Widłogłówka (Phaner) – rodzaj naczelnych ssaków z grupy Strepsirrhini i rodziny lemurkowatych. Obejmuje 4 gatunki. Jak wszystkie lemurokształtne, pochodzą z Madagaskaru, zamieszkują zachodnią, północną i wschodnią część wyspy. Pierwotnie naczelne te umieszczono w rodzaju Lemur, w 1839, później przenoszono je do rodzajów Cheirogaleus i Microcebus, w końcu zaś doczekały się osobnej nazwy rodzajowej, nadanej w 1870 przez brytyjskiego zoologa Johna Edwarda Graya. Uznawano wtedy tylko 1 gatunek, Phaner furcifer (widłogłówka dwupręga, tana), jednak trzy podgatunki opisane w 1991 podniesiono do rangi osobnych gatunków w 2001. Istnieje możliwość identyfikacji nowych gatunków, zwłaszcza na północnym wschodzie Madagaskaru.
Phaner jest najsłabiej zbadany spośród wszystkich lemurów. Gatunki należące do tego rodzaju są jednymi z największych członków rodziny lemurkowatych: ich masa wynosi około 350 g. Są filogenetycznie najbardziej odrębną częścią swej rodziny, uchodząc za grupę siostrzaną reszty jej członków. Charakterystyczną cechą ich umaszczenia jest ciemna pręgą zdobiąca grzbietową stronę, uwagę zwracają też ciemne pierścienie otaczające oczy zwierzęcia, a także duże, błoniaste uszy. Samce posiadają gruczoły zapachowe ulokowane pod gardłem. Używają ich jedynie we wzajemnej pielęgnacji, nie dla oznaczania terytoriów. Zamiast tego wydają liczne odgłosy. Takie powtarzane sygnały rozbrzmiewają pod koniec nocy. Jak inni członkowie lemurkowatych, są to zwierzęta nocne, śpią za dnia w dziuplach drzew i gniazdach. Są monogamiczne, w parze dominującą rolę odgrywa samica. Uważa się, że wydają na świat tylko jedno młode co dwa lata lub nawet rzadziej.
Zamieszkują różnorodne siedliska, od suchych lasów liściastych do lasów deszczowych. Poruszają się wśród gałęzi drzew na czterech łapach. Ich dieta składa się głównie z gumy i innych substancji wydzielanych przez drzewa, uzupełniają ją polując późno w nocy na niewielkie stawonogi. Trzem gatunkom zagraża wyginięcie, a czwarty uznawany jest za narażony. Liczebność ich populacji maleje z powodu niszczenia lasów. Jak wszystkie lemurokształtne, podlegają ochronie przed handlem komercyjnym przez CITES (załącznik I).
Systematyka left|thumb|Profile 9 gatunków lemurów z rodzin lemurkowatych bądź lepilemurowatych, demonstrujące podobieństwo kształtu czaszki. W 1897 przedstawił je Alfred Grandidier. Phaner pośrodkowo na górze Istnienie tych naczelnych po raz pierwszy udokumentował w 1839 francuski zoolog Henri Marie Ducrotay de Blainville. Opisał on widłogłówkę dwupręgą (tanę, P. furcifer) jako Lemur furcifer. Za holotyp uważa się samicę (nr ew. MNHN 1834-136) pozyskaną z Madagaskaru przez francuskiego przyrodnika Justina Goudota. Dokładne miejsce pochodzenia tego okazu nie jest znane, aczkolwiek podejrzewa się Antongil Bay. W 1850 francuski zoolog Isidore Geoffroy Saint-Hilaire przeniósł rzeczonego lemura do rodzaju Cheirogaleus. Jednak często umieszczano go w rodzaju Microcebus (mikrusek, także: „lemurki myszate”). W 1870 brytyjski zoolog John Edward Gray przypisał to zwierzę do odrębnego rodzaju Phaner po początkowym włączeniu ich wraz z Microcebus do Lepilemur. Choć francuski przyrodnik Alfred Grandidier zaakceptował nowy rodzaj wyodrębniony przez Graya (umieszczając inne lemurkowate w rodzaju Cheirogaleus i zwracając uwagę na podobieństwa czaszek pomiędzy Cheirogaleidae i Lepilemur) w 1897, rodzaj Phaner nie zyskał szerokiej akceptacji. We wczesnych latach 30. XX wieku zoolodzy Ernst Schwarz, Guillaume Grandidier i inni wskrzesili nazwę, wskazując na cechy pośrednie tego taksonu w stosunku do Cheirogaleus i Microcebus.
Do końca XX wieku uznawano tylko 1 gatunek omawianego rodzaju, choć wcześniej zauważono różnice w rozmiarach i ubarwieniu. Po porównaniu okazów muzealnych paleoantropolog Ian Tattersall i antropolog fizyczny Colin Groves wyróżnili w 1991 trzy nowe podgatunki: P. f. pallescens, P. f. parienti i P. f. electromontis. W 2001 Groves podniósł status każdego z czterech podgatunków do rangi gatunku w oparciu o zauważalne różnice w ubarwieniu, wielkości i proporcjach ciała pomiędzy izolowanymi populacjami. Choć Tattersall nie zgodził się z tym, powołując się na niedostateczne w jego opinii dane, zyskała ona powszechną akceptację.
W grudniu 2010 Russell Mittermeier z Conservation International i genetyk Edward E. Louis Jr. ogłosili możliwość istnienia nieznanych jeszcze gatunków tego rodzaju w objętych ochroną obszarach rejonu Daraina, na północnym wschodzie Madagaskaru. Wcześniej, w październiku tego roku, obserwowano, odłowiono i wypuszczono pewien okaz, ale badania genetyczne nie określiły jeszcze, czy rzeczywiście należy go zaliczyć do nowego gatunku. Zwierzę wykazywało nieznacznie odmienny od spotykanego u znanych gatunków wzór umaszczenia. Jeśli okaże się nowym gatunkiem, naukowcy planują nazwać go od Fanamby, organizacji kluczowej dla ochrony tych lasów.
Do rodzaju widłogłówka zaliczają się 4 gatunki: Phaner furcifer – widłogłówka dwupręga Phaner pallescens – widłogłówka jasna Phaner parienti – widłogłówka płowobrzucha Phaner electromontis – widłogłówka górska
Etymologia Etymologia nazwy rodzajowej Phaner ciekawiła badaczy przez wiele lat. Gray często tworzył tajemnicze nazwy taksonów, których nie wyjaśniał. W 1904 amerykański zoolog Theodore Sherman Palmer starał się udokumentować etymologie wszystkich nazw taksonów ssaków, jednak nie potrafił definitywnie wyjaśnić pochodzenia właśnie nazwy rodzajowej Phaner, wskazując tylko na pochodzenie z greki od φανερός (phaneros) oznaczającego „widoczny, oczywisty”. W 2012 Alex Dunkel, Jelle Zijlstra i Groves podjęli próbę wyjaśnienia zagadki. Idąc za pewnymi początkowymi spekulacjami, poszukiwanie literatury wydanej około 1870 ujawniło źródło nazwy: brytyjską komedię The Palace of Truth autorstwa W.S. Gilberta, której premiera odbyła się w Londynie 19 listopada 1870, prawie półtora tygodnia przed datą ukończenia przedmowy manuskryptu Graya (także opublikowanego w Londynie). Komedia skupia się na bohaterach noszących imiona: Król Phanor, Mirza i Azema. Jako że rodzaje Mirza i Azema (maki rudy, Microcebus rufus, obecnie synonim dla Microcebus) zostały również opisane w tej samej publikacji i są równie zagadkowe, autorzy doszli do wniosku, że Gray widział komedię i nadał trzem rodzajom lemurów jako nazwy imiona jej bohaterów.
W wydanym w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii PAN Polskim nazewnictwie ssaków świata rodzaj ten występuje pod nazwą widłogłówka.
Ewolucja Widłogłówka może stanowić grupę siostrzaną reszty Cheirogaleidae (na górze, Weisrock et al. 2012) bądź też może być bliżej spokrewniona z Lepilemur (na dole, Masters et al. 2013). thumb|Osobnik Phaner pallescens trzymany w niewoli. Widoczne charakterystyczne umaszczenie głowy i grzbietu, od którego wywiedziono polską nazwę rodzaju.
W obrębie rodziny lemurkowatych (Cheirogaleidae) rodzaj Phaner jest najbardziej filogenetycznie odrębny. Jednak jego miejsce pozostawało do niedawna niepewne. Synapomorfią właściwą lemurkowatym jest rozgałęzienie tętnicy szyjnej, z którym wstępuje ona do czaszki. Występuje ona wobec tego również u Phaner. Analizy morfologiczne, immunologiczne i powtarzalnych sekwencji DNA zaowocowały różnymi koncepcjami położenia filogenetycznego rodzaju, przy czym badania z 2001 i 2008 dysponowały niewystarczającymi informacjami bądź przyniosły bardzo niejasne wyjaśnienie pozycji rodzaju.
Na podstawie analizy 7 genów mitochondrialnych i 3 jądrowych wykazano podobieństwa Phaner z rodzajem Lepilemur z rodziny lepilemurowatych. Autorzy pracy zasugerowali, że może to być m.in. wynikiem hybrydyzacji i introgresji po początkowym rozdzieleniu się linii filogenetycznych tych rodzin. Późniejsza praca, w oparciu o analizę 43 cech morfologicznych i mtDNA, także grupowała Phaner z lepilemurem. Jeśli jest to poprawne, rodzina Cheirogaleidae byłaby parafiletyczną. Jednak znacząca zgodność pomiędzy dwoma badaniami filogenezy lemurów – jednym z 2004 wykorzystującym analizę SINE i kolejnym z 2012 wykorzystującym testy obejmujące wiele loci – daje silne wsparcie tezie uznającej Phaner i resztę lemurkowatych za grupy siostrzane, a więc i przyznającej dalsze pokrewieństwo Phaner i Lepilemur. Podział na linie Phaner i innych lemurkowatych mógł zajść około 38 milionów lat temu, niedługo po radiacji większości z głównych linii lemurokształtnych z Madagaskaru, która zaszła około 43 miliony lat temu.
Praca Yoder et al. z 2016 prezentuje kladogram dość podobny do przedstawionego powyżej. Samo powstanie rodziny lemurkowatych uczeni ci szacują na pomiędzy 25 a 30 milionami lat temu, co nie do końca zgadza się z danymi przedstawionymi na ich kladogramie. Najbardziej bazalnym przedstawicielem rodziny okazuje się widłogłówka. Następnie, przed 29 milionami lat, wyodrębniła się linia prowadząca do lemurka. Później oddzieliła się gałąź, która dała początek lemurakowi. W końcu, 20 milionów lat przed naszą erą, kolejny podział dał początek liniom mikrusa oraz mikruska, które ulegały dalszemu podziałowi. Taki przebieg ewolucji nie jest pewny, nie można wykluczyć, że w rzeczywistości mikrus nie tworzy kladu z mikruskiem, stanowiąc grupę zewnętrzną kladu mikruska z lemurakiem.
Budowa Do rodzaju Phaner należą jedne z największych, obok Cheirogaleus, przedstawiciele rodziny lemurkowatych. Masa ich ciał mieści się w zakresie od 350 do 500 g, podczas gdy długość głowy i tułowia – od 23,7 do 27,2 cm, a długość ogona – od 31,9 do 40,1 cm.
Futro grzbietowej strony ciała jest jasnobrązowe bądź jasnoszarobrązowe. Po brzusznej stronie ciała może być żółte, kremowe, białe bądź bladobrązowe. Czarna pręga rozciąga się od ogona przez grzbiet w płaszczyźnie pośrodkowej aż do głowy, gdzie dzieli się widlasto na szczycie głowy. Tworzący się w ten sposób kształt litery Y wiedzie do ciemnych pierścieni okalających oczy, niekiedy zstępuje jeszcze niżej, do pyska. Pręga grzbietowa różni się szerokością i jasnością. Podstawa ogona cechuje się tą samą barwą, co futro na grzbiecie, zazwyczaj kończąc się czernią; ogon jest puszysty. Uszy lemurokształtnych są względnie duże, błoniaste. U samców pod gardłem znajduje się gruczoł zapachowy, który ma w przybliżeniu 20 mm szerokości i jest barwy różowej. U samic w tym samym miejscu znajduje się wąska łata nagiej skóry, wydaje się ona nie tworzyć żadnych wydzielin.
thumb|left|Phaner wyróżnia się ciemną pręga biegnącą pośrodkowo na grzbiecie, rozwidlającą się u szczytu głowy. Powyżej widłogłówka dwupręga Małpiatki te mają względnie długie tylne kończyny. Wspinają się po pniach i grubych gałęziach dzięki dużym dłoniom i stopom o poszerzonych opuszkach na palcach, jak też przypominających pazury paznokciach. Długi język pomaga dobierać się do naturalnej gumy roślinnej i nektaru, długa kątnica ułatwia trawienie gum roślinnych. Występuje długi, tworzony przez dolne siekacze i kły leżący ku przodowi grzebień zębowy, bardziej zwarty, o znacznie zredukowanych przestrzeniach międzyzębowych, co ma ograniczyć akumulację między zębami spożywanych gum roślinnych.
Wzór zębowy I C P M 36 = 2 1 3 3 2 13 3