protagonistami, potrafiła zachować napięcie, charakteryzujące powieść kryminalnąRegis (2003), ss. 143-144.. W jej powieściach bohaterka poznaje osobowość bohatera w czasie rozwiązywania sprawy, a jego zaangażowanie sprawia, że zaczyna darzyć go uczuciemRegis (2003), s. 146..

Romans paranormalny, fantastyczny