István Burián von Rajecz (węg. rajeczi gróf Burián István, niem. Stephan Burián von Rajecz, w źródłach pol. jako baron Burian lub w skrócie BurianW polskich pamiętnikach zwykle wymieniany bez imienia, być może wskutek dylematu: István czy Stephan; – Jaworski, s. 8, 27, 28, 38, 42, 46, 48, 51-54, 58, 75, 78, 80-81, 83, 84, 88-91, 93, 95-100, 102, 105, 109, 111-113, 116, 118, 121, 127, 128, 133-138, 142, 145, 147, 150, 173, 181, 230, 258, 260-264, 266, 268-273, 276-277, 279, 281-282, 289., w źródłach ang. od 1918 także hr. Burian; od 1900 baron tj. Freiherr, od 1918 hrabia tj. GrafGraf – hrabia, a Gräfin – hrabina; Freiherr – baron. – Juliusz Ippoldt, Jan Piprek, „Wielki słownik niemiecko-polski“, Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa, 1980, s. 619, 721. (ur. 16 stycznia 1851 w Stampfen, zm. 20 października 1922 w Wiedniu) – austro-węgierski polityk, dyplomata i mąż stanu węgierskiego pochodzenia, znany zwłaszcza jako minister spraw zagranicznych Austro-Węgier podczas I wojny światowej.
Życiorys Przed I wojną światową Stephan Burián Von Rajecz urodził się 16 stycznia 1851 w Stampfen (obecnie Stupava, o kilkanaście km na północ od Bratysławy) w starej szlacheckiej rodzinie węgierskiejSteven Tötösy de Zepetnek (opracowanie) "Nobilitashungariae: list of historical Surnames of the Hungarian Nobility. / A myagyar történelmi nemesség családneveinek listája", Purdue University Press, West Lafayette, 2010; . z Górnych Węgier (obecnie Słowacja). W 1891, poślubił Olgę z domu baronównę Fejérváry von Komlós-Keresztes (1861–1931), której ojcem był węgierski premier generał baron Géza Fejérváry von Komlós-KeresztesHasło: „Burián v. Rajecz, Stephan Graf“ w: „Neue Deutsche Biographie“, Duncker & Humblot, Berlin, 1957, tom 3, s. 52.Baron Géza Fejérváry von Komlós-Keresztes piastował liczne stanowiska ministerialne: ministra obrony w latach 1884–1903, p.o. ministra przy Dworze Królewskim w 1892 i 1895, p.o. ministra rolnictwa 1894, a w latach 1905–1906 premier Węgier i w tym samym czasie minister przy Dworze Królewskim i p.o. ministra finansów.. Burián po ukończeniu Akademii Konsularnej rozpoczął służbę w korpusie konsularnym: pracował w austro-węgierskich placówkach w Aleksandrii, Bukareszcie, Belgradzie i Sofii. W latach 1882–1886 był konsulem generalnym w Moskwie, a w latach 1887–1895 w Sofii. W latach 1896–1897 był ambasadorem w Stuttgarcie, wówczas stolicy królestwa Wirtembergii, a w latach 1897–1903 w Atenach, przez co zyskał reputację eksperta od spraw BałkanówHasło: „Burian von Rajecz Stefan Graf”" w: „Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950", Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wiedeń, 1957, tom 1, s. 129.. W 1900, został baronem.
Minister Finansów W lipcu 1903 baron Burián został mianowany przez Franciszka Józefa I cesarskim i królewskim ministrem finansów Austro-Węgier, w miejsce hr. Agenora Marii Gołuchowskiego, jednak osobą która wywarła znaczny wpływ na stan tego resortu był długoletni jego szef, bo od 1882, a wówczas niedawno zmarły Benjamin Kállay von Nagy-Kálló. Cesarskie i Królewskie Ministerstwo Finansów było wówczas jedynym odpowiedzialnym za finansowanie wspólnych obszarów działania Podwójnej Monarchii, (np. polityki zagranicznej, armii i marynarki wojennej). W 1908, po aneksji Bośni i Hercegowiny, powierzono mu administrację Kondominium Bośni i Hercegowiny. Próbował zjednać jej mieszkańców dla monarchii organizując podróż Franciszka Józefa w 1910, z dobrym, choć krótkotrwałym, skutkiem„Z tego to aktu [aneksji Bośni i Hercegowiny] właśnie groziła 1909 owa wojna, z którą miałem do czynienia jako minister austriacki. Widocznym aktem uspokojenia Europy wschodniej i krajów anektowanych była podróż cesarska z 1910, urządzona przez mego poprzednika br. Buriana z wielkim skutkiem agitacyjnym i bez «wypadku», o jaki tam na południu nie trudno. Pojawienie się wiekowego monarchy o formach iście patrjarchalnych, podziałało wręcz entuzjastycznie na szerokie koła ludności... Na jak krótko miało to wszystko jednak mieć walor!” – , w tomie I: s. 235; tom 1.. Burián zarządzał anektowanym terenem stosunkowo łagodną ręką i usiłował zapewnić ludności większy głos w imperialnej administracji. Jednakże, jego pojednawcze podejście, nie zdołało uspokoić kraju a było powodem pretensji urzędników względem Buriana”Burian von Rajecz Stefan Graf”, w: „Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950", Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wiedeń, 1957, tom 1, s. 129.. Burian w 1908 jako minister finansów udzielił koncesji węgierskiej grupie finansowej na założenie w Sarajewie Banku rolniczego („Bosn.- herz. Agrarbank”) upoważnionego do wykupu chłopów węgierskich („kmetów") z ich stosunku poddańczego metodą indemnizacji, ale po protestach zawiesił przyznane bankowi prawo skupu „kmetów” aż do decyzji przyszłego Sejmu bośniackiego, który uchwalił wykup „kmetów”" dobrowolny przez władze rządowe, w tomie I: s. 172-175; tom 1.. Burián przygotował też pakiet ustaw inwestycyjnych dotyczących Bośni i Hercegowiny, uchwalonych już po jego odejściu ze stanowiska ministra finansów, w styczniu i lutym 1914 r., w tomie I: s. 267-268; tom 1 Burián odszedł z tego stanowiska w lutym 1912, gdyż jak twierdzą niektórzy coraz trudniej szło mu pogodzenie różnych fakcji„Graf István Burián von Rajecz” w: Solving Problems Through Force”.. Inną wersję podaje Leon Biliński według którego formalnym powodem dymisji była choroba szefa dyplomacji hr. Aehrenthala i zastąpienie go hr. Berchtoldem z Węgier oraz zwyczaj, iż spośród trzech ministrów wspólnych: spraw zagranicznych, skarbu i wojny jeden był Węgrem a dwóch Austriakami„Po chwili zaczyna mi cesarz opowiadać, że hr. Aehrenthal chory bez nadziei, że cesarz musiał się zdecydować na nowego ministra spraw zagranicznych w osobie hr. Berchtolda, że ten jednak jest obywatelem węgierskim (mało zresztą mówiącym po węgiersku), że przeto minister finansów wspólny bar. Burian będzie musiał jako Węgier ustąpić, ażeby według zwyczaju między trzema ministrami wspólnymi: spr. zagranicznych, skarbu i wojny był tylko jeden Węgier a dwóch Austrjaków. Wskutek tego, dodał w przyspieszonym tonie: «werde ich Sie zum gemeinsamen Finanzminister ernennen».”, tj. „będę mianował Pana na wspólnego ministra finansów.” – , w tomie I: s. 227; tom 1. Miał tu też jak się zdaje znaczenie zwyczaj pewnej przemienności piastowania urzędów wspólnych przez Austriaków i Węgrów, ale Burian chyba nie był dobrze postrzegany w ministerstwie spraw zagranicznych, gdyż: „Hr. Aerenthal, chory na nieuleczalną chorobę «mleczną», [tj. białaczkę] konał przez cały styczeń 1912 r. przy zdrowych zmysłach i w gorliwej pracy i trosce o cesarza i Monarchję. Razu jednego odwiedził go hr. Stuergkh i zastał go leżącego na szeslongu w rozmyślaniach o przyszłości. Nagle Aerenthal się zrywa, dzwoni na urzędnika i każe mu natychmiast jechać do Schonbrunn, ażeby cesarzowi oświadczył co następuje: «Ja jestem Austrjakiem, po mojej śmierci musi być mianowany Węgier, wskutek tego bar. Burian jako Węgier nie może pozostać w rządzie; błagam przeto cesarza, by w miejsce Buriana raczył zamianować jedynego odpowiedniego na to miejsce kandydata, Bilińskiego!» ” – tamże, s. 230. W każdym razie do przeciwników Buriana zaliczał się według Leona Bilińskiego arcyks. Franciszek Ferdynand: „Toż gdym mu się przedstawiał jako tegoż następca. przyjął mnie pełen radości «że ten łajdak, gałgan Burian został wreszcie wypędzony». Pomyślałem sobie w tej samej chwili, że tak samo będzie kiedyś mówił z okazji mojej dymisji. Tragiczny los jednak chciał, że się jej nie doczekał! Zresztą «niełaska» pojawiła się bez tego wkrótce.” – tamże, s. 240.. mały|Baron Burian - zdjęcie z 1 stycznia 1913 W czerwcu 1913 Burián został wyznaczony ministrem przy Dworze Królewskim, którego zadaniem była jak najściślejsza koordynacja składników podwójnej monarchiiSpencer C. Tucker (red.), „The European Powers in the First World War: An Encyclopedia”, Garland, New York, 1996, s. 153..
I wojna światowa Po zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, jako minister przy Dworze Królewskim, z pozycji węgierskiego emisariusza w Wiedniu, Burián pośredniczył w sporze między ministrem spraw zagranicznych hr. Leopoldem Berchtoldem a niechętnym wojnie węgierskim premierem hr. Tiszą podczas sporu między nimi w lipcu 1914Istvan Tisza wymagał aby uprzednio w celu lepszego wykazania odpowiedzialności za zamach rządu serbskiego i jego złej woli po zamachu, postawić Serbii warunki „twarde, ale możliwe do przyjęcia”, równocześnie przeprowadzić akcję propagandową za granicą, zapewnić Austro-Węgrom dotrzymanie przymierza ze strony Rumunii i pomóc Bułgarii osłabionej po Wojnach Bałkańskich,– Janusz Pajewski „Pierwsza Wojna Światowa 1914–1918“, (wydanie 2 poprawione), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1998, początek rozdziału „Lipiec roku 1914”, s. 42-45, „Protokolle des Gemeinsamen Ministerrates der Österreischen-Ungarishen Monarchie (1914–1918)”, wprowadzenie i wybór M. Komjathy, Budapeszt, 1966, s. 141-150; niektórzy nazywają ten spór Kryzysem lipcowym, ale nie należy go mylić z Kryzysem Lipcowym w 1917 w Niemczech związanym z odwołaniem Theobalda von Bethmanna Hollwega, pod groźbą Ericha Ludendorffa, – tamże, rozdział „Kryzys lipcowy. Rezolucja pokojowa”, s. 505-511.Graydon A. Tunstall Jr., „Austria-Hungary”, w: Richard F. Hamilton i Holger H. Herwig (red.) „The Origins of World War I”, Cambridge University Press, Cambridge, 2003, s. 120.Hugo Hantsch„Leopold Graf Berchtold. Grandseigneur und Staatsmann.“, Graz-Wiedeń-Kolonia, 1963, tom 1, s. 585f.József Galántai „István Tisza und der Erste Weltkrieg.“ w: „Österreich in Geschichte und Literatur 8“, 1964, s. 465-477, o Buriánie na s. 474.1 lipca 1914 austriacki szef sztabu generalnego baron Conrad von Tötzendorf zanotował: “Tisza jest przeciwny wojnie z Serbią; obawia się, że Rosja może wystąpić przeciwko nam, a Niemcy opuszczą nas w potrzebie.” – Martin Gilbert „First World War”, 1994, tł. na polski Stefana Amsterdamskiego i Ewy Kraskowskiej pt. „Pierwsza Wojna Światowa”, Zysk i S-ka, Poznań, 2003, s. 43.. 30 lipca 1914 brał udział w naradzie w MSZ w Wiedniu co do zarządzenia mobilizacji w odpowiedzi na już zarządzoną mobilizację w RosjiJanusz Pajewski „Pierwsza Wojna Światowa 1914–1918“, (wydanie 2 poprawione), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1998, początek rozdziału „Lipiec roku 1914”, s. 57..
Szef dyplomacji 1915–1916 mały|Baron Burián w roku 1915, w którym po raz pierwszy został mianowany ministrem spraw zagranicznych Austro-Węgier. mały|Baron Burián w gabinecie w roku 1915.