Patrick Michael Leigh Fermor (ur. 11 lutego 1915 w Londynie, zm. 10 czerwca 2011 w Dumbleton) – brytyjski pisarz, żołnierz i erudyta, wsławiony wybitną rolą w greckim ruchu oporu podczas II wojny światowej. Odznaczony Orderem Wybitnej Służby (DSO) i Orderem Imperium Brytyjskiego (OBE).
Znany także jako Paddy Fermor, za życia zaliczany do „największych żyjących pisarzy podróżniczych w Wielkiej Brytanii”, będąc autorem takich publikacji jak A Time of Gifts (1977) polskie wydanie Czas drogi, 2021. Określany też jako „skrzyżowanie Indiany Jonesa, Jamesa Bonda i Grahama Greene’a”Dziennikarz BBC Richard B. Woodward „Patrick Leigh Fermor, Travel Writer, Dies at 96” – wspomnienie z okazji śmierci w: „The New York Times”, 11 czerwca 2011. Dostępne od 11 czerwca 2011..
Młodość i nauka Urodził się jako syn wybitnego geologa sir Lewisa Leigh Fermora i Muriel Aeyleen, córki Charlesa Taafe’a AmbleraJego matka, Muriel Eileen (albo Aeyleen), która urodziła się 26 kwietnia 1890, a zmarła podczas 54 Marine Parade w Brighton 22 października 1977, była córką Charlesa Taafe’a Amblera (1840-1925) – założyciela i właściciela Ambler’s Slate & Stone Co. Ltd, przedsiębiorstwa zajmującego się wydobyciem łupków i kamieni w Dharhara koło miasta Munger w Indiach (około 400 km na północny zachód od Kalkuty); możliwe, że branża firmy ojca i profesja przyszłego męża przyczyniły się do poznania się przyszłych rodziców Patricka; – Artemis Cooper „Patrick Leigh Fermor: An adventure”, wyd. John Murray (Publishers), Londyn, 2013, s. 7. Dziadkiem Muriel Eileen był (William) James Ambler, podoficer na HMS „Bellerophon” pod dowództwem kapitana Fredericka Lewisa Maitlanda, gdy Napoleon się poddał..
Wkrótce po jego narodzinach matka i siostra wyjechały do jego ojca w Indiach, pozostawiając niemowlę w Anglii u rodziny w Northamptonshire. Zobaczył je ponownie, gdy miał już cztery lata. Jako dziecko miał problemy z podporządkowaniem hierarchii i ograniczeniami, wskutek czego wysłano go do Walsham Hall – szkoły dla dzieci sprawiających trudności. Prowadzona przez majora Faithfulla, przyjmowała dzieci zbytnio tryskające energią i samowolne, a także m.in. z dysleksją i dyspraksją; była to jedyna szkoła, z której Patricka nie wyrzucono. Później uczęszczał do King’s School w Canterbury, z której został wydalony, kiedy przyłapano go na trzymaniu się za rękę z córką ogrodnika. Ostatni raport z tej szkoły stwierdzał, że młody Leigh Fermor jest „niebezpieczną mieszaniną wyrobienia i braku rozwagi.”. Kontynuował samodzielnie kształcenie poprzez lektury w starożytnej grece, łacinie, utworów Szekspira oraz naukę historii, z zamiarem wstąpienia do Royal Military College w Sandhurst. Z biegiem czasu zrezygnował uznając, że chce zostać pisarzem i w lecie 1933 przeprowadził się na Shepherd Market w Londynie, dzieląc mieszkanie z kilkoma przyjaciółmi. Wkrótce musiał stawić czoła wyzwaniom typowym dla życia młodego autora w Londynie w obliczu szybko topniejących środków finansowych, co skłoniło go do podróżowania po Europie„A Time of Gifts. On Foot to Constantinople: from the Hook of Holland to the Middle Danube.”, wyd. John Murray (Publishers), Londyn, 2004..
Wczesne podróże W wieku 18 lat postanowił pieszo przewędrować Europę, od Hoek van Holland do Konstantynopola. Na początku grudnia 1933 wyruszył statkiem z Londynu do Rotterdamu, skąd planował wyruszyć w liczącą 1400 mil podróżMatt Gross, „Frugal Europe, on Foot”, New York Times, 23 maja 2010; Dostępne od 23 maja 2010., niespełna rok po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech, z kilkoma ubraniami, kilkoma listami polecającymi, tomikiem Oxford Book of English Verse i Odami Horacego. Spał w chatach pasterskich i stodołach, ale też bywał zapraszany przez szlachtę i arystokrację Europy Środkowej do wiejskich siedzib; doświadczył także gościnności w wielu klasztorach na swej drodze. Dwie z jego późniejszych książek-przewodników A Time of Gifts (Czas prezentów) (1977) i Between the Woods and the Water (Między lasem a wodą) (1986), powstały na podstawie tej podróży. Ostatnia z serii książek opisujących tę podróż była niedokończona w chwili śmierci autora, ale została opublikowana pt. The Broken Road: From the Iron Gates to Mount Athos (Złamana droga: z Żelaznych Wrót do Góry Athos) we wrześniu 2013 przez Johna Murraya. Książka ta opiera się na pamiętniku Leigh Fermora pisanym podczas podróży i na wczesnym szkicu z lat 60. XX wiekuAlison Flood „Patrick Leigh Fermor's final volume will be published”, The Guardian, 20 grudnia 2011..
1 stycznia 1935 przybył do Konstantynopola i kontynuował podróż, tym razem dookoła Grecji. W marcu 1935 przyłączył się do kampanii sił rojalistycznych w Macedonii przeciw nieudanemu przewrotowi republikańskiemu (Fermor był znany jako monarchista, antykomunista i ogólnie zwolennik konserwatyzmu). W Atenach spotkał należącą do fanariotów (greckich arystokratów pozostałych przy życiu po zdobyciu Konstantynopola przez Turków) księżniczkę Bălaşę Cantacuzino (z rodu Kantakuzenów), w której się zakochałArtemis Cooper „Patrick Leigh Fermor: An adventure”, wyd. John Murray (Publishers), Londyn, 2013, s. 104-105; szerzej na temat tej miłości w rozdziale 6. Balasha, s. 99-119 i na s. 120.. Zamieszkiwali stary młyn wodny w Lemonodassos opodal Galatas i wyspy Poros, gdzie ona malowała, a on pisał, zanim przenieśli się do domu rodzinnego Kantakuzenów w Băleni, w okręgu Gałacz w Rumunii, gdzie zastał ich wybuch II wojny światowejArtemis Cooper, Patrick Leigh Fermor: An adventure, wyd. John Murray (Publishers), Londyn, 2013, s. 107-110 i 117-120. Tamże, na s. 120 o rozstaniu Bălaşy i Patricka: „Bălaşa w swym samochodzie słuchała radia, kiedy usłyszała wiadomość, że Anglia wypowiedziała wojnę Niemcom i w tym momencie wiedziała, że jej czas z Paddym się kończy. On nie chciał jej zostawić, ale był tak zapalony, by dostać się na powrót do Londynu i wstąpić do wojska, że zaczął natychmiast robić przygotowania. Jej przyjaciele pytali, dlaczego tak się śpieszył, by iść na wojnę, czy nie mógłby zaczekać tygodnia albo dwóch? Jednak Bălaşa napisała do niego lata później, że rozumiała i nie uczyniła żadnej próby, by powstrzymać jego wyjazd: „Twoja cała dusza wytężała się dla tego.”.
Druga wojna światowa mały|Członkowie zespołu, który porwał Kreipego: Georgios Tyrakis, William Stanley Moss, Leigh Fermor, Emmanouil Paterakis i Antonios Papaleonidas. Wstąpił do Gwardii Irlandzkiej (ang. Irish Guards), gdyż jak wspominał po latach:
Irlandzki krzyż św. Patryka (ang. Saint Patrick’s Saltire), także wizerunek trójlistnej koniczyny na czapce (ang. Irish Guards cap badge) i niebieskozielony pióropusz na bermycy Gwardii Irlandzkiej odwołują się do symboli i koloru wstęgi Orderu Świętego Patryka, a ten z kolei do samego św. PatrykaArtemis Cooper Patrick Leigh Fermor: An adventure, wyd. John Murray (Publishers), Londyn, 2013, s. 120; tamże jednak Artemis Cooper wymienia też powody prestiżowe: „Pięć pułków Brygady Gwardii miało styl w brytyjskiej armii, do którego zbliżało się niewiele innych pułków. To był odpowiednik oddziałów Oksfordu albo Cambridge i jego oficerowie byli postrzegani jako społeczna elita kraju. Zazwyczaj wejście do któregoś pułku Gwardii byłoby sprawą powiązań rodzinnych albo właściwej szkoły. Paddy nie miał żadnego z tych argumentów, ale miał kontakty.” Wkręcił się dzięki sekretarzowi króla, a zarazem majorowi Grenadier Guards sir Alecowi Hardinge’owi i podpułkownikowi Irish Guards Hon. Thomasowi Veseyowi; tamże, s. 120-121.Nb. Paddy to zarówno zdrobnienie imienia Patrick, jak i określenie Irlandczyka, pejoratywne według: Jan Stanisławski, Katarzyna Billip, Zofia Chociłowska Podręczny słownik angielsko-polski, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1984, s. 494.. W szkole oficerskiej Leigh Fermor uczył się wraz z Derekiem BondemDerek Bond Steady, Old Man! Don’t You Know There’s a War On, Leo Cooper, 1990, Londyn, s. 19. i Iainem Moncreiffem. Dzięki znajomości współczesnej greki wszedł w skład General Service Corps, został wymieniony w General List w sierpniu 1940„General List”, London Gazette, z 20 sierpnia 1940, nr 34928, s. 10. i został oficerem łącznikowym w Albanii. Walczył w Grecji, na Krecie i na stałym lądzie. Podczas niemieckiej okupacji powracał na Kretę trzy razy, w tym raz skacząc na spadochronie. Był jednym z niewielu oficerów Special Operations Executive (SOE) wysłanych dla wsparcia ruchu oporu na Krecie, w czasie gdy była okupowana. Przebrany za pastucha i przezwany Michalisem (Mihali Phrangidakis) lub Filedemem, spędził ponad dwa lata w górach.
Za pośrednictwem Amy i Waltera Smartów w ambasadzie poznał Zofię Tarnowską; przy następnym spotkaniu Zofia przedstawiła go człowiekowi, w którym się zakochała: wysokim młodym kapitanie z Coldstream Guards nazwiskiem William Stanley Moss, z którymi wkrótce zamieszkał w willi Tara na kairskiej wyspie Gezira na NiluWydaje się, że Leigh Fermor lubił mieszkać w Tarze, gdyż Artemis Cooper pisze np.: „Paddy wyjechał na kurs szkolenia spadochronowego do Hajfy, ale wrócił do Tary na Boże Narodzenie”; – Artemis Cooper Patrick Leigh Fermor: An adventure, wyd. John Murray (Publishers), Londyn, 2013, s. 170.. Wraz z Mossem zaplanował, schwytał i uprowadził w 1944 dowódcę niemieckich wojsk okupacyjnych na Krecie, generała Heinricha KreipegoPatrick Howarth: Undercover: The Men and Women of the SOE, Weidenfeld & Nicolson, London, 2000.. Opodal Archanes na Krecie wzniesiono pomnik upamiętniający to uprowadzenieGeorgios Banasakis „Αφιερωμα ςτη μνημη της ομαδας απαγωγης του διοικητη των Γερμανικων Δυnαμεων κατοχης (ςτρατηγου Κραιπε) 24-04-1944” („In memory of the abduction of the Governor of the German occupation (General Kraipe) 24-04-1944” zdjęcia z 23 września 2008..
Porwanie to Moss przedstawił w swej książce Ill Met by Moonlight (wydanie z 2014 zawiera posłowie napisane przez Leigha Fermora z 2001, przybliżające kontekst operacji), którą później zekranizowano (film pod tym samym tytułem został wyreżyserowany przez Michaela Powella i Emerica Pressburgera i miał premierę w roku 1957; w postać Fermora wcielił się Dirk Bogarde). Leigh Fermor opublikował własne wspomnienia na ten temat: Abducting a General – The Kreipe Operation and SOE in CretePatrick Leigh Fermor Abducting a General – The Kreipe Operation and SOE in Crete, John Murray, 2014.Andy Walker Patrick Leigh Fermor: Crossing Europe and kidnapping a German general, BBC News, 10 października 2014, dostępne od 10 października 2014.
Uhonorowanie za dokonania w czasie II wojny światowej Order Imperium Brytyjskiego (OBE)„To be Additional Officers of the Military Division of the said Most Excellent Order”, London Gazette, 12 października 1943, nr 36209, s. 2. Uroczyste odznaczenie przez króla Jerzego VI nastąpiło 14 marca 1950 w Pałacu Buckingham, odznaczonemu towarzyszyły matka, siostra Vanessa i narzeczona; Distinguished Service Order (DSO)”The Distinguished Service Order”, London Gazette, 13 lipca 1944, nr 36605, s. 2.” Honorowy Obywatel miasta Heraklion, oraz Kardamyli i Gytheio.
The National Archives w Londynie posiadają kopie meldunków Leigh Fermora z okresu wojny z okupowanej Krety – w aktach o sygnaturze HS 5/728.
Po wojnie W 1950 opublikował pierwszą książkę – The Traveller’s Tree (Drzewo podróżników), o swych powojennych podróżach na Karaiby, która otrzymała nagrodę Heinemann Foundation Prize for Literature. Otworzyła mu ona drogę do kariery literackiej i była obszernie cytowana w Żyj i pozwól umrzeć przez Iana FlemingaHenry Chancellor James Bond: The Man and His World, wyd. John Murray, London, 2005, s. 43.. Pod wpływem sukcesu napisał kilka następnych książek podróżniczych, m.in. Mani i Roumeli, swych wędrówek odbytych pieszo i na mule po nieprzystępnych częściach GrecjiPatrick Leigh Fermor Mani: Travels in the Southern Peloponnese, 1958; Patrick Leigh Fermor Roumeli: Travels in Northern Greece, 1966..