Narcyz Witczak-Witaczyński (ur. 29 października 1898 w Warszawie, zm. 27 marca 1943 w obozie koncentracyjnym Majdanek) – chorąży kawalerii Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, fotograf wojskowy, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Życiorys Syn Stanisława i Zofii z domu Konert. Po ucieczce z domu rodzinnego, 13 sierpnia 1915 wstąpił jako ochotnik do 2 szwadronu ułanów Legionu Puławskiego, przeformowanego w dywizjon, a później w 1 pułk ułanów polskich przy armii rosyjskiej. Brał udział w szarży pod Krechowcami. Następnie walczył wraz z I Korpusem Polskim gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego przeciwko bolszewikom. Po rozwiązaniu Korpusu udał się na Kijowszczyznę, a następnie do Wołogody. Tam 5 sierpnia 1918 został aresztowany, przewieziony do Moskwy i wcielony do Mazowieckiego Pułku Ułanów, walczącego po stronie bolszewików. W sierpniu tego roku pod Kazaniem, próbując przeprowadzić swój pluton na drugą stronę frontu, został ranny i odwieziony do szpitala w Moskwie. Po wyleczeniu i rozwiązaniu Mazowieckiego Pułku Ułanów został wcielony do 1 Łotewskiego Pułku Kawalerii. Zbiegł z niego w okolicach Rygi, został jednak aresztowany i osadzony w więzieniu w Mitawie. Po zajęciu Mitawy przez Niemców został wywieziony do Niemiec jako jeniec wojenny i przetrzymywany w obozach jenieckich. 22 lipca 1919 zbiegł z obozu we Frankfurcie nad Odrą i wrócił do Polski.

22 sierpnia 1919 ponownie wstąpił do 1 pułku Ułanów Krechowieckich. 7 września 1919 został przeniesiony do Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa, w którym służył jako wachmistrz – szef szwadronu w okresie od 13 grudnia 1919 do 26 maja 1926 (19 grudnia 1922 pododdział przemianowany został na Szwadron Przyboczny Prezydenta Rzeczypospolitej). W wojnie polsko-bolszewickiej brał udział w walkach na froncie wołyńskim od kwietnia do czerwca 1920. Za wykazanie podczas tej wojny m.in. „osobistej odwagi i męstwa”, w 1921 otrzymał order „Virtuti Militari” V klasy. Po ukończeniu w 1927 Szkoły Podoficerów Zawodowych Kawalerii w Jaworowie pracował w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Następnie w latach 1928–1931 służył w 1 pułku szwoleżerów Józefa Piłsudskiego. 21 września 1931 został przeniesiony do 1 pułku strzelców konnych w Garwolinie. Był oficerem oświatowym pułku od 13 lipca 1935. Został awansowany do stopnia chorążego 1 lutego 1936.

Wraz z pułkiem wziął udział w kampanii wrześniowej w 1939. Po kapitulacji powrócił do Garwolina i rozpoczął pod pseudonimem „Kościesza” tworzenie konspiracyjnej organizacji, skupiającej żołnierzy 1 pułku strzelców konnych – ZWZ/AK Obwodu „Gołąb”. W Komendzie Obwodu pełnił funkcję szefa kontrwywiadu. Od 1941 redagował konspiracyjne czasopismo „Apel”. 17 lipca 1942 został aresztowany przez niemieckie władze okupacyjne. Był więziony na Pawiaku do grudnia 1942, a następnie w obozie na Majdanku, gdzie zginął 27 marca 1943.

Życie prywatne 14 kwietnia 1923 zawarł związek małżeński. Miał dwie córki: Barbarę Zofię (ur. 31 grudnia 1925) i Krystynę Irenę (ur. 22 marca 1930).

Twórczość mały|Zdjęcie z kolekcji Narcyza Witczaka-Witaczyńskiego mały|Kamień pamiątkowy poświęcony Narcyzowi Witczak-Witaczyńskiemu w Garwolinie Od początku swojej służby w Szwadronie Przybocznym dokumentował przy pomocy fotografii dzieje Wojska Polskiego, a szczególnie codzienne życie kawalerii. Jako jeden z nielicznych miał prawo fotografowania Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza Wojska Polskiego marszałka Józefa Piłsudskiego i najważniejszych osobistości II RP, polityków i wojskowych. Był jednym z najbardziej popularnych fotoreporterów wojskowych. Jego fotografie publikowały czasopisma „Wiarus”, „Jeździec i Hodowca”, „Polska Zbrojna” i „Ilustrowany Kurier Codzienny”. Jego ilustracje zawiera najbardziej znana przedwojenna publikacja o historii kawalerii – Księga Jazdy Polskiej (Warszawa, 1938). Fotografie jego autorstwa publikowano jako pocztówki, foldery i koperty. Zdobył I nagrodę w konkursie fotografiki wojskowej w 1937 oraz wiele innych nagród i wyróżnień. Jego archiwum fotograficzne liczące około czterech tysięcy negatywów zostało przekazane w styczniu 2014 przez spadkobierców do Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Od chwili utworzenia pełnił funkcję sekretarza redakcji tygodnika „Wiarus” dla podoficerów zawodowych Wojska Polskiego, w którym publikowane były także jego artykuły. Pisał też do czasopism „Jeździec i Hodowca” i „Polska Zbrojna”. Jako oficer oświatowy redagował pułkowe pismo „Nowinki”.

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 2792 (1921) Krzyż Niepodległości (15 kwietnia 1932) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Walecznych (1922)Daty przyznania orderów i odznaczeń na podst. archiwum Barbary Witczak-Witaczyńskiej. Brązowy Krzyż Zasługi (1937) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 (1928) Srebrny Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936) „za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej i krzewienie czytelnictwa w wojsku”. Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928) Brązowy Medal za Długoletnią Służbę (1938) Krzyż Armii Krajowej (pośmiertnie, 15 kwietnia 1997) Amarantowa wstążka (1918) Krzyż Wiernej Służby I klasy (Rumunia, 1923) Medal Zwycięstwa (międzysojuszniczy, 1925) Krzyż Świętego Jerzego (Rosja, 1917) Odznaka Pamiątkowa 1 pułku szwoleżerów Odznaka Pamiątkowa 1 pułku Ułanów Krechowieckich Odznaka Pamiątkowa 1 pułku strzelców konnych Odznaka Pamiątkowa I Korpusu Polskiego

Upamiętnienie

mały|Most im. Narcyza Witczak-Witaczyńskiego w Garwolinie 29 października 2015 na zewnętrznej ścianie Kolegiaty Przemienienia Pańskiego w Garwolinie, odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Narcyzowi Witczak-Witaczyńskiemu. Również w tym samym dniu, przed domem Narcyza Witczak-Witaczyńskiego przy ulicy Polnej w Garwolinie (w miejscu jego ostatniego zamieszkania), odsłonięto kamień pamiątkowy z tablicą, upamiętniający Narcyza Witczak-Witaczyńskiego. Odsłonięcia obydwu tablic ufundowanych przez Miasto Garwolin dokonał Burmistrz Miasta Tadeusz Mikulski, Przewodniczący Rady Miasta Marek Jonczak oraz córki chorążego: Barbara Witczak-Witaczyńska i Krystyna Witczak.

Decyzją Rady Miasta Garwolina z dnia 1 kwietnia 2017, most przez rzekę Wilgę w Garwolinie otrzymał imię Narcyza Witczak-Witaczyńskiego.

Powstały dwie publikacje w całości poświęcone Narcyzowi Witczak-Witaczyńskiemu. W 2013 ukazał się album Szwoleżerowie, ułani i strzelcy konni w fotografii Narcyza Witczaka-Witaczyńskiego, a w 2017 album Narcyz Witczak-Witaczyński wydany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Przypisy

Bibliografia

P. Dobrowolski, Trzy razy pierwszy, w: „Szabla i Koń” 2011, nr 2, s. 16-21

Linki zewnętrzne Archiwum fotograficzne Narcyza Witczak-Witaczyńskiego w zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego (serwis szukajwarchiwach.gov.pl). Archiwum fotograficzne Narcyza Witczak-Witaczyńskiego w zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego (serwis audiovis.nac.gov.pl). Fotografie Narcyza Witczak-Witaczyńskiego w bibliotece Polona

Kategoria:Odznaczeni Amarantową Wstążką Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Ofiary KL Lublin Kategoria:Podoficerowie kawalerii II Rzeczypospolitej Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Świętego Jerzego (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Zwycięstwa Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Wiernej Służby (Rumunia) Kategoria:Polscy fotografowie Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1898 Kategoria:Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka) Kategoria:Zmarli w 1943 Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Żołnierze I Korpusu Polskiego w Rosji 1917–1918 Kategoria:Żołnierze Legionu Puławskiego Kategoria:Żołnierze 1 Pułku Strzelców Konnych (II RP) Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Żołnierze 1 Pułku Ułanów (I KP)