thumb|200px|Powiat Frysztat w 1910 roku we wschodniej części Śląska Austriackiego (Śląsk Cieszyński) Powiat polityczny Frysztat (niem. Politischer Bezirk Freistadt) – dawny powiat (Bezirk) Cesarstwa Austrii (a od 1867 Austro-Węgier) na terenie przedlitawskiej prowincji Śląsk Austriacki.

Historia

thumb|Większości językowe w gminach 1880 do 1910 i zmiany granic od 1918 do 1920; Wiosna Ludów w Cesarstwie Austriackim pociągnęła za sobą liczne przemiany społeczne, prawne, jak również administracyjne. Pod koniec grudnia 1849 usamodziełnił się Śląsk Austriacki jako kraj koronny. Podzielono go następnie na siedem powiatów politycznych. Powiaty polityczne podzielono na mniejsze powiaty sądowe. W ten sposób utworzono powiat sądowy frysztacki, który podlegał powiatowi sądowemu w Cieszynie, oraz powiat sądowy bogumiński, który z kolei podlegał powiatowi politycznemu Frydek. W okresie rządów Aleksandra Bacha w 1855 zlikwidowano powiaty polityczne, a w ich miejsce ustanowiono Urzędy Powiatowe (niem. Bezirkamt) pokrywające się terytorialnie z powiatami sądowymi. Wraz z kolejną reformą administracyjną w 1868 przywracającą układ sprzed 1855 roku, nieodtworzono powiatu politycznego frydeckiego, utworzono natomiast powiat polityczny Frysztat, do którego przyłączono jako powiat sądowy powiat bogumiński. W 1880 powiat liczył 40 gmin (z czego 23 w powiecie sądowym frysztackim a 17 w bogumińskim). Do 1890 z gminy Herzmanice wydzielono Muglinów, gminę Dziećmorowice przeniesiono z powiatu sądowego bogumińskiego do frysztackiego. Do 1910 z gminy Pudłów wydzielono gminę Wierzbicę. W następnu dziesięcioleciu gminę Pudłów włączono do Bogumina. 1 stycznia 1904 z powiatu sądowego bogumińskiego wydzielono 7 gmin w celu utworzenia powiatu sądowego Polska Ostrawa, podporządkowanego reaktywowanemu w 1901 powiatowi politycznemu Frydek. W ten sposób powiat polityczny frysztacki liczył w 1910 34 gminy (24 w sądowym frysztackim, 10 w bogumińskim).

Według spisów ludności przeprowadzonych w latach 1880, 1890, 1900 i 1910 powiat frysztacki w granicach z 1910 liczyłObszar z 1910 (34 gmin, ok. 317 km²) przyjęto dla przejrzystości danych.:

1880 1890 1900 1910 Powiat sądowy Frysztat(24 gminy) 36 736 44 456 64 056 82 086 polskojęzyczni 24 885 (69,5%) 33 221 (76,7%) 52 545 (84,2%) 57 344 (71,2%) czeskojęzyczni 8650 (24,2%) 7747 (17,9%) 6372(10,2%) 17748 (22%) niemieckojęzyczni 1 463 (6,2%) 2 313 (5,3%) 3 336 (5,3%) 5 351 (6,7%) Powiat sądowy Bogumin(10 gmin) 14 841 17 884 29 227 39 944 polskojęzyczni 10 487 (77,9%) 13 457 (81,7%) 19 182 (69,6%) 18 118 (47,3%) czeskojęzyczni 1516 (11,2%) 1382 (8,4%) 3342 (12,2%) 10 355 (27%) niemieckojęzyczni 1 463 (10,9%) 1 635 (9,9%) 4 943 (17,9%) 9 808 (25,6%)

W 1910 powiat liczył w sumie już 122030 mieszkańców, z czego 106380 było rzymskimi katolikami, 12534 ewangelikami, 2459 żydami a 657 było jeszcze innych wyznań.

Tak szybki wzrost liczby ludności spowodowany był rozwojem przemysłu i imigracją robotników do Zagłębia Karwińskiego, głównie polskich z Galicji, którzy często jednak ulegali czechizacji.

Po I wojnie światowej Śląsk Cieszyński w tym także obszaru powiatu stał się przedmiotem sporu granicznego pomiędzy Polską a Czechosłowacją, co doprowadziło do wybuchu wojny polsko-czechosłowackiej oraz do ostatecznego podziału regionu i powiatu decyzją Rady Ambasadorów z 20 lipca 1920. Większa część austriackiego powiatu frysztackiego znalazła się w granicach Czechosłowacji, natomiast gminy które znalazły się w Polsce podporządkowano powiatowi cieszyńskiemu w województwie śląskim (granicą podzielono gminę Marklowice, skąd Marklowice Górne znalazły się w Polsce, podobnie jak Kaczyce, Kończyce Małe, Kończyce Wielkie, Zebrzydowice).

Podział na gminy thumb|Podział na gminy (1910) Stan według spisu powszechnego z 1910 roku: Powiat sądowy Frysztat (Gerichtsbezirk Freistadt) Olbrachcice (Albersdorf) Stare Miasto (Altstadt) Darków (Darkau) Dziećmorowice (Dittmannsdorf)Z Kąkolną (Konkolna). Miasteczko Dąbrowa (Dombrau M.) Miasto Frysztat (Freistadt Stadt)Z Bąkowem (Bonkau), Mizerowem (Miserau), Nowym Miastem (Neustadt), Szpluchowem (Spluchau), Widmuchowem (Widmuchau). Miasteczko Karwina (Karwin M.)Z Solcą (Solza). Kaczyce (Katschitz)Z Otrębowem (Ottrembau), ponadto Kaczyce były podzielone na Górne i Dolne. Kończyce Wielkie (Gross Kuntschitz)Z Rudnikiem. Kończyce Małe (Klein Kuntschitz) Łazy (Lazy) Łąki (Lonkau) Marklowice (Marklowitz)Podzielone wewnętrznie na Marklowice Górne i Marklowice Dolne. Miasteczko Orłowa (Orlau M.) Piotrowice (Petrowitz) Pierstna (Piersna) Poręba (Poremba) Raj (Roj) Zebrzydowice (Seibersdorf)Podzielone wewnętrznie na Zebrzydowice Dolne (Nieder Seibersdorf) i Zebrzydowice Górne (Ober Seibersdorf). Stonawa (Steinau) Sucha Średnia (Mittel Suchau) Sucha Dolna (Nieder Suchau)Z Kasparkowicami (Kasparkowitz). Sucha Górna (Ober Suchau) Zawada

Powiat sądowy Bogumin (Gerichtsbezirk Oderberg) Lutynia Niemiecka (Deutschleuten) Miasto Bogumin (Oderberg Stadt)Z Pudłowem. Pietwałd (Peterswald) Lutynia Polska (Polnischleuten) Rychwałd (Reichwaldau) Szonów (Schönichel)Z Kopytowem (Kopitau). Skrzeczoń (Skrzeczon)Z Nową Wsią (Nikeltaff ad Neudorf). Wierzniowice (Wilmersdorf) Wierzbica (Wirbitz) Zabłocie (Zablacz)

Okręgi wyborcze W 1907 roku na potrzeby nadchodzący pierwszych otwartych i powszechnych wyborów parlamentarnych w Austro-Węgrzech wprowadzono podział na okręgi wyborcze (Wahlbezirke). Gminy powiatu politycznego Frysztat zostały rozdzielone pomiędzy trzy takie okręgi. Największy z nich, Wahlbezirk Schlesien 15, obejmował większość jego gmin, bez w sumie 7 gmin (miasta Bogumin i Frysztat wydzielono do okręgu miejskiego Wahlbezirk Schlesien 4 z Cieszynem i Strumieniem; zurbanizowane Schonychel, Orłowa, Łazy, Dąbrowa i Karwina znalazły się w Wahlbezirk Schlesien 6). W 1907 i 1911 dwukrotnie zwyciężył tu Tadeusz Reger, przy czym w 1907 zrzekł się mandatu na rzecz Ignacego Daszyńskiego z Krakowa. Jego głównym kontrkandydatem w 1907 i 1911 był Franciszek Halfar, wspólny kandydat narodowych Związku Śląskich Katolików i ewangelickiego Polskiego Stronnictwa Narodowego, wyjątkowo popieranego również przez miejscowych niemieckich liberałów. Ponadto w 1907 startował również Franciszek Friedel, główny ideolog tzw. frysztackich radykałów, a w 1911 czeski socjaldemokratyczny kontrkandydat Regera, nazwiskiem Gardawski (uzyskał około 30% w Wierzbicy, Rychwałdzie, Pietwałdzie i Zabłociu, ponad 20% w Dziećmorowicach, 12% w Porębie).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Freistadt Kategoria:Śląsk Austriacki