Święta Kongregacja Świętego Oficjum (Święte Oficjum), do 1908 znana także jako Święta Kongregacja Inkwizycji Rzymskiej i Powszechnej, Kongregacja Świętej Inkwizycji lub Inkwizycja Rzymska – najstarsza kongregacja Kurii Rzymskiej, ustanowiona w 1541/1542. W 1965 została przekształcona w Kongregację Nauki Wiary.
Historia Kongregacja Świętego Oficjum jest najstarszą stałą kongregacją kurialną. W związku z postępami reformacji w pierwszej połowie XVI wieku i niezdolnością zdecentralizowanych trybunałów papieskiej inkwizycji do skutecznej reakcji, papież Paweł III podjął decyzję o utworzeniu centralnego organu kierującego i koordynującego działania antyheretyckie. Decyzja ta została zrealizowana w czterech etapachBlack, s. 16–17; Del Col, s. 291–292; Pastor, vol. XII, s. 503–507.: 15 lipca 1541 na konsystorzu kardynałowie Gian Pietro Carafa i Girolamo Aleandro zostali mianowani inkwizytorami generalnymi z zadaniem koordynowania działalności trybunałów inkwizycyjnych we wszystkich krajach katolickich; 14 stycznia 1542 Paweł III zadecydował o odwołaniu wszelkich przywilejów egzempcji spod jurysdykcji inkwizycji we Włoszech i na wyspie Chios, z wyjątkiem tych dotyczących biskupów; 4 lipca 1542 Paweł III, z uwagi na śmierć kardynała Aleandro (zm. 1 lutego 1542) mianował pięciu kolejnych kardynałów na stanowiska inkwizytorów generalnych obok Carafy. Zostali nimi Juan Álvarez de Toledo, Pierpaolo Parisio, Bartolomeo Guidiccioni, Dionisio Laurerio i Tommaso Badia; 21 lipca 1542 Paweł III wydał konstytucję Licet ab initioBullarium Romanum, ed. Taurinense, vol. VI, s. 344–346., mocą której kardynałowie pełniący funkcję inkwizytorów generalnych utworzyli komisję, mającą kierować działalnością inkwizycyjną we Włoszech i poza Włochami. W jej skład weszło sześciu kardynałów mianowanych 4 lipca 1542. Mieli oni prawo działać zarówno osobiście, jak i poprzez mianowanych przez siebie komisarzy. W konstytucji Licet ab initio papież Paweł III nie nadał tej komisji żadnej konkretnej nazwy, jednak dość szybko zaczęto ją nazywać Kongregacją Świętej Inkwizycji albo Świętym Oficjum Inkwizycji, a w późniejszym okresie (po 1588) była nazywana oficjalnie Świętą Kongregacją Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji lub Świętą Kongregacją Świętego OficjumPeters, s. 109; . W początkowym okresie miała charakter tymczasowy, a mandaty jej członków wygasały wraz z końcem pontyfikatu, ale ostatecznie 2 sierpnia 1564 papież Pius IV nadał jej stały charakter. 22 stycznia 1588 papież Sykstus V na trwałe włączył ją do struktur rządu papieskiego i przyznał jej honorowy prymat wśród pozostałych kongregacji kurialnych.
Działalność Kongregacji Świętego Oficjum w początkowym okresie koncentrowała się na zwalczaniu wpływów reformacji we Włoszech, w tym w szczególności wśród miejscowej hierarchii kościelnej. Na celowniku kardynałów inkwizytorów znalazło się wielu biskupów podejrzanych o sprzyjanie nowym ideom religijnym. W kręgu zainteresowań kardynałów inkwizytorów znaleźli się m.in. arcybiskup Otranto Pietro Antonio di Capua, biskup Chioggii Giacomo Nacchianti, biskup Capodistrii Pier Paolo Vergerio, patriarcha Akwilei Giovanni Grimani czy biskup Bergamo Vittore Soranzo. Nie wszystkich spośród nich Kongregacja zdołała doprowadzić przed swoje oblicze i skazać. Pier Paolo Vergerio wyjechał z Włoch i w 1550 został ostatecznie potępiony zaocznie. Z kolei biskup Nacchianti w 1549 zdołał oczyścić się z zarzutów. Biskup Soranzo z Bergamo został uwięziony w 1551 i zmuszony do wyrzeczenia się swych poglądów, jednak nawet wtedy nie pozwolono mu ponownie objąć diecezji, a po kilku latach jego proces wznowiono i ostatecznie pozbawiono go biskupstwaBlack, s. 20–21; Del Col, s. 305–315..
Prowadzone przeciwko biskupom i liderom grup dysydenckich śledztwa często wymagały działań poza Rzymem, a nawet poza granicami Państwa Kościelnego. W związku z tym Kongregacja delegowała swoich komisarzy do przeprowadzenia określonych dochodzeń lub przesłuchań, np. Annibale Grisoni został komisarzem w Istrii w 1548 w związku ze śledztwem przeciwko biskupowi Capodistrii Pierowi Paolo VergerioDel Col, s. 307–308., a dominikański inkwizytor Como Michele Ghislieri w latach 1550–1551 był komisarzem w Bergamo i Ferrarze m.in. w związku z dochodzeniem przeciwko biskupowi Bergamo Vittore SoranzoDel Col, s. 311, 324; Black, s. 28.. W grudniu 1551 Juliusz III mianował trzech komisarzy Inkwizycji Rzymskiej dla Toskanii, którymi zostali: benedyktyn Isidoro da Montauto, wikariusz arcybiskupa Florencji Nicolò Duranti oraz prepozyt florencki Alessandro Strozzi. Ponadto kardynałowie inkwizytorzy stopniowo zaczęli przejmować od władz zakonnych uprawnienia do mianowania inkwizytorów lokalnych trybunałów we WłoszechBlack, s. 20–21..
Kongregacja Inkwizycji Rzymskiej rychło zdobyła silną pozycję wewnątrz Kurii Rzymskiej. Podczas konklawe 1549–1550 kardynał Carafa używał zebranych w toku dochodzeń informacji w celu podważenia ortodoksji jednego z głównych kandydatów, Anglika Reginalda Pole’aPastor, vol. XIII, s. 18; Bethencourt, s. 22, 136; Del Col, s. 293.. Podczas pontyfikatu wybranego wówczas papieża Juliusza III (1550–1555) często dochodziło do sporów między papieżem a Carafą i innymi kardynałami inkwizytorami. Juliusz III był zwolennikiem łagodnego podejścia do heretyków i przynajmniej w kilku przypadkach interweniował na korzyść oskarżonych. W 1550 ogłosił bardzo istotną regulację, umożliwiającą skruszonym heretykom uzyskanie od inkwizytorów rozgrzeszenia prywatnie (in foro interno), bez konieczności publicznego (in foro externo) wyrzekania się herezji (abiuracji) i związanych z tym upokorzeńBlack, s. 22–23, 61–62; Del Col, s. 337–338; Pastor, vol. XIII, s. 218..
W kwietniu 1555 kardynał inkwizytor Marcello Cervini został papieżem Marcelim II, ale jego pontyfikat trwał zaledwie kilka tygodniPastor, vol. XIV, s. 1–55..
W 1555 Gian Pietro Carafa sam objął tron papieski jako papież Paweł IV (1555–1559). Ranga Inkwizycji Rzymskiej w całym Kościele wówczas wzrosła, tym bardziej że Paweł IV nadal osobiście uczestniczył w posiedzeniach Kongregacji i kierował jej pracami. 14 grudnia 1558 kardynał Michele Ghislieri został mianowany przez Pawła IV „wielkim inkwizytorem całego chrześcijaństwa” i pierwszym formalnym zwierzchnikiem Kongregacji, co było kolejnym krokiem w kierunku nadania bardziej zorganizowanej formy tej instytucjiPomimo że sam Carafa jest często uważany za pierwszego przewodniczącego Inkwizycji Rzymskiej, w rzeczywistości jego status był równy pozostałym kardynałom inkwizytorom. Nie był on ich formalnym zwierzchnikiem, a jego faktyczna dominacja w Kongregacji nie była oparta na żadnej formalnej podstawie; zob. . Papież ten wydał kilka dekretów nakazujących sprawców określonych występków (np. unitarianizm, profanacja eucharystii, celebrowanie mszy bez święceń kapłańskich) karać śmiercią nawet, gdyby okazali skruchę i nie byli recydywistami. Rozszerzył także kompetencje inkwizytorów na występki nie podlegające dotąd ich jurysdykcji (np. symonia)Decker, s. 87–90, 185; Del Col, s. 396–398, 406–407; Pastor, vol. XIV, s. 259 i nast.. W 1559 ogłosił pierwszy oficjalny Indeks ksiąg zakazanych Kościoła katolickiego. W grudniu 1558 mianował kardynała Michele Ghislieriego wielkim inkwizytorem, zastrzegając, że jego mandat nie wygasa ze śmiercią papieża.
Śledztwa za pontyfikatu Pawła IV objęły nawet kardynałów. Na jego polecenie uwięziony został kardynał Giovanni Girolamo Morone. Papież polecił także wszczęcie śledztwa przeciwko kardynałowi Reginaldowi Pole i to w czasie, gdy ten był legatem w Anglii i wspierał dzieło rekatolicyzacji tego kraju. Przedwczesna śmierć uchroniła jednak Pole’a przed aresztowaniem. Oskarżonych o herezję zostało także kilku biskupów, m.in. Andrea Centanni z Limassol, Vittore Soranzo z Bergamo czy Giovanni Tommaso Sanfelice z Cava de’ Tirreni. 15 lutego 1559 Paweł IV wydał bullę Cum ex apostolatus officio, w której stwierdził, że wybór heretyka na Stolicę Piotrową jest nieważny z mocy prawaDel Col, s. 399–404; Pastor, vol. XIV, s. 284, 289–318.. Za jego czasów w Rzymie utworzono getto dla żydów, a wiosną 1556 w Ankonie komisarze Inkwizycji Rzymskiej skazali na stos 24 marranów podejrzanych o kryptojudaizmPastor, vol. XIV, s. 271–276; Del Col, s. 398; Black, s. 135–136..
Ponieważ rządy Pawła IV były bardzo niepopularne, po jego śmierci w 1559 doszło w Rzymie do rozruchów, w trakcie których tłum splądrował gmach Świętego Oficjum i zniszczył lub zrabował znaczną część jej dokumentacjiPastor, vol. XIV, s. 414–415; Decker, s. 95..
Śmierć Pawła IV i wstąpienie na tron papieski Piusa IV (1559–1565) doprowadziły do zmniejszenia wpływów Świętego Oficjum w Kurii Rzymskiej. Nowy papież, choć sam był jednym z kardynałów inkwizytorów, oddalił zarzuty wobec kardynała Morone, odwołał też część dekretów Pawła IV rozszerzających kompetencje inkwizycji na niektóre czyny nie związane bezpośrednio z herezjąDel Col, s. 416 i nast.; Pastor, vol. XVI, s. 305 i nast..
18 czerwca 1564 roku papież Pius IV nakazał lokalnym trybunałom przysyłanie regularnych raportów ze swej działalności na ręce wielkiego inkwizytora Ghislieriego. Stanowiło to istotny krok w procesie centralizacji inkwizycji rzymskiejDel Col, s. 759; Black, s. 115; Bethencourt, s. 55 (tu z błędną datą 1566).. 2 sierpnia 1564 Pius IV ostatecznie przekształcił Kongregację w stały organ Kurii RzymskiejPastor, vol. XVI, s. 312–313..
Pius IV doprowadził do końca obrady Soboru Trydenckiego. Po ich zakończeniu ogłosił nowy, uaktualniony Indeks dzieł zakazanych (1564)Del Col, s. 421–422; Black, s. 160.. Za jego pontyfikatu Kongregacja kontynuowała też procesy przeciwko hierarchom podejrzanym o sprzyjanie protestantyzmowiDel Col, s. 417–421.. Najbardziej znaczącym spośród tych hierarchów był francuski kardynał Odet de Coligny de Châtillon, który otwarcie przeszedł na kalwinizm. Został on potępiony 31 marca 1563 i pozbawiony urzędów i godności kościelnych, jednak Kongregacji nie udało się doprowadzić do jego aresztowania i ekstradycji przez FrancjęDel Col, s. 420–421..
W styczniu 1566 nowym papieżem został dotychczasowy wielki inkwizytor Michele Ghislieri, jako Pius V (1566–1572). Na jego pontyfikat przypada apogeum prześladowań sympatyków reformacji we Włoszech. Kongregacja Świętego Oficjum skutecznie wymuszała od władz lokalnych przekazywanie w jej ręce liderów grup dysydenckich, np. w 1566 książę Toskanii Cosimo I Medici zgodził się na ekstradycję do Rzymu Pietro Carnesecchiego, jednego z czołowych zwolenników doktryny Juana Valdesa. Został on stracony w Rzymie 1 października 1567. Ogółem za Piusa V w Rzymie odbyło się ponad trzydzieści egzekucji z wyroku Inkwizycji Rzymskiej, przy czym, wzorem inkwizycji hiszpańskiej, odbywały się one publicznie, po okazałych ceremoniach pokutnych zwanych auto-da-féDel Col, s. 425–428, 433; Pastor, vol. XVII, s. 292–312; zob. też Black, s. 123–130..