Bagdad ( ) – stolica Iraku, ośrodek administracyjny muhafazy Bagdad, główny ośrodek gospodarczy i kulturalny kraju. Znajduje się w centrum Iraku, na Nizinie Mezopotamskiej, na obu brzegach rzeki Tygrys, w miejscu jej największego zbliżenia do Eufratu. Powierzchnia miasta wynosi ok. 900 km².
W północnej części Bagdadu znajdują się arabskie dzielnice ze średniowieczną zabudową. W centrum i w południowej części Bagdadu dominują dzielnice handlowe i mieszkaniowe.
Geografia Bagdad znajduje się nad Tygrysem, w miejscu jego największego zbliżenia do Eufratu. Na południowy-wschód od Bagdadu do Tygrysu wpada rzeka Nahr Dijala. Bagdad znajduje się na równinie aluwialnej, 34 m n.p.m. Miasto w swojej historii było zalewane powodziami okresowymi z dopływów Tygrysu. Powodzie ustały po wybudowaniu w 1956 roku tamy na Tygrysie w Samarrze. Po ustaniu powodzi miasto rozbudowało się w kierunku wschodnim i zachodnim. Średnia temperatura zimą w ciągu dnia wynosi ok. 10 °C, okresowo spada poniżej zera. Od maja do września średnia temperatura w ciągu dnia wynosi ok. 40 °C, w nocy ok. 20 °C. Wilgotność względna wynosi 10–50%. Opady są rzadkie (150 mm rocznie) i występują zazwyczaj pomiędzy grudniem a kwietniem. Wiosną i wczesnym latem przez Bagdad wieje szamal przynoszący burze piaskowe.
Historia thumb|upright|left|Plan Bagdadu w latach 767–912 Miasto zostało założone 30 lipca 762 roku przez kalifa Al-Mansura, który pragnął przenieść stolicę kalifatu z Damaszku do nowego miasta. Przed zbudowaniem miasta Al-Mansur zlecił swoim ludziom udanie się w różne miejsca, aby ci zbadali wybrane regiony pod względem temperatury, częstotliwości opadów i ilości komarów. Zgodnie z konsultacjami astrologów miasto zbudowano na planie koła. Przy budowie nowej stolicy pracowało około stu tysięcy pracowników. Koszt budowy miasta wyniósł prawie 5 mln dirhemów. Miasto zlokalizowano w miejscu, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe Bliskiego Wschodu.
Zabudowa z VIII i IX wieku została zniszczona na przestrzeni wieków. Według relacji kronikarzy, miasto zbudowano na planie koła o średnicy około 2,5 km. Miasto dzieliło się na trzy kręgi. W centrum mieścił się meczet piątkowy i pałac kalifa. Pałac zbudowano na planie kwadratu o boku 182 m. Budynek wieńczyła 36-metrowa zielona kopuła, na której znajdowała się figura jeźdźca. Miasto chroniły dwa mury. Pomiędzy murem wewnętrznym i zewnętrznym mieściły się domy wyższych urzędników i oficerów. Mury miały po : Syryjską, Chorasańską, Basryjską i Kuficką. Ulice łączące bramy dzieliły miasto na cztery kwartały. Początkowo w mieście nie zbudowano suku. Zgodnie z przekazem, Al-Mansur celowo zakazał jego budowania, obawiając się, że do miasta może przedostać się zamachowiec przebrany za kupca.
Ze względu na swój układ urbanistyczny w średniowieczu miasto nazywano „”. Bagdad jako stolica imperium Abbasydów szybko się rozrosło, przez co przypisane do niego określenie „okrągłe” straciło na znaczeniu. Na przestrzeni lat w mieście zbudowano kilka suków. Na przełomie IX i X wieku miasto przeżyło swój rozkwit. Bagdad stał się centrum naukowym świata arabskiego, gdzie tłumaczono prace naukowe i filozoficzne ze starożytnej Grecji, Persji i Indii. W 830 roku założono bibliotekę Dom Mądrości, która przetrwała do 1258 roku. W Domu Mądrości zgromadzono do dziesięciu tysięcy tomów. Ponadto w Bagdadzie mieściła się prywatna biblioteka astronoma , który bezpłatnie udostępniał posiadane przez niego dzieła uczonym z różnych krajów. Przez miasto przechodził odcinek Jedwabnego Szlaku, łączący Xi’an z rejonem Morza Śródziemnego.
„Koliste miasto” zniszczono w IX wieku podczas walk o władzę w kalifacie. Nowe miasto Bagdad zaczęto budować pod koniec IX wieku, na wschodnim brzegu Tygrysu. Do XIII wieku Bagdad był najważniejszym miastem w świecie muzułmańskim.
thumb|upright|left|Armia Hulagu-chana pod Bagdadem Miasto zostało zniszczone przez imperium mongolskie (13 lutego 1258, następnie w 1392). Podczas ataku w 1258 roku wojska Hulagu-chana zamordowały do stu tysięcy mieszkańców. Przy życiu pozostała wyłącznie ludność chrześcijańska. Ocalenie chrześcijan wiązało się z tym, iż żona Hulagu-chana była również chrześcijanką. Najazd z 1258 roku zapoczątkował okres upadku, trwający do początku XIX wieku. Najważniejszym miastem w świecie muzułmańskim stał się Kair. Poza krótkim okresem panowania irańskiego ok. 1508 roku miasto znajdowało się w granicach Imperium Osmańskiego.
W II połowie XIX wieku Bagdad został stolicą prowincji. Pod koniec XIX wieku Bagdad rozwijał się gospodarczego. Wpływ na poprawę sytuacji ekonomicznej miał rozwój handlu z państwami europejskimi oraz budowa . W 1917 roku podczas I wojny światowej miasto zajęła Wielka Brytania. W 1921 roku Bagdad został stolicą Iraku (najpierw mandatowego Królestwa Iraku, od 1932 roku niepodległego państwa). We wrześniu 1960 roku w Bagdadzie utworzono OPEC. W latach 70. XX wieku podczas okresu boomu naftowego przeprowadzono modernizację miasta. Rozwój miasta został zahamowany podczas wojny iracko-irańskiej w latach 1980–1988.
thumb|upright|Obalenie pomnika Saddama Husajna, 7 kwietnia 2003 thumb|upright|II wojna w Zatoce Perskiej: dowódca CENTCOM gen. Tommy Franks oglądający ruiny Pałacu Republikańskiego po uderzeniu pocisku manewrującego Tomahawk, 16 kwietnia 2003 Miasto zostało częściowo zniszczone podczas I i II wojny w Zatoce Perskiej w latach 1990–1991 i 2003. II wojna w Zatoce Perskiej rozpoczęła się 20 marca 2003 roku od ataku wojsk koalicji państw pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych na Irak. Od 3 do 9 kwietnia 2003 roku toczyła się , która zakończyła się zajęciem centrum miasta przez Stany Zjednoczone. Symbolem inwazji w 2003 roku stało się na placu Fidros. W tym samym roku w Bagdadzie ustanowiono dzielnicę rządowo-dyplomatyczną, potocznie nazywaną Zieloną Strefą. Dzielnica zajmuje powierzchnię 10 km². Mieszczą się w niej urzędy państwowe i ambasady zagraniczne.
Po zajęciu miasta przez wojska amerykańskie w Bagdadzie zapanował chaos. Na skutek walk religijnych i ataków przeciwko wojskom amerykańskim zginęło kilka tysięcy osób. W Bagdadzie miały miejsce ataki terrorystyczne przeprowadzane przez Al-Ka’idę i Państwo Islamskie. W grudniu 2011 roku wojska amerykańskie opuściły Irak, oficjalne uroczystości z tym związane miały miejsce w Bagdadzie. Części z budynków zniszczonych podczas obu wojen dotychczas nie odbudowano.
W 2019 i 2020 roku przez miasto przetoczyły się protesty przeciwko korupcji, ingerencji obcych państw w sprawy wewnętrzne oraz złej sytuacji gospodarczej. 31 grudnia 2019 roku protestujący zaatakowali ambasadę Stanów Zjednoczonych. Podczas protestów irackie siły bezpieczeństwa używały przemocy wobec protestujących i dziennikarzy.
3 grudnia 2020 roku Stany Zjednoczone zbombardowały międzynarodowe lotnisko w Bagdadzie. Podczas ataku zginął Ghasem Solejmani, irański generał major, dowódca sił Ghods, jednostki specjalnej w strukturach Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej. W marcu 2021 roku Bagdad odwiedził papież Franciszek. Po wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie 28 lutego 2026 roku Iran kilkakrotnie zaatakował amerykańskie obiekty znajdujące się w Iraku, w tym ambasadę w Bagdadzie.
Demografia i religia thumb|upright|left|Meczet Al-Kazimijja W 2009 roku w mieście mieszkało 5 521 242 osób. Do 2018 roku liczba mieszkańców Bagdadu wzrosła do 6 719 476 osób.
Większość mieszkańców Bagdadu wyznaje islam, samo miasto stanowi centrum pielgrzymek muzułmanów. W mieście żyją zarówno szyici, jak i sunnici. W Bagdadzie mieści się meczet Al-Kazimijja, stanowiący ośrodek szyickiego kultu religijnego. Do lat 90. XX wieku miasto było centrum dużej społeczności arabskich cudzoziemców, wśród których dominowali Egipcjanie. Ludność ta w dużej mierze opuściła Irak po 1990 roku.
W mieście żyje niewielka grupa chrześcijan. Od 1950 roku Bagdad jest siedzibą patriarchatu chaldejskiego, największego odłamu chrześcijańskiego w Iraku. W mieście żyje również wspólnota Asyryjskiego Kościoła Wschodu. W 1978 roku w mieście odbył się kongres Kościoła Wschodu. Od czasu wybuchu II wojny w Zatoce Perskiej w 2003 roku chrześcijanie w Bagdadzie są celem ataków fundamentalistów islamskich.
Przez lata w Bagdadzie żyła ludność żydowska. Na skutek prześladowań od lat 50. XX wieku żydzi opuścili Bagdad. Ludność żydowska zanikła pod koniec lat 90. XX wieku.
Pomimo rozwoju gospodarczego Bagdadu i masowej migracji ludności wiejskiej do miasta w Bagdadzie zachowała się tradycja osiedlania się poszczególnych grup etnicznych, religijnych, plemiennych lub wykonujących ten sam zawód w oddzielnych dzielnicach lub osiedlach.
Gospodarka i infrastruktura thumb|upright|Autostrada w Bagdadzie, 2024 thumb|upright|Uniwersytet Bagdadzki thumb|upright|Mauzoleum Zubajdy Większość irackiego przemysłu znajduje się w Bagdadzie oraz jego okolicach. W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, metalurgiczny, elektrotechniczny, petrochemiczny, skórzany, spożywczy, włókienniczy, odzieżowy i budowlany. W dzielnicy Ad-Daura znajduje się zakład skraplania gazu ziemnego i rafineria ropy naftowej. Większość przedsiębiorstw należy do rządu, bądź jest przezeń kontrolowana. Rząd jest również głównym pracodawcą w mieście.
Miasto boryka się z trudnościami gospodarczymi wynikającymi ze szkód, jakie przyniosły I i II wojna w Zatoce Perskiej oraz sankcje gospodarcze nałożone na Irak. Problemami w Bagdadzie są m.in. przerwy w dostawach prądu elektrycznego, niska jakość infrastruktury drogowej oraz napięcia narodowe i religijne, prowadzące do chaosu w mieście. W 2017 roku podczas ceremonii otwarcia Forum Pasa i Szlaku zaproponowano budowę kolei szybkiego ruchu na trasie Dżakarta-Bagdad. W grudniu 2022 roku ogłoszono plan rozwoju miasta, który ma poprawić infrastrukturę i zagospodarowanie Bagdadu. Wdrożenie planu zaplanowano na lata 30. XXI wieku.
Bagdad znajduje się na skrzyżowaniu głównych dróg samochodowych; z Europy do Azji Środkowej i Południowej oraz nad Zatokę Perską. Przez Bagdad przechodzi , łącząca Stambuł z Basrą. Na skutek zniszczeń wojennych w Iraku oraz w Syrii, przez którą przebiega część trasy, kolej ta jest wyłączona z użycia. W mieście znajduje się międzynarodowe lotnisko zbudowane w latach 1979–1982. W listopadzie 2008 roku rozpoczęto dyskusję nad budową metra.
W 2018 roku rozpoczęto budowę nowej siedziby według projektu brytyjskiej architekt pochodzenia irakijskiego Zahy Hadid. Budowa ma zakończyć się w 2026 roku. Po ukończeniu budowy siedziba Banku będzie najwyższym budynkiem w Bagdadzie.
Oświata i kultura W 1957 roku został założony państwowy Uniwersytet Bagdadzki. W 1963 roku swoją działalność rozpoczął Uniwersytet Al-Mustansirijja, swoją tradycją nawiązujący do medresy założonej w 1233 roku. W 1920 roku powstała Biblioteka Narodowa. W 1987 roku w wyniku połączenia Narodowego Zbioru Dokumentów i Biblioteki Narodowej utworzono Narodowy Zbiór Książek i Dokumentów Iraku.
W 1920 roku w Bagdadzie założono Muzeum Narodowe Iraku. Najstarsze eksponaty w muzeum liczą 7 tys. lat. Muzeum było dwukrotnie zamknięte: w latach 1991–2000 (po I wojnie w Zatoce Perskiej, otwarcie miało miejsce podczas urodzin Saddama Husajna 28 kwietnia 2000 roku) oraz w latach 2003–2015. Podczas ataku wojsk Stanów Zjednoczonych na Irak w 2003 roku doszło do kradzieży tysięcy eksponatów. Według szacunków pracowników muzeum, skradziono ok. 15 tys. przedmiotów. Do 2009 roku odzyskano ok. 6 tys. eksponatów. W 2009 roku muzeum zostało otwarte dla dygnitarzy i urzędników, pełne otwarcie dla wszystkich zwiedzających miało miejsce w 2015 roku.
Zabytki Na zachodnim brzegu Tygrysu znajduje się mauzoleum Zubajdy, zbudowane na początku XIII wieku oraz meczet z minaretem z XIII wieku. Na wschodnim brzegu Tygrysu mieści się z XII wieku (odrestaurowany w XX wieku), zespoły medres, meczety (m.in. Al-Kazimijja), karawanseraj z XIV wieku, bramy stanowiące pozostałość murów obronnych.
Ludzie związani z Bagdadem
Przypisy
Kategoria:Miasta w muhafazie Bagdad Kategoria:Stolice państw w Azji