Nikator żółtorzytny (Nicator gularis) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny nikatorów (Nicatoridae). Występuje we wschodniej i południowo-wschodniej Afryce. Niezagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy opis tego gatunku okazał się w roku 1870; jego autorami są Otto Finsch i Gustav Hartlaub. Nowy gatunek pojawił się w Die Vögel Ost-Afrikas jako Nicator gularis; nazwa akceptowana obecnie (2021) przez IOC. Holotyp pochodził z Chupanga (Mozambik). Trzy inne egzemplarze trafiły do Muzeum Brytyjskiego (obecne Muzeum Historii Naturalnej w Londynie); pozyskane zostały przez Johna Kirka, szkockiego lekarza, naturalistę i odkrywcę.
Nikator żółtorzytny jest gatunkiem monotypowym. Osobniki z doliny Zambezi (od Zambii po centralny Mozambik) zostały opisane jako N. gularis phyllophilus (Clancey, 1980), ze względu na jaśniejsze, brązowe czoło, bardziej szarożółty tył głowy i szyję oraz jaśniejszy wierzch ciała; poza tym różnice nikłe. Klasyfikacja nie przyjęła się. Niektórzy autorzy uznają nikatora żółtorzytnego i żółtobrzuchego (N. chloris) za konspecyficzne. Zuluska nazwa tego ptaka brzmi loosa i oznacza „tego, który pilnuje zwierząt” (nikator wyjada pasożyty żyjące na dużych ssakach; patrz Ekologia).
Morfologia Wymiary według Antona Reichenowa: całkowita długość ciała 200–230 mm, w tym ogon 100–110 mm i dziób 19–22 mm; skrzydło mierzy 90–110 mm długości, skok 26–31 mm. Masa ciała samców 40–63 g, samic 29–41 g. Nieznaczny dymorfizm płciowy. U samca czoło i przednia część wierzchu głowy szarobrązowe. Po bokach głowa jasnobrązowa, przed okiem biała i żółta plamka. Gardło płowobrązowe, na brodzie kolor wpada w biel. Poza tym jak nikator żółtobrzuchy. Wierzch ciała ciemny o barwie oliwkowej, jaśniejszy na kuprze. Pióra na krawędziach skrzydła, górnych pokrywach nadogonowych zwieńczone żółtą plamką, podobnie jak chorągiewki zewnętrzne sterówek. Spód ciała białawy. Tęczówka brązowa (według Shelleya orzechowa), dziób o barwie rogowej, nogi i stopy łupkowoszare. Samicę odróżniają brak żółtej plamy przed okiem (na kantarku) i nieznacznie mniejsze rozmiary.
Zasięg występowania Nikator żółtorzytny występuje we wschodniej Afryce. Jego zasięg rozpościera się od południowej Somalii na południe poprzez południowo-wschodnią Kenię, północno-wschodnią i wschodnią Tanzanię, południową Zambię, częściowo południowe, wschodnie i południowo-wschodnie Zimbabwe, większość Malawi i południowego Mozambiku po północno-wschodnią RPA. Izolowane populacje występują w skrajnie południowo-wschodniej Demokratycznej Republice Konga, a także przyległych obszarach północno-zachodniej Zambii.
Ekologia Biotop Występuje w nizinnych lasach, zbiorowiskach leśnych na obrzeżach rzek oraz środowisku zwanym thornveld (jest to obszar trawiasty charakteryzujący się obecnością akcji i innych kolczastych roślin). Przeważnie N. gularis przebywa w gęstych zaroślach drzew, w tym przedstawicieli Brachystegia.
Pożywienie Żeruje pojedynczo lub parami, niekiedy w stadach mieszanych. W skład pożywienia wchodzą prostoskrzydłe (Orthiptera), modliszki (Mantodea), chrząszcze (Coleoptera), scynkowate (Scincidae), gąsienice. Do tego zbiera kleszcze z powierzchni skóry dużych ssaków, np. fakoszerów (Phacochoerus aethiopicus), niali grzywiastej (Tragelaphus angasii), impali (Aepyceros melampus), zebry stepowej (Equus burchelli) i dujkerów czerwonych (Cephalophus natalensis).
Lęgi W Kenii i Tanzanii lęgi stwierdzano w czerwcu, listopadzie i grudniu. Gniazdo to niestaranna platforma z patyków (z kolei Shelley pisze o gnieździe w kształcie kubeczka), fragmentów pnączy, drobniejszych gałązek, liści bambusa, traw, korzonków. Jedno zbadane gniazdo zawierało trzy jaja o wymiarach około 22 na 18 mm.
Status zagrożenia i ochrona IUCN uznaje nikatora żółtorzytnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Ogólna populacja nieznana, liczebność osobników z południowego Mozambiku szacuje się na ponad 10 tys. sztuk (2004). Ze względu na brak dowodów na spadki liczebności bądź istnienie poważnych zagrożeń dla gatunku BirdLife International ocenia trend liczebności populacji jako prawdopodobnie stabilny. Występuje na licznych obszarach chronionych, w tym w Parku Narodowym Krugera.
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Nikatory Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1870 roku Kategoria:Taksony opisane przez Gustava Hartlauba