thumb|300px|Publiczna egzekucja polskich księży i cywilów w Bydgoszczy 9 września 1939 roku po tzw. Krwawej niedzieli. Prześladowanie polskiego Kościoła katolickiego w czasie okupacji niemieckiej – zamierzone, czynne i ustawiczne działania okupantów niemieckich od 1 września 1939 na ziemiach polskich, mające na celu fizyczną eksterminację Kościoła katolickiego, zarówno duchowieństwa, jak i wiernych świeckich. Działania te przebiegały w ramach programu Intelligenzaktion, którego celem było wyniszczenie polskich elit na ziemiach włączonych do III Rzeszy.
Kościół katolicki w Polsce, uważany za część elit inteligencji polskiej, był brutalnie prześladowany przez nazistów podczas niemieckiej okupacji w latach 1939–1945. Represje były najdotkliwsze na terenach zaanektowanych przez nazistowskie Niemcy, gdzie świątynie były systematycznie zamykane, a większość kleru zamordowana, uwięziona lub deportowana. Z całego terenu przedwojennej Polski co najmniej 1811 duchownych, zarówno diecezjalnych, jak i zakonnych, zginęło w niemieckich obozach koncentracyjnych. Szacuje się, iż 3000 prezbiterów polskich zostało zabitych w czasie II wojny światowej. Setki kościołów i klasztorów zostało skonfiskowanych, zamkniętych lub zdewastowanych. W tym okresie bezpowrotnie zaginęły dzieła sztuki sakralnej. Nienawiść w stosunku do kleru jako przywódców lokalnych społeczności wynikała też z ogólnego planu rozprawienia się z kulturą polską. W germanizacyjnych planach Hitlera nie było miejsca dla chrześcijaństwa.
Tło thumb|Podpisanie paktu Ribbentrop-Mołotow Katolicyzm miał w Polsce prawie tysiącletnią historię. Brytyjski historyk Richard Evans napisał, iż Kościół katolicki był instytucją, która „bardziej niż wszystkie inne przyczyniła się do zachowania polskiej tożsamości na przestrzeni wieków”. Do 1939 około 65 procent Polaków wyznawało katolicyzm. Inwazja nazistowskich Niemiec na w przeważającej części katolicką Polskę dała początek II wojnie światowej. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały III Rzeszy wojnę, zaś Związek Radziecki zagarnął wschodnią część kraju, zgodnie z ustaleniami wcześniej podpisanego paktu Ribbentrop-Mołotow. Kościół katolicki w Polsce stanął przed wyzwaniem dekad prześladowań zarówno z ręki nazistów niemieckich, jak i komunistów radzieckich.
Niemcy najechały Polskę od zachodu 1 września 1939. Data ta stała się początkiem brutalnej okupacji. Zgodnie z rasistowską ideologią nazistów oznaczono Żydów jako przeznaczonych na eksterminację, zaś Polaków, w przeważającej części katolików, uznano za rasę niższą. Żydów gromadzono w gettach i zaczęto eksterminować w obozach koncentracyjnych. Wobec inteligencji polskiej, nie wyłączając duchowieństwa i urzędników, rozpoczęto kampanię terroru, również oni zostali przeznaczeni do eksterminacji. Szeroko stosowano wysyłkę do pracy przymusowej. Armia Czerwona najechała Polskę od wschodu 17 września 1939. Również władze radzieckie odpowiedzialne są za represje wobec katolików i ich duchowieństwa. Szczególnie to ostatnie uważane było za „wrogą klasę”. W czerwcu 1941 Rzesza rozpoczęła Operację Barbarossa, łamiąc pakt o nieagresji, zajmując pozostałą część terenów przedwojennej Rzeczypospolitej, które we wrześniu 1939 zagarnął ZSRR. Norman Davies napisał:
Nazistowski plan wobec Polski zakładał wyniszczenie narodu polskiego. Pociągało to za sobą wystąpienie przeciwko polskiemu Kościołowi, szczególnie na terytoriach przyłączonych do Rzeszy. Zdaniem Iana Kershawa, autora biografii Adolfa Hitlera, w jego planie germanizacyjnym dla Europy Wschodniej nie było miejsca dla Kościoła katolickiego. Ludzie Kościoła stanowili w historii narodu polskiego ogromną siłę w walce z obcymi najeźdźcami. Ideologia nazistowska była wroga w stosunku do chrześcijaństwa. Prywatnym sekretarzem Hitlera był wrogo nastawiony do chrześcijaństwa Martin Bormann, również jeden z najważniejszych ideologów niemieckiego nazizmu, późniejszy minister Rzeszy do spraw okupowanych terytoriów wschodnich, Alfred Rosenberg był jawnym wrogiem Kościoła. Rosenberg w swoim wydanym w 1930 Der Mythus des 20. Jahrhunderts napisał, że największymi wrogami Niemców są rosyjscy Tatarzy i Semici. Do tych ostatnich zaliczył chrześcijan, szczególnie katolików.
Podział terytorium polskiego Wojskowa kontrola nad terenami zajętego państwa polskiego trwała do 25 października 1939. Następnie Rzesza wchłonęła terytoria bezpośrednio przylegające do Niemiec przed wojną: Prusy Zachodnie, Poznań, Górny Śląsk i Wolne Miasto Gdańsk. Na pozostałym terytorium zagarniętej Polski utworzono Generalne Gubernatorstwo, państwo policyjne, nad którym kontrolę sprawowało SS. Generalnym gubernatorem był Hans Frank. Generalne Gubernatorstwo, jak napisał Davies, stało się „bezprawnym laboratorium nazistowskiej ideologii rasistowskiej”. W Generalnym Gubernatorstwie sytuacja Kościoła była lepsza niż na terenach wcielonych do Rzeszy.
Prześladowania upright|thumb|Św. Maksymilian Kolbe aresztowany pierwszy raz 19 września 1939. Nazistowski terror był dużo bardziej dotkliwy i długotrwały w Polsce niż w jakimkolwiek innym kraju europejskim. Po inwazji w 1939 w życie weszły prawa skazujące na zagładę polskich Żydów oraz prześladowanie z zagładą włącznie elit polskich, nie wyłączając przywódców religijnych. Specjalne jednostki SS zajmowały się wyłapywaniem tych Polaków, którzy mogli być podejrzewani o stawianie oporu: duchownych, urzędników i rzemieślników.
Między majem a lipcem 1940 okupanci niemieccy przeprowadzili na terytorium Generalnego Gubernatorstwa tzw. Nadzwyczajną Akcję Pacyfikacyjną, potocznie nazywaną Akcją AB. Była ona kontynuacją akcji Intelligenzaktion zmierzającej do likwidacji elit politycznych i intelektualnych. Wśród zamordowanych wówczas osób było wielu duchownych i osób zakonnych. Między 1939 a 1945 około 3000 polskich duchownych katolickich straciło życie, co stanowiło 18 procent liczby wszystkich duchownych według danych sprzed niemieckiej i rosyjskiej okupacji. 1992 duchownych zginęło w obozach koncentracyjnych. 16 listopada 1940 Radio Watykańskie podało:
Terytoria wcielone thumb|Objęcie urzędu gauleitera przez Arthura Greisera, Poznań 1939 thumb|240px|Mapa administracyjna Kraju Warty z podziałem na rejencje i powiaty (sierpień 1943) upright|thumb|bp Stanisław Adamski Najostrzejszą politykę przeciwko Kościołowi katolickiemu prowadzili naziści na terenach wcielonych do Rzeszy. Na szeroką skalę prowadzono akcję rozmontowywania Kościoła: aresztowano przełożonych i urzędników Kościoła, wydalano osoby duchowne, zamykano świątynie i klasztory. Wiele osób duchownych zamordowano. Tereny przyłączone do Rzeszy leżały na obszarze katolickich diecezji poznańsko-gnieźnińskiej, chełmińskiej, katowickiej oraz włocławskiej oraz po części diecezji: częstochowskiej, kieleckiej, krakowskiej, łomżyńskiej, łódzkiej, płockiej i warszawskiej. Ludność je zamieszkująca została przeznaczona do zgermanizowania. Polski Kościół katolicki miał zostać wyeliminowany, chociaż pozwolono na działalność duchowieństwa i wiernych niemieckojęzycznych i na swobodne osiedlanie się katolików z Rzeszy.
Dla Hitlera Polska stała się terenem do skolonizowania przez element niemiecki. W rozumieniu ideologii nazistowskiej niżsi kulturowo Polacy mieli zostawić przestrzeń dla rasy panów. Zaraz po zajęciu Polski Heinrich Himmler otrzymał urząd komisarza Rzeszy dla wzmocnienia rasy niemieckiej. Germanizacja na szeroką skalę rozpoczęła się w grudniu 1939 wywózką mężczyzn, kobiet i dzieci. Namiestnik Rzeszy w Kraju Warty Arthur Greiser, zachęcany przez wysokich dygnitarzy zza Odry – Reinharda Heydricha i Martina Bormanna – rozpoczął atak na Kościół. Skonfiskowano własność i fundusze, rozwiązano organizacje kościelne. Według Evansa: „liczni duchowni, zakonnicy, pracownicy administracji kościelnej i urzędnicy zostali aresztowani, deportowani do Generalnej Guberni lub wywiezieni do obozów koncentracyjnych na terenie Rzeszy, albo nawet rozstrzelani. W sumie około 1700 polskich duchownych wysłano do Dachau. Połowa z nich nie przeżyła uwięzienia”. Szef administracji August Friedrich Jäger już wcześniej czynił starania, by doprowadzić do zarażenia narodowym socjalizmem członków Kościoła protestanckiego w Prusach. W Polsce Jäger zyskał przydomek „Kirchen-Jäger” (niem. łowczy kościoła), ze względu na swoją zaciekłą wrogość w stosunku do Kościoła. Jak napisał Evans: „Pod koniec 1941 polskojęzyczny Kościół katolicki został skutecznie wyjęty spod prawa w Kraju Warty. Germanizacją objęto w większym lub mniejszym stopniu także inne terytoria, pomimo encykliki wydanej przez papieża już 27 października 1939, w której wypowiedział się on przeciwko prześladowaniom.
W Prusach Zachodnich 460 polskich duchownych zostało aresztowanych, na ogólną liczbę 690 pracujących na tamtych terenach przed wybuchem wojny. Tylko 20 polskich duchownych pozostawało na swoich placówkach w 1940. Z 460 aresztowanych 214 zamordowano, pozostałych wywieziono do Generalnej Guberni. W diecezji włocławskiej zabito 49,2% duchowieństwa, w chełmińskiej 47,8, w łódzkiej 36,8, w poznańskiej 31,1. W archidiecezji warszawskiej Niemcy zabili 212 duchownych, w wileńskiej 92, lwowskiej 81, krakowskiej 30, kieleckiej 13. Ciężki los dotknął również zakonnice: 400 sióstr zostało internowanych w bojanowskim obozie koncentracyjnym. Wielu seminarzystów i osób zakonnych zostało przymuszonych do katorżniczej pracy. W Poznaniu pozostawiono czynne tylko dwa kościoły, w Łodzi cztery.
Prześladowania dotknęły hierarchię kościelną. Niektórych biskupów przymuszono do ustąpienia, innych aresztowano lub nawet zamordowano. Do obozów koncentracyjnych trafili biskupi: Marian Leon Fulman, Władysław Goral, Michał Kozal, Antoni Julian Nowowiejski i Leon Wetmański. Duchownych wysyłano do obozów w: Sachsenhausen, Dachau, Soldau i Auschwitz-Birkenau.
W Katowicach Niemcy początkowo tolerowali bpa Stanisława Adamskiego. W 1941 deportowano go jednak do Generalnego Gubernatorstwa. W czasie powstania warszawskiego bp Adamski był jedynym biskupem, który pełnił posługę duszpasterską wśród powstańców.
Sprawozdanie kardynała Hlonda upright|thumb|Kard. August Hlond Zaraz po inwazji prymas kard. August Hlond przedstawił Stolicy Świętej sprawozdanie o sytuacji prześladowanego Kościoła w Polsce. Napisał o konfiskatach majątku i nadużyciach w stosunku do kleru i osób konsekrowanych na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej:
Ograniczono godziny otwarcia kościołów, które mają jeszcze swoich księży do niedzielnych poranków między 9 a 11. Dopuszczone zostały kazania tylko w języku niemieckim. Zakazano polskich pieśni. Usunięto krucyfiksy ze szkół i zakazano nauki katechizmu. Rozwiązano Akcję Katolicką i katolickie dzieła miłosierdzia, jak Stowarzyszenie św. Wincentego a Paulo, konfiskując ich fundusze. Zburzono kaplice i usunięto figury z miejsc publicznych.
Kard. Hlond informował, iż duchowni w archidiecezji poznańskiej znieśli podobne prześladowania jak w diecezji gnieźnieńskiej. Liczni zostali rozstrzelani, wywiezieni, uwięzieni lub słuch po nich zaginął. Naziści niemieccy zamknęli w Poznaniu: Narodowe Centrum Akcji Katolickiej, rozwiązali Papieskie Stowarzyszenie Krzewienia Wiary, Stowarzyszenie Kobiet Katolickich i katolickie bractwa młodzieży. Zamknięto katolickie media i zakazano istnienia jakichkolwiek organizacji kościelnych. Prezesi Akcji Katolickiej zostali uwięzieni. Prezes Akcji Katolickiej Młodzieży Edward Potworowski został rozstrzelany na rynku w Gostyniu. Przewodnicząca żeńskiej sekcji młodzieżowej została wydalona do Generalnej Guberni. Gestapo skonfiskowało archiwa kurii i sądu metropolitalnego. Pałac arcybiskupi zajęło wojsko. Zamknięto katedrę poznańską. W budynku seminaryjnym urządzono szkołę policyjną. Zatrzymywaną po mszach świętych polską młodzież wywożono do Rzeszy.