Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej () – staroluterański związek wyznaniowy istniejący w II Rzeczypospolitej w Wielkopolsce, na Kujawach i na Pomorzu. Powstał w oparciu o znajdujące się na obszarze państwa polskiego dawne parafie staroluterańskie. Siedziba do 1935 roku była w Rogoźnie, następnie do 1939 roku administracyjnym centrum kościoła był Toruń.
Historia Pierwsze zbory staroluterańskie powstały w Wielkopolsce i na Pomorzu w 1836Stefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937, s. 344.. Działały na podstawie koncesji generalnej króla pruskiego z dnia 23 lipca 1845 dla luteran trzymających się z dala od wspólności z Ewangelickim Kościołem krajowym (Zbiór ustaw pruskich s. 516)Jakub Sawicki, Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim, Warszawa 1937, s. 320.. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości parafie objęte granicami państwa polskiego oddzieliły się od dotychczasowej zwierzchności kościelnej we WrocławiuJakub Sawicki, Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim, Warszawa 1937, s. 319..
Na początku okupacji niemieckiej 16 listopada 1939 utworzono Kościół Ewangelicko-Luterski Narodowości Niemieckiej w Zachodnim Kraju Warty (Evangelisch-lutherische Kirche deutscher Nationalität im Warthegau-West) i włączono do niego większość parafii staroluterańskich Kościoła działającego w II Rzeczypospolitej.
Po zakończeniu wojny na mocy ustawy z dnia 4 lipca 1947 r. w sprawie zmiany dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej parafie staroluterańskie zostały włączone do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP..
Struktura organizacyjna Staroluteranizm głoszący ideę „wolnego Kościoła” starał się być w systemie zarządzania sprawami kościelnymi niezależny od decyzji władzy państwowej. Ustrój Kościoła w Polsce określony został w przyjętym samodzielnie w 1920 statucieStefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937, s. 345.. Najwyższą władzą kościelną był synod złożony ze wszystkich pastorów, świeckich delegatów (po jednym z każdego „okręgu zborowego”) i członków konsystorza. Synod, zbierający się co dwa lata, wybierał konsystorz jako władzę wykonawczą na czele z superintendentem generalnym jako zwierzchnikiem Kościoła. Urząd ten pełnił w latach 1920–1935 ks. Reinhold Büttner, a w latach 1935–1939 Theodor Brauner.
Parafie (1937)
Według danych opublikowanych w 1937 Kościół posiadał parafie w następujących miejscowościach:
Parafia Liczebność wiernych (1937)Stefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937, s. 347-348. Bydgoszcz 503 Dworzysko 71 Jeziorki 117 Mieczkowo 119 Czarnylas 498 Granowiec brak danych Dębnica brak danych Leszno 120 Nowy Tomyśl 215 Brody brak danych Boruja Nowa 170 Stara Tuchorza 65 Międzychód 48 Miłostowo brak danych Zamorze brak danych Sieraków brak danych Poznań 933 Glinka Duchowna brak danych Trzemeszno 46 Gniezno 35 Grzebienisko 38 Rogoźno 232 Oborniki 48 Budzyń 52 Margonin 35 Lipia Góra 97 Białośliwie 32 Toruń 49 Otłoczyn brak danych Skłudzewo brak danych Nakło 114 Łobżenica brak danych Sipiory brak danych Polichowo 148
Zobacz też Kościoły ewangelickie w II Rzeczypospolitej
Przypisy
Bibliografia Stefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937, s. 342-348. Jakub Sawicki, Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim, Warszawa 1937, s. 318-321.
Kategoria:Historia protestantyzmu w Polsce Kategoria:Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP Kategoria:Polskie denominacje protestanckie Kategoria:Religia w II Rzeczypospolitej