Bydgoskie Zakłady Elektromechaniczne „Belma” S.A. – przedsiębiorstwo przemysłu elektromaszynowego i zbrojeniowego zlokalizowane w Bydgoszczy (Fabryka Sygnałów Kolejowych 1898-1954), od 1954 roku w Białych Błotach koło Bydgoszczy.
Produkty Przedsiębiorstwo zajmuje się przede wszystkim produkcją specjalną w zakresie min przeciwpancernych, zapalników, miotaczy min oraz wykrywaczy minhttps://web.archive.org/web/20160422121448/http://www.belma.pl/przedmiot-dzialalnosci dostęp 2016-04-25.. Produkcja cywilna obejmuje m.in.: aparaty elektryczne dla górnictwa i przemysłu chemicznego, urządzenia przeciwwybuchowe oraz świadczy usługi z zakresu obróbki metali i przetwórstwa tworzyw dla przemysłu (obróbcze, galwaniczne, pomiarowe). Wśród aparatury elektrycznej w wykonaniu przeciwwybuchowym produkowane są m.in. sprzęgła i złącza, przyciski sterujące do zdalnego sterowania urządzeniami elektrycznymi, skrzynki rozgałęźne, łączniki ręczne i stycznikowe, wyłączniki krańcowe, rozdzielacze elektropneumatyczne itp. Wiele z tych urządzeń jest efektem własnych, nowatorskich rozwiązań konstrukcyjnych, chronionych patentami.
Przedsiębiorstwo posiada m.in. certyfikaty: ISO 9001:2009 oraz AQAP 2110:2009 Wojskowej Akademii Technicznej i Zakładu Systemów Jakości i Zarządzaniahttps://web.archive.org/web/20160424065117/http://www.belma.pl/certyfikaty dostęp 2016-04-25..
Historia Okres pruski Początki przedsiębiorstwa sięgają 1868 roku, kiedy Carl Fiebrandt założył warsztat ślusarski w Bydgoszczy przy ulicy Dworcowej 11Życie gospodarcze Bydgoszczy w okresie II Rzeczypospolitej. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom II. Część pierwsza 1920-1939: red. Marian Biskup. Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999. , s. 88–132.. Początkowo zajmował się naprawą i wyrobem maszyn rolniczych, a od lat 70. XIX w. przede wszystkim produkcją urządzeń zabezpieczających ruch kolejowy. W 1875 warsztat przeniesiono na przedmieście Okole na ul. Grunwaldzką 3, gdzie przekształcił się w fabrykę, która w 1898 stała się spółką z ograniczoną odpowiedzialnością. Jednym z akcjonariuszy była niemiecka firma Siemens und HalskeBacciarelli Krystyna: Pomnożenie prawie cudowne, czyli jak od czterech milionów dojść do miliarda: [w:] Kalendarz Bydgoski 1971.. Do 1901 kierownictwo spoczywało w rękach Carla Fiebrandta, a później zakładem kierowali rządowi rady budowlani: Baum i BotheBydgoskie zakłady pracujące dla kolei, [w:] Kotlarz Grzegorz, Pawłowski Jerzy: Węzeł kolejowy Bydgoszcz 1851-2014 Wydawnictwo Eurosprinter. Rybnik 2014. , s. 354–355.. Dzięki licencjom, wytwarzano urządzenia nastawcze, blokady liniowe dla kolei państwowych na teren całego Cesarstwa Niemieckiego. Było to pierwsze w Bydgoszczy duże przedsiębiorstwo elektrotechniczne, powiązane z przemysłem maszynowym, zatrudniające ok. 150 osób.
Dwudziestolecie międzywojenne W okresie międzywojennym fabryka oparta była na kapitale niemieckim. W 1923 została wykupiona przez Polskie Zakłady Siemens w Warszawie, będąc początkowo jedynym producentem urządzeń sygnalizacyjnych i ochronnychKamosiński Sławomir: Miasta przemysłowe dolnej Wisły, [w:] Historia polskich okręgów i rejonów przemysłowych. Tom I. Praca pod redakcją Łukasza Dwilewicza i Wojciecha Morawskiego. Polskie Towarzystwo Historii Gospodarczej. Warszawa 2015. , s. 164–165., zaspokajając pod tym względem całkowicie potrzeby polskiego kolejnictwa. W swojej produkcji opierała się w dużej mierze na licencjach dwóch firm: Siemensa oraz Vereinigte Eisenbahn-Signalwerke z BerlinaKornet Dorota: Przemysł elektrotechniczny w Bydgoszczy w latach 1920–1939 (cz. 1), [w:] Kronika Bydgoska XVIII.. Od 11 stycznia 1924 wyroby firmy prezentowane były na Stałym Pokazie Wzorów i Wynalazków przy Izbie Przemysłowo-Handlowej w Bydgoszczy.
W latach 1924–1925 z inicjatywy Ministerstwa Komunikacji fabrykę znacznie rozbudowano i zaopatrzono w najnowsze maszyny. W latach 20. zakład zatrudniał ok. 500 robotników i 100 urzędników. Dopiero wielki kryzys drastycznie wpłynął na ograniczenie produkcji i zatrudnienia. W 1929 z powodu minimalnych ilości produktów wykonywanych na zamówienie PKP, zwolniono 222 pracowników. Dodatkowo w 1932 Ministerstwo Komunikacji ze względu na niemiecki charakter przedsiębiorstwa, pozbawiło go państwowych zamówień kolejowych. W tej sytuacji moce produkcyjne fabryki były wykorzystywane tylko w 10%. W latach 1935–1937 władze rządowe godziły się na korzystanie z wyrobów Fabryki Sygnałów z Bydgoszczy jedynie jako poddostawcy krakowskiej Wytwórni Sygnałów Kolejowych.
W połowie 1939 49% udziałów fabryki zostało przejęte przez szwedzką firmę AGA, dostarczającą PKP m.in. samoczynną sygnalizację przejazdową w poziomie szyn, a pozostałe 51% przez polską firmę Elektra, kontrolowaną także przez AGA. Nazwę fabryki zmieniono na Bydgoskie Zakłady Przemysłowe Spółka Akcyjna. Nowa spółka rozszerzyła zakres produkcji o urządzenia służące oświetleniu lotnisk, portów i sygnalizacji ulicznych. Jako pierwsza firma w kraju prowadziła też produkcję nastawni elektrycznych. 22 czerwca 1939 Ministerstwo Komunikacji wydało decyzję o dopuszczeniu BZP do dostaw i robót na PKP, lecz wybuch wojny przerwał realizację zamówień.
Okres okupacji niemieckiej W okresie okupacji niemieckiej fabryka mieściła się przy ul. Grunwaldzkiej 42 i zatrudniała ok. 450 pracowników. Niemcy zdemontowali i wywieźli do Berlina i Wiednia cały dział sygnałów elektrycznych i wymienili znaczną część parku maszynowego. Realizowano zamówienia dla wojska, m.in. głowice do granatów oraz sprzęt do budowy mostówGospodarka Bydgoszczy w okresie okupacji. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom II. Część druga 1920-1939: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 2004. , s. 245.. W 1942 do Bydgoszczy przeniesiono z innej fabryki Siemensa wydział elektrycznej aparatury ognioszczelnej i przeciwwybuchowej dla górnictwa, dzięki czemu rozpoczęto produkcję przełączników elektrycznych dla kopalń i lotnisk.
Okres Polski Ludowej 30 stycznia 1945 rozpoczęto rejestrację zgłaszających się do pracy pracowników. Do pracy przystąpiło 220 osób. Na zlecenie wojskowych władz radzieckich rozpoczęto produkcję ciągadeł do napraw mostówŻycie gospodarcze miasta 1945-1955, [w:] Historia Bydgoszczy. Tom III. Część pierwsza 1945-1956. Praca zbiorowa. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe Bydgoszcz 2015. , s. 199–243.. W kwietniu 1945 wyposażenie zakładu jako mienie poniemieckie zostało przeznaczone do wywiezienia do ZSRR, a zakład obstawiony przez żołnierzy radzieckich. Na skutek buntu załogi (27 kwietnia) oraz usilnych interwencji władz polskich, 7 maja uzgodniono, że w fabryce pozostanie 116 maszyn, a 70 zostanie wywiezionychPolityka władz radzieckich wobec przemysłu bydgoskiego w latach 1945–1946, [w:] Historia Bydgoszczy. Tom III. Część pierwsza 1945-1956. Praca zbiorowa. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe Bydgoszcz 2015. , s. 103–126.. Wskutek kolejnej interwencji u przedstawiciela Misji Ekonomicznej ZSRR w Warszawie, 22 maja uzyskano decyzję o pozostawieniu całego majątku zakładu. W czerwcu 1945 roku pociąg z maszynami został zawrócony z drogi do ZSRR. Fabryka ruszyła ponownie 7 czerwca, jednak część jej działów była nieczynna do października 1945. Na początku 1948 zatrudnienie w przedsiębiorstwie wynosiło 545 osób.
W fabryce, mającej status przedsiębiorstwa państwowego kontynuowano produkcję urządzeń zabezpieczenia ruchu pociągów oraz rozpoczęto produkcję na potrzeby armii, m.in. zapalników do granatów ręcznych i przeciwpancernych. W 1951 zakład wcielono do Centralnego Zarządu Wyrobów Precyzyjnych i przeznaczono głównie dla produkcji wojskowej, porzucając na rzecz zakładów w Żorach produkcję urządzeń sygnalizacyjnych dla kolejnictwa. Rozbudowę zakładu ujęto w planie sześcioletnim. W latach 1951–1954 w lesie, położonym na południe od bydgoskich Prądów, w gminie Bydgoszcz-wieś (późniejsza gmina Białe Błota) – zbudowano od podstaw filię zakładu, tzw. Bydgoską Fabrykę Wyrobów Precyzyjnych, w której prowadzono produkcję specjalną dla wojska. Po odprężeniu sytuacji międzynarodowej w 1954 roku, zamówienia wojskowe ograniczono, a zakład zmienił profil produkcji częściowo na cywilny, wytwarzając m.in. aparaturę elektryczną, przeciwwybuchową dla górnictwa i przemysłu chemicznego, kondensatory elektrolityczne oraz sygnały dźwiękowe dla przemysłu motoryzacyjnego. 16 kwietnia 1958 oba przedsiębiorstwa połączono i zmieniono nazwę na Bydgoskie Zakłady Elektromechaniczne „Belma”. W 1959 w czynie społecznym powstał przy ul. Grunwaldzkiej 50 Zakładowy Dom Kultury BelmyOd lat 90. XX w. mieści się tu Kujawsko-Pomorski Urząd Skarbowy.. W latach 60. w zakładzie pracowało ok. 1500, a w latach 70. – 2000 osób.
W latach 60. zbudowano zakładowy ośrodek wypoczynkowy w Przyjezierzu, a w latach 70. bazę wypoczynku świątecznego w Romanowie nad Zalewem Koronowskim, ośrodek wędkarski w Kadzionce oraz dwa domy wczasowe w Miłkowie koło Karpacza. Przy zakładzie działała szkoła zawodowa. Eksport aparatury przeciwwybuchowej prowadzono do krajów socjalistycznych, a także Indii i HiszpaniiDługosz Jerzy: Bydgoskie wyroby znane i cenione za granicą, [w:] Kalendarz Bydgoski 1995.
W 1974 zakłady straciły samodzielność poprzez połączenie z Pomorskimi Zakładami Aparatury Elektrycznej „Ema-Apator” w Toruniu. Podlegały wówczas pod zarząd Zjednoczenia Przemysłu Maszyn i Aparatów Elektrycznych „Ema”. W 1981 po oddzieleniu od „Apatora” przyjęły nazwę Bydgoskie Zakłady Elektro-Mechaniczne „Ema-Belma”.
Okres RP W 1987 rozpoczęto rozbudowę zakładu pod kątem powiększenia produkcji specjalnej dla wojskaDerenda Jerzy: W „Belmie” trudności można pokonać !, [w:] Kalendarz Bydgoski 1996.. W 1989, gdy nastąpił przełom polityczny w Polsce, inwestycja była ukończona w około 50%. Brak środków finansowych na dokończenie inwestycji, gwałtowny wzrost oprocentowania kredytów, zatory płatnicze, utrata dotychczasowych odbiorców w kraju i za granicą (ZSRR, Czechosłowacja, NRD) sprawiły, że zakład wszedł w spiralę zadłużenia. Program naprawczy obejmował redukcję zatrudnienia o połowę (z 1450 do 800 osób), redukcję wydatków socjalnych, zawieszenie składek ZUS, skoncentrowanie produkcji w jednym miejscu – przy ul. Łochowskiej, wstrzymanie inwestycji, sprzedaż części majątku (dom kultury, hotel pracowniczy, ośrodek w Przyjezierzu). W 1992 problemy finansowe zostały przezwyciężone. 25 sierpnia 1994 zakład przekształcono w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa, a w 1995 podpisano kontrakt z „Fiat Auto Poland” na dostawę sygnałów dźwiękowych do samochodów. W 1998 w strukturze sprzedaży po ok. 30% miały: aparatura przeciwwybuchowa i produkcja wojskowa, zaś udział eksportu w sprzedaży wynosił 25%Bydgoskie Zakłady Elektromechaniczne „Belma” S.A. [w:] Gmina Białe Błota. Wczoraj – dziś – jutro. Praca zbiorowa pod red. Stanisława Płotkowskiego. Urząd Gminy Białe Błota 1998. , s. 47–50.
W 2009 roku 85% akcji Spółki zostało wniesionych do grupy Bumar, a pozostałe 15% udostępniono pracownikom. Z kolei w 2011 przedsiębiorstwo weszło w skład grupy Bumar Amunicja, jednej z czterech wyodrębnionych dywizji polskiego koncernu zbrojeniowego Bumarhttps://web.archive.org/web/20160422143254/http://www.belma.pl/historia dostęp 2016-04-25..
Nazwy zakładu w przekroju historycznym 1892-1899 – Eisenbahn-Signal-Bauanstalt C. Fiebrandt & Co. 1899-1923 – Eisenbahn-Signalbau-Anstalt C. Fiebrandt & Co, Gesellschaft mit beschränkter Haftung in Schleusenau 1923-1939 – Bromberger Eisenbahnsignalwerk vorm Fiebrandt AG – Bydgoska Fabryka Sygnałów Kolejowych C. Fiebrandt S-ka z o.o. 1939- fabryka została włączona w skład koncernu SIEMENS, 1943- SIEMENS przeniósł do Bydgoszczy wydział elektrycznej aparatury ognioszczelnej i przeciwwybuchowej dla górnictwa. 1948-1958 – Bydgoska Fabryka Sygnałów Kolejowych, Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione 1958-1974 – Bydgoskie Zakłady Elektromechaniczne „Belma” 1974-1981 – oddział Pomorskich Zakładów Aparatury Elektrycznej „Ema-Apator” w Toruniu 1981-1994 – Bydgoskie Zakłady Elektro-Mechaniczne „Ema-Belma”