Ulga na dzieci (ulga prorodzinna) – ulga podatkowa w polskich przepisach prawa podatkowego wprowadzona w 2007 r. Polega na odliczeniu od podatku dochodowego od osób fizycznych ustalonych w ustawie kwot z tytułu trzech okoliczności prawnych w odniesieniu do, co do zasady, małoletnich dzieci: wykonywania władzy rodzicielskiej, pełnienia funkcji opiekuna prawnego oraz sprawowania opieki poprzez pełnienie funkcji rodziny zastępczej.

Jej celem, ze względu na niekorzystne wskaźniki demograficzne kraju, miało być wsparcie rodzin z dziećmi (zwiększenie wskaźnika dzietności) bez względu na ich status materialny czy dochodowy.

Charakterystyka W pierwotnym brzmieniu przepisów określających podatek dochodowy od osób fizycznych wysokość ulgi prorodzinnej została uzależniona wyłącznie od liczby dzieci, nad którymi jest sprawowana opieka rodzicielska. Istotą ulgi od momentu jej wprowadzenia do konstrukcji podatku było obniżenie podatku obliczonego przez podatnika w rocznym zeznaniu podatkowym o kwotę odliczenia, przy czym podatek w pierwszej kolejności ulegał obniżeniu o obowiązkową składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Ulga w ujęciu rocznym wynosiła 1112,04 zł na każde dziecko, w stosunku do którego była sprawowana opieka rodzicielska przez cały rok podatkowy. Z punktu widzenia obowiązujących przepisów prawnych prawo do ulgi nie było obwarowane dodatkowymi kryteriami, np. wysokością dochodu podatnika czy statusem zatrudnienia. Ograniczenia co do prawa do ulgi wynikały natomiast z umieszczenia ulgi w konstrukcji właśnie podatku dochodowego od osób fizycznych. Skutkiem tego jest generalne ograniczenie grupy beneficjentów do podatników podatku dochodowego od osób fizycznych obliczających podatek według skali podatkowej. W rezultacie ze wsparcia są wykluczone te rodziny, których dochody pochodzą ze źródeł wyłączonych z obowiązku podatkowego na mocy ustawy (dotyczy to głównie przychodów z działalności rolniczej i leśnej). Z ulgi nie mogą skorzystać również podatnicy, którzy rozliczają podatek dochodowy od osób fizycznych według innych form, takich jak podatek liniowy, ryczałt od przychodów ewidencjonowanych oraz karta podatkowa.

W rezultacie z ulgi prorodzinnej w latach 2007–2013 skorzystało rocznie ok. 4 mln podatników, stanowiących średnio tylko 17,35% ogółu podatników podatku dochodowego od osób fizycznych. Wskaźnik ten uwzględnia wyłącznie podatników, na których ciąży obowiązek złożenia zeznania podatkowego. Ponadto w statystykach byli uwzględniani wyłącznie ci podatnicy, którzy rzeczywiście dokonali odliczenia, pełnego lub częściowego.

W latach 2007–2012 liczba dzieci, w stosunku do których rodzice skorzystali z ulgi, pozostawała stabilna i wynosiła ok. 6,3 mln. Z danych gromadzonych przez GUS wynika, że odliczenie zrealizowano w przypadku ok. 71% dzieci. Z ulgi prorodzinnej korzystali głównie ci podatnicy, którzy wykazali dochody poniżej I progu skali podatkowej, natomiast podatnicy rozliczający podatek według stawki podatku 32% stanowili maksymalnie 4,28% ogółu beneficjentów (w 2012 r.), przy czym już w 2013 r., na skutek wprowadzonych zmian, odsetek ten spadł o 1,5 p.p. Z informacji przedstawionych przez Ministerstwo Finansów wynikało ponadto, że ponad połowa (tj. 56,4%) podatników odliczających ulgę prorodzinną wykazała w zeznaniach podatkowych dochód roczny nieprzekraczający 30 000 zł, co umożliwiało realizację prawa do ulgi prorodzinnej jedynie w stosunku do jednego dziecka.

W zeznaniach podatkowych za 2013 r. podatnicy mieli prawo do odliczania kwot ulgi prorodzinnej za trzecie, czwarte i kolejne dziecko, wyższych o odpowiednio 50 i 100% w stosunku do kwot obowiązujących w latach poprzednich, tj. 139,01 zł miesięcznie za trzecie dziecko i 185,34 zł za czwarte i kolejne. Jednocześnie ograniczono prawo do ulgi w stosunku do podatników sprawujących opiekę nad jednym dzieckiem. Wprowadzenie zmian umotywowano koniecznością większego wsparcia materialnego rodzin z dziećmi.

Pomimo zmian wprowadzonych w konstrukcji ulgi przeciętne odliczenie podatników, których dochody nie przekroczyły I progu skali podatkowej, utrzymywało się na podobnym poziomie w pełnym okresie obowiązywania preferencji (1324 zł za lata 2007–2013). W grupie podatników, których dochody uplasowały się w II progu skali, przeciętne odliczenie było wyższe o 30,86% i wynosiło 1732 zł. Najbardziej spektakularny wzrost odliczenia wystąpił właśnie w 2013 r. – podatnicy z II przedziału skali odliczyli wówczas przeciętnie 2151 zł na jedno dziecko. Ze względu na zmianę konstrukcji ulgi w 2013 r. największe korzyści odnosili więc podatnicy bardziej zamożni. Niewątpliwe jest zatem, że wsparcie rodzin wielodzietnych jako cel wprowadzonych zmian faktycznie mijało się z celem wsparcia dla rodzin najuboższych.

W latach 2007–2013 ulga prorodzinna przyjmowała formę ulgi bezzwrotnej, co w praktyce oznaczało, że opiekun prawny spełniający wszystkie warunki do objęcia ulgą w danym roku podatkowym mógł odliczyć jedynie tyle, na ile umożliwiał to płacony przez niego podatek, a właściwie determinujący wysokość tego podatku dochód. Przeciętna kwota odliczenia na jedno dziecko była najwyższa w 2008 r. (951 zł). Po spadku o 53% w 2009 r. (najprawdopodobniej na skutek zmiany skali podatkowej) bardzo powoli wzrastała. Jednak nawet w 2013 r. nie osiągnęła poziomu z 2008 r. Wysokość średniego odliczenia niezmiennie wskazywała zatem na korzystanie z odliczeń w niepełnej kwocie, nawet na jedno dziecko.

Celem zmian wprowadzonych w konstrukcji ulgi prorodzinnej w 2014 r. było dodatkowe wsparcie podatników o niskich dochodach, mających na utrzymaniu dzieci, oraz zwiększenie kwoty ulgi na dzieci dla podatników wychowujących troje i więcej dzieci. Aby zrealizować tak sformułowane cele, dokonano kolejnego podwyższenia kwot ulgi prorodzinnej, tj. o 20% na trzecie i każde kolejne dziecko, co oznaczało, że ulga na trzecie dziecko wynosiła w skali roku 2000,04 zł, zaś na kolejne dzieci – 2700 zł. Najbardziej istotna zmiana została przeprowadzona jednak w stosunku do samej konstrukcji ulgi podatkowej. Począwszy od zeznań podatkowych za 2014 r., nieodliczona ze względu na zbyt niski podatek część ulgi prorodzinnej była podatnikowi zwracana, jednak w kwocie nie wyższej niż suma składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne odliczona w składanym zeznaniu podatkowym. Według ustawodawcy wprowadzone zmiany zrównały sytuację podatników wychowujących dzieci, którzy uzyskiwali dochody w wysokości umożliwiającej skorzystanie z ulgi na dzieci, z sytuacją tych podatników, którzy wcześniej – z uwagi na zbyt niski dochód i w konsekwencji niski podatek – takiej możliwości nie mieli.

Beneficjenci ulgi Beneficjentami ulgi na dzieci są podatnicy, którzy w stosunku do małoletniego dziecka: wykonywali władzę rodzicielską, pełnili funkcję opiekuna prawnego, jeżeli dziecko z nim zamieszkiwało, sprawowali opiekę poprzez pełnienie funkcji rodziny zastępczej.

Podatnicy wychowujący jedno dziecko mają prawo do ulgi na dzieci, jeżeli ich dochód w trakcie roku nie przekroczył kwoty 56 000 zł. W przypadku małżeństw kwota ta wynosi 112 000 zł.

Prawo do odliczenia ulgi na dzieci

Ulga prorodzinna przysługuje dla osób, które wychowują: dzieci małoletnie, dzieci, które otrzymują zasiłek pielęgnacyjny lub rentę socjalną, dzieci w wieku 18–25 lat, które uczą się lub studiują i w roku podatkowym nie uzyskały dochodu wyższego niż 3089 zł (do wysokości dochodu nie wlicza się renty rodzinnej). Brak prawa do odliczenia ulgi na dzieci

Ulga prorodzinna nie przysługuje, jeśli w roku podatkowym dziecko lub rodzic prowadziło działalność gospodarczą opodatkowaną ryczałtem lub podatkiem liniowym, dziecko zostało umieszczone w placówce zapewniającej całodobowe utrzymanie, dziecko wstąpiło w związek małżeński.

Stawki ulgi na dzieci Od 2014 roku ulga na dzieci, za każdy miesiąc kalendarzowy sprawowania opieki wynosi: przy opiece nad jednym dzieckiem – 92,67 zł, przy opiece nad dwojgiem dzieci – 92,67 zł za każde dziecko, przy opiece nad trojgiem dzieci – 92,67 zł za pierwsze i drugie dziecko, 166,67 zł za trzecie dziecko, przy opiece nad czworgiem i większą liczbą dzieci – 92,67 zł za pierwsze i drugie dziecko, 166,67 zł za trzecie dziecko, 225 zł za czwarte i kolejne dzieci.

Odliczenie z tytułu ulgi na dzieci nie może przekroczyć sumy przekazanych w trakcie roku podatkowego składek na ubezpieczenia społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Ulga prorodzinna a etapy życia dziecka

Rozliczenie ulgi na dziecko w poszczególnych etapach życia dziecka wygląda następująco: W przypadku narodzin dziecka – ulgę oblicza się za pełne miesiące poczynając od miesiąca, w którym urodzono dziecko. W przypadku ślubu dziecka – ulgę oblicza się za miesiące, w których dziecko nie pozostawało w związku małżeńskim. W przypadku ukończenia przez dziecko 25 lat – ulgę oblicza się za miesiące poprzedzające 25 urodziny, kończąc na miesiącu 25-letnich urodzin (miesiąc 25-letnich urodzin uwzględnia się przy obliczaniu ulgi). W przypadku zakończenia nauki przez dziecko – ulgę oblicza się za pełne miesiące, kończąc na miesiącu ukończenia nauki (miesiąc ukończenia nauki uwzględnia się przy obliczaniu ulgi). Ulga prorodzinna za miesiące wakacyjne W przypadku uczniów kontynuujących naukę w szkole po wakacjach, ulga przysługuje za cały rok (12 miesięcy). W przypadku maturzystów, którzy nie podejmą nauki na studiach, ulga przysługuje także za miesiące wakacyjne. W przypadku maturzystów, którzy podejmą naukę na studiach, ulga przysługuje za cały rok. W przypadku studentów, którzy po studiach licencjackich podejmują naukę na studiach magisterskich, ulga przysługuje za cały rok. Jeżeli student nie podejmuje studiów magisterskich, to ulga przysługuje za miesiące nauki, łącznie z miesiącem, w którym złożono egzamin dyplomowy.

Ocena Dotychczasowy kształt ulgi w połączeniu z innymi instrumentami polityki prorodzinnej państwa nie przynoszą zadowalających rezultatów w zakresie zwiększenia ilości urodzeń. Pomimo tego, że ulga na dzieci jest adresowana do licznej grupy podatników, nie jest ona znaczącą preferencją podatkową.

Opisywana konstrukcja prawna zawiera liczne mankamenty.

Po pierwsze ulga sprzężona jest jedynie z podatkiem obliczanym według skali podatkowej (art. 27 u.p.d.o.f.). Podatnicy uzyskujący wyłącznie dochody opodatkowane na innych zasadach są w tym kontekście pominięci.

Po drugie, prawo do ulgi przy wychowywaniu jednego dziecka uzależnione jest od kryterium dochodowego, które od wprowadzenia go w 2013 roku nie było waloryzowane. Podobnie wysokość ulgi pozostaje na tym samym poziomie od 2015 roku, a w przypadku ulgi na pierwsze i drugie dziecko nawet od 2007 roku.

Po trzecie, zdaniem organów podatkowych prawa do ulgi nie mają osoby sprawujące faktyczną opiekę nad niespokrewnionymi, pełnoletnimi osobami takiej opieki wymagającymi z uwagi na wąskie rozumienie obowiązku alimentacyjnego.

Na aprobatę zasługuje znaczne podwyższenie przez ustawodawcę kryterium dochodowego, po przekroczeniu którego podatnik traci prawo do ulgi na pełnoletnie, lecz wciąż uczące się dziecko, do kwoty dwunastokrotności renty socjalnej (limit w 2022 r. wynosi 16 061,28 zł).

Przypisy

Bibliografia Ustawa z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych ()

Kategoria:Prawo podatkowe Kategoria:Podatki w Polsce