Modlitewnik królowej Bony, Godzinki królowej Bony – iluminowany rękopis godzinek, powstały w latach 20. XVI wieku, wykonany przez polskiego malarza renesansowego i iluminatora Stanisława Samostrzelnika oraz jego współpracowników. Rękopis przeznaczony był dla królowej Bony z rodu Sforzów – drugiej małżonki Zygmunta Starego.
Kodeks o wymiarach 143×114 mm, liczący 271 pergaminowych kart (wraz z III dodatkowymi), zawiera spisany w jednej kolumnie tekst godzinek w języku łacińskim oraz końcową modlitwę w języku włoskim. Sygnowana i datowana dekoracja malarska obejmuje 15 całostronicowych miniatur, bordiury i ozdobne inicjały. Manuskrypt od roku 1834 stanowi część kolekcji Biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie (sygnatura Douce 40/21 614).
Dekoracja miniatorska Godzinek królowej Bony, będąca szczytowym osiągnięciem artystycznym Samostrzelnika, uważana jest za jeden z najcenniejszych zabytków polskiego malarstwa okresu renesansu.
Czas i okoliczności powstania Rękopis został wykonany w latach 20. XVI wieku. Ważną datą dla określenia czasu powstania tekstu modlitewnika jest rok 1521, w którym zmarł papież Leon X. Jego imię wymieniono w formie inicjału L na jednej z kart rękopisu, w modlitwie za papieża (fol. 144r). Dla ustalenia czasu wykonania dekoracji malarskiej istotna jest data zapisana cyframi rzymskimi A° MDXXVII, która widnieje na jednej z miniatur (fol. 36v). Datowanie Godzinek królowej Bony zamyka się w okresie od około 1521 do 1527 roku, z możliwym przesunięciem zakończenia prac malarskich na rok 1528.
Osobę, dla której manuskrypt był przeznaczony, jednoznacznie identyfikuje dekoracja heraldyczna, występująca na 12 kartach rękopisu – rodowe herby Sforzów, Viscontich i neapolitańskich Aragonów (bocznej linii Trastamarów) oraz godła państwowe Królestwa Polskiego (Orzeł Biały) i Wielkiego Księstwa Litewskiego (Pogoń), ponadto osobista dewiza królowej Bony Cetera parvi i jej inicjały S B R P (łac. Serenissima Bona Regina Poloniae) oraz imię Bona wymienione są w jednej z modlitw. Prawdopodobnie godzinki zostały zamówione przez Zygmunta Starego jako prezent dla żony.
Układ treści rękopisu Manuskrypt przeznaczony do użytku prywatnego królowej należy do powszechnego w Europie Zachodniej typu livres d'heures (horaria), popularnie zwanego godzinkami lub księgami godzinek, który zawiera modlitwy do Matki Boskiej i świętych.
W modlitewniku znalazły się jednak teksty różniące się znacznie od programu typowych godzinek. Do tekstów o odmiennej genezie zalicza się litanię maryjną, rozbudowane nabożeństwo przeciwko nieprzyjaciołom i modlitwy chroniące przed morową zarazą, zawierające ponadto elementy typowe dla zaklęć, zwłaszcza zaś zindywidualizowaną modlitwę w języku włoskim Signor Dio Misericordioso z imieniem królowej Bony.
Wykonany w Polsce rękopis jest w znacznym stopniu wzorowany na tekście XV-wiecznego modlitewnika (Godzinki królowej Bony), który królowa przywiozła z Bari, chociaż istnieją między nimi pewne różnice.
Część modlitewnika Karty Zawartość i opisKalendarz1r–12v Kalendarz został skopiowany z nieznanego północnowłoskiego źródła, datowanego na lata 1425-1430. Uroczystości związane z obowiązkowym uczestnictwem we mszy świętej (festa fori), które nie łączyły się ruchomym cyklem wielkanocnym, zaznaczono w kalendarzu złotą farbą. Wpisane do kalendarza liturgiczne obchody wspomnień świętych związane są z patronami północnych Włoch, południowej Hiszpanii i południowej Francji. Do kalendarza wpisano łącznie 351 świąt.
Karty z kolejnymi miesiącami w kalendarzu Modlitewnika królowej Bony ozdobiono iluminowanymi znakami zodiaku. W nagłówkach podane są informacje dotyczące liczby dni miesięcy kalendarzowych i księżycowych, złote liczby wyznaczające daty nowiu księżyca w 19-letnim cyklu lunarnym oraz litery dzienne (ferialne) dla określenia dni tygodnia w 28-letnim cyklu słonecznym. Znajomość tych danych, poza możliwością wyznaczania daty Wielkanocy, pozwalała określać dni złowróżbne i pomyślne dla określonych przedsięwzięć, np. zabiegów medycznych i kosmetycznych.Fragmenty ewangelii13r–19rPo kartach kalendarza rozpoczyna się właściwy modlitewnik. W początkowej partii tekstu umieszczono wybrane fragmenty czterech ewangelii kanonicznych, tradycyjnie otwierające lub zamykające livres d'heures. Lekturę początkowych wersetów ewangelii i ich pamięciowe opanowanie uznawano za środek obronny przeciwko szatanowi. Pasja według św. Jana21r-33rPo fragmentach ewangelii umieszczono Passio Domini nostri Iesu Xristi secundum Joannem z podziałem tekstu na role Chrystusa, synagogi i kantora. Zamieszczenie w modlitewniku opisu męki Pańskiej w udramatyzowanej formie ułatwiało uczestnictwo w obrzędach wielkotygodniowych. Tekst był również czytany przy łożu umierającego, przed przybyciem kapłana z wiatykiem. Przed tekstem umieszczono iluminację z wyobrażeniem modlitwy Chrystusa w Ogrójcu (fol. 20v). Po pasji pozostawiono kilka niezapisanych kart (fol. 33v-36r).Małe oficjum o Matce Bożej37r–113rTekst Officium Beate Marie Virginis secundum consuetudinem Romane curie jest uproszczonym oficjum maryjnym w wersji brewiarzowej, w układzie typowym dla kurii rzymskiej. Każdą horę zamykają specjalne modlitwy do Wszystkich Świętych (suffragia). Kończąca oficjum parafraza modlitwy Ave Maria została uaktualniona pod wpływem wydarzeń związanych z reformacją i zawiera prośbę o zachowanie czystości nauki katolickiej, czyniąc z Matki Bożej strażniczkę wierności królowej wobec Kościoła. Z tekstem małego oficjum o Najświętszej Marii Pannie łączy się cykl miniatur ze scenami z jej życia, od zwiastowania (fol. 36v) po rzeź niewiniątek (fol. 87v).Msza wotywna114r–117rMiniatura przedstawiająca Maryję z Dzieciątkiem (fol. 113v) poprzedza mszę śpiewaną (wotywę) Salve Sancta Parens, odprawianą w soboty ku czci Matki Bożej. Modlitewnik królowej Bony jest rzadkim przykładem środkowoeuropejskich godzinek zawierających tekst mszalny. Tego typu świeckie modlitewniki spotykane są powszechniej jedynie we Włoszech i Flandrii.Psalmy pokutne123r–135vPsalmi penitenciales poprzedza miniatura przedstawiająca pokutującego króla Dawida (fol. 122v). Każdemu z siedmiu grzechów głównych odpowiada jeden z siedmiu psalmów pokutnych, będących rodzajem tarczy przeciw korzeniom zła w człowieku.Litania do Wszystkich Świętych135r–141rKrótka litania, przejęta z włoskich godzinek królowej, została uzupełniona o imiona patronów Królestwa Polskiego i szczególnie czczonych w Krakowie świętych – Floriana, Stanisława, Wacława i Wojciecha, co świadczy o przejęciu ich kultu przez Bonę.Zbiór modlitw142r–145rZróżnicowany tematycznie zbiór tekstów obejmuje m.in. modlitwy w intencji członków rodziny, dobroczyńców i zmarłych bliskich oraz modlitwę za papieża.Symbol Atanazjański 146r–149v; 242r–245vZwiązany z oficjum brewiarzowym symbol świętego Atanazego Quicumque vult salvus esse, w wypadku Modlitewnika królowej Bony został wpisany poza liturgiczną częścią rękopisu i to aż dwukrotnie. Stanowi on swoisty komentarz do symbolu nicejsko-konstantynopolitańskiego, będąc jednocześnie wyznaniem wiary i objaśnieniem nauki o Trójcy Świętej.Oficjum za zmarłych151r–196rMiniatura przedstawiająca ratowanie dusz grzeszników z czyśćca (fol. 150v) otwiera Officium mortuorum. Nabożeństwo odprawiane w intencji zmarłych czytane było również w czasie nocnego czuwania przy zwłokach. Godzinki za dusze zmarłych powtarzają tekst officium defunctorum z włoskiego modlitewnika Bony, różniąc się od niego jedynie dodaniem zakończenia w formie trzech modlitw za nieżyjących członków rodziny królowej.Oficja pasyjne198r–203r; 204r–228rModlitewnik królowej Bony zawiera zarówno małe, jak i duże oficjum o Świętym Krzyżu, zwane również godzinkami o męce Pańskiej. Do Officium Sancte Crucis magnum dołączono miniaturę przedstawiającą ukrzyżowanie Chrystusa (fol. 197v) oraz iluminację z wyobrażeniem zdjęcia z krzyża (fol. 222v).Oficjum o Duchu Świętym230r–234rMałe godzinki o Duchu Świętym należą do skróconego typu Officium Sancti Spiritus. Poprzedza je miniatura ukazująca scenę zesłania Ducha Świętego (fol. 229v).Litania do Matki Boskiej235r–242rLetanie Marie Virginis jest modlitwą nietypową dla godzinek i należy do najstarszych litanii maryjnych znanych z terenu Polski. Odmienna od redakcji loretańskiej, powtarza tekst litanii znajdującej się w zachowanym do dzisiaj modlitewniku z lat 1511-1518 Izabeli Aragońskiej, matki królowej Bony, przechowywanym w mediolańskiej Trivulzianie (sygnatura cod. 2144).Modlitwy przeciw nieprzyjaciołom242r–245vPoprzedzone wpisanym po raz drugi do modlitewnika symbolem Atanazjańskim, psalmy contra inimicos, modlitwy i benedykcja stanowią rodzaj nabożeństwa, które ma zapewnić skuteczną ochronę przeciwko zakusom wrogów. Jedna z oracji, zawierająca prośbę da mihi famule tue Bone victoriam contra inimicos meos, powtarza w nieco zmienionej formie tekst modlitwy Izabeli Aragońskiej w intencji córki.Modlitwy przeciw zarazie252r–252rNabożeństwo do świętego Sebastiana, którego uznawano za szczególnie skutecznego patrona chroniącego przez morowym powietrzem oraz modlitwa Recordare domine miały stanowić remedium przeciwko zarazie. W obu tekstach powtarzają się elementy o charakterze magicznym, związane z symboliką hebrajskich (JHWH) i greckich (T) liter, które mają wzmacniać ochronną siłę modlitw. Umieszczenie ich w Godzinkach królowej Bony miało związek z cyklicznie powtarzającymi się w Krakowie epidemiami, przed którymi monarchini wielokrotnie musiała się chronić w koronnych czy litewskich rezydencjach.Włoska modlitwa252v–256rModlitwa Signor Dio Misericordioso w ojczystym języku królowej, utrzymana w najbardziej osobistym tonie, zamyka tekst łacińskich Godzinek królowej Bony.
Formy liternictwa zastosowane w Godzinkach królowej Bony odpowiadają estetyce renesansowej. Tekst napisany został humanistyczną minuskułą (littera antiqua tonda), łączoną w tytułach poszczególnych części modlitewnika z kapitałą kwadratową. Do wykonanego około 1521 tekstu dołączono kilka lat później iluminacje, namalowane na pergaminie o innej grubości niż zastosowany w przypadku zapisanych kart.
Dekoracja miniatorska Program ikonograficzny miniatur znacznie różni się od włoskich godzinek Bony i jest zbliżony do innych modlitewników wykonanych przez Stanisława Samostrzelnika, zwłaszcza przeznaczonych dla kanclerzy Krzysztofa Szydłowieckiego i Wojciecha (Olbrachta) Gasztołda. Dekoracja miniatorska sygnowana i datowana na trzech kartach (fol 36v, 74v i 229v) reprezentuje ortodoksyjnie katolicki model pobożności z akcentami antyreformacyjnymi, analogicznie do wykonanego w 1524 roku Modlitewnika Zygmunta Starego.
Miniatury zostały stworzone przez kilku wykonawców, co ówcześnie było regułą w przypadku zamówień na dekorację rękopisów. Poszczególni miniatorzy współpracujący z Samostrzelnikiem różnili się między sobą biegłością techniczną i zastosowanym kolorytem, jednak niektóre iluminacje wyróżnia szczególna technika wykonania, określana przez badaczy jako malarska. Miniatury te, na których ponadto widnieje sygnatura S.C. (łac. Stanislaus Claratumbensis), są przypisywane w całości bratu Stanisławowi Samostrzelnikowi z Mogiły. Dla uzyskania efektu jednorodności w Godzinkach królowej Bony wprowadzono podobne schematy kompozycyjne oraz powtarzające się motywy.