Deinocheir (Deinocheirus mirificus, z gr. „straszna ręka”, „strasznoręki”, mirificus – łac. „niezwykły”, „dziwny”) – rodzaj dinozaura, dużego ornitomimozaura żyjącego w kredzie późnej, ok. 70 milionów lat temu. W 1965 odkryto parę wielkich kończyn przednich, obręcz barkową i kilka innych kości w formacji Nemegt w Mongolii. W 1970 okaz ten określono holotypem gatunku w monotypowym rodzaju, Deinocheirus mirificus. Nazwa rodzajowa pochodzi z greki, oznaczając „straszną rękę”. Przez prawie 50 następnych lat nie znaleziono kolejnych szczątków, jednak w 2014 odkryto w Mongolii dwa bardziej kompletne okazy, co rzuciło światło na wiele aspektów zwierzęcia.
Deinocheirus był niezwykłym ornitomimozaurem, największym przedstawicielem tego kladu. Mierzył 11 m długości i ważył 6,36 ton. Cechował się ciężką budową, jednak jego szkielet obfitował w wydrążone kości, co zmniejszało jego masę. Kończyny przednie należały do największych wśród dwunożnych dinozaurów i mierzyły 2,4 m długości, kończąc się wielkimi, tępymi pazurami na trójpalczastych dłoniach. Kończyny tylne były zaś względnie krótkie, zakończone tępymi pazurami. Ogon kończył się kręgami przypominającymi pygostyl, co wskazywać może na obecność wachlarza piór. Czaszka mierzyła ok. 1 m długości, miała szeroki dziób i głęboką żuchwę, podobnie jak u hadrozaurów.
Klasyfikacja deinocheira pozostawała długo niejasna. Pierwotnie umieszczono go wśród teropodów w grupie karnozaurów. Jednak niedługo potem zauważono podobieństwa do ornitomimozaurów. Po znalezieniu bardziej kompletnych szczątków Deinocheirus okazał się prymitywnym ornitomimozaurem, najbliżej spokrewnionym z mniejszymi zwierzętami z rodzajów Garudimimus i Beishanlong, razem z nimi tworząc rodzinę Deinocheiridae. Członkowie tej grupy nie zaadaptowali się do szybkości, co różniło ich od innych ornitomimozaurów. Deinocheira uważa się za wszystkożercę. Kształt jego czaszki wskazuje na żywienie się roślinami, jednak wraz z okazem znaleziono łuski ryb, a w okolicy odpowiadającej żołądkowi znaleziono gastrolity. Wielkie pazury mogły służyć do kopania i zgarniania roślin. Ugryzienia na kościach deinocheira przypisano tyranozaurydowi tarbozaurowi.
Budowa thumb|left|Porównanie wielkości deinocheira i człowieka Deinocheirus był największym z ornitomimozaurów. Największy znany okaz mierzył do 11 m długości, a jego masę szacuje się na 6,36 tony. Dwa pozostałe znane okazy są mniejsze: holotyp o 6%, a najmniejszy, podrostek, o 74%. Gdy znano jedynie kończyny górne fragmentarycznego holotypu, różne metody szacowania przynosiły różne wyniki. Badanie z 2010 szacowało wysokość zwierzęcia na 3,3-3,6 m. Masę ciała szacowano wcześniej na od 2 do 12 ton. Porównanie łap z należącymi do tyranozauroidów sugerowało olbrzymie wręcz rozmiary, ponieważ członkowie tej ostatniej grupy cechowali się bardzo małymi w porównaniu z resztą ciała górnymi kończynami. thumb|Lewa kończyna górna i łopatka deinocheira (od góry: łopatka, widełki, kość ramienna, kość promieniowa, kość łokciowa, śródręcze, paliczki) Deinocheirus i Therizinosaurus miały najdłuższe kończyny górne ze wszystkich dwunożnych dinozaurów. Kończyny górne holotypu mierzyły 2,4 m długości, z czego kość ramienna osiągała 93,8 cm, kość łokciowa – 68,8 cm, a ręka – 77 cm, wliczając w to długie na 19,6 cm zakrzywione pazury. Scapulocoracoid obręczy barkowej mierzył 1,53 m długości. Każda z parzystych ceratobranchialia miała 42 cm. Łopatka była długa i wąska, występował silnie wyrażony trójkątny grzebień naramienno-piersiowy. Kość ramienna była względnie smukła, tylko nieznacznie dłuższa od ręki. Kości łokciowa i promieniowa były wydłużone, nie łączyły się ze sobą zbyt silnie więzozrostem. Śródręcze w porównaniu z palcami było długie. Trzy palce prawie nie różniły się długością, jednak pierwszy był najbardziej korpulentny, a drugi – najdłuższy. Różnorodne chropowate miejsca i wyciski na przednich łapach wskazywały na obecność silnych mięśni. Większość powierzchni stawowych ręki było głęboko pobrużdżonych, co wskazuje na grube chrząstki w stawach. Choć deinocheir miał wielkie ręce, stosunek pomiędzy ich wielkością a rozmiarem obręczy barkowej był mniejszy niż u osiągającego skromniejsze rozmiary ornitomimozaura ornitomima. Kości ręki deinocheira cechują proporcje podobne do obserwowanych u niewielkiego teropoda kompsognata. Widełki, element nieznany u żadnego innego ornitomimozaura, były U-kształtne. Kończyny tylne były względnie krótkie. Kość udowa była dłuższa od piszczeli, co często zdarza się u dużych zwierząt. Śródstopie było krótkie i podobnie jak u większości innych teropodów nie arktometatarsalne. Paliczki nosiły tępe pazury, szeroko zakończone, zamiast zaostrzonych na końcach, jak u innych teropodów. Przypominały one pazury u dużych dinozaurów ptasiomiedniczych. Proporcje kości palców przypominają spotykane u tyranozauroidów z powodu spoczywającej na nich dużej masy. thumb|left|Kręgi tworzące „żagiel” Choć deinocheir cechował się masywną budową, jego żebra grzbietowe były długie i względnie proste, co wskazuje na wąskie ciało. Dziesięć kręgów szyjnych było niskich i długich, coraz krótszych w miarę oddalania się od czaszki. Z powodu większej czaszki nadawało to szyi kształt litery S w stopniu większym niż u innych ornitomimozaurów. Wyrostki kolczyste 12 kręgów grzbietowych powiększały się, idąc ku tyłowi. Ostatni z nich był 8,5 raza wyższy licząc od trzonu. Prawie taki sam jest najwyższy stosunek obserwowany w przypadku wyrostków kolczystych teropoda spinozaura. Wyrostki kolczyste dysponowały układem więzadeł, prawdopodobnie wspierających brzuch, wiążąc się do bioder i dolnych kończyn. Razem wyrostki kolczyste tworzyły wysoki „żagiel” w okolicy lędźwiowej, bioder i u podstawy ogona, nieco podobny do występującego u spinozaura.
Wszystkie kręgi wykazywały silną pneumatyzację przez worki powietrzne. Wyjątek stanowił dźwigacz i ostatni kręg ogonowy. Worki łączyły się z układem oddechowym. Kręgi grzbietowe były tak spneumatyzowane, jak u zauropodów, nosiły też rozległy układ wgłębień. Adaptacje te mogą wiązać się z wielkimi rozmiarami zwierzęcia, redukując masę jego ciała. 6 kręgów krzyżowych było długich i spneumatyzowanych. Wszystkie prócz proksymalnego spajały się ze sobą od góry. Ich wyrostki kolczyste tworzyły grzebień. Kość biodrowa także uległa częściowej pneumatyzacji, blisko kości krzyżowej. Część miednicy uległa przerostowi w porównaniu z innymi ornitomimozaurami, zapewniając miejsce przyczepu mięśniom dźwigającym masę zwierzęcia. Ogon deinocheira kończył się przynajmniej dwoma zrośniętymi kręgami. Opisano go jako strukturę przypominającą pygostyl owiraptorozaurów i terizonozaurów. Ornitomimozaury znane są z piór, mogły więc nawet mieć wachlarz z piór na końcu ogona. thumb|Rekonstrukcja Jedyna znana czaszka, należąca do największego okazu, mierzy 1,024 m od kości przedszczękowej do kłykcia potylicznego. W najszerszym miejscu za oczami mierzy tylko 23 cm szerokości. Przypomina czaszki innych ornitomimozaurów, będąc niska i wąska. Różni się bardziej wydłużonym pyskiem. Budujące ją kości są raczej cienkie, grubości około 6 mm. Od przodu znajdował się zaokrąglony, spłaszczony dziób, który za życia pokrywała keratyna. Nozdrza kierowały się do góry. Kość nosowa przyjmowała kształt cienkiego paska sięgającego do góry ponad oczodoły. Zewnętrzna średnica pierścieni sklerotycznych była niewielka w porównaniu z wielkością czaszki, mierząc 8,4 cm. Dolne okna skroniowe, otwory leżące za oczami, były częściowo zamknięte kośćmi jarzmowymi, podobnie jak u gallimima. Zęby nie występowały, a szczęka i żuchwa kierowały się w dół. Bardzo masywna i głęboka wydawała się żuchwa w porównaniu ze szczęką, niższą i smuklejszą. Względna wielkość żuchwy bliższa była tyranozaurom niż innym ornitomimozaurom. Pysk cechował się liściastym kształtem. Mierzył 25 cm szerokości, będąc szerszy niż sklepienie czaszki. Kształtem pyska deinocheir przypominał więc hadrozaury.
Historia thumb|left|Formacja Nemegt leży na południu Mongolii Pierwsze znane szczątki deinocheira odkryła polska paleontolożka Zofia Kielan-Jaworowska 9 lipca 1965 w miejscu zwanym Altan Ula III (43°33,987' N, 100°28,959' E) w obrębie Basenu Nemegt na pustyni Gobi. Kielan-Jaworowska należała do polskiej grupy, której towarzyszył mongolski paleontolog Rinczen Barsbold, uczestnicząc w wyprawach polsko-mongolskich w latach 1963–1965, organizowanych przez Polską i Mongolską Akademię Nauk. Wyprawy te wyróżniały się kobiecym kierownictwem. Badacze spędzili 9–11 lipca, odsłaniając okaz i ładując go na środek transportu. W doniesieniu z 1968 autorstwa Kielan-Jaworowskiej i Naydina Dovchina, podsumowującym osiągnięcia wypraw, ogłoszono, że znalezione szczątki reprezentują nową rodzinę teropodów. Okaz ten leżał w niewielkim wzgórzu z piaskowca. Większa część tego fragmentarycznego szkieletu bez zachowanych połączeń stawowych prawdopodobnie zerodowała do czasu odkrycia. Pozostały obie kończyny górne z wyjątkiem szponów ręki prawej, kompletna obręcz barkowa, trzony 3 kręgów grzbietowych, 5 żeber, gastralia (żebra brzuszne) i 2 ceratobranchialia. Okaz ten uznano za holotyp Deinocheirus mirificus. Nazwę nadały mu Halszka Osmólska i Ewa Roniewicz w 1970. Nazwa rodzajowa pochodzi ze starożytnej greki, od słów deinos (δεινός), co znaczy „straszliwy”, i cheir (χείρ), oznaczającego rękę. Odnosi się ona do rozmiarów i potężnych pazurów przednich kończyn. Epitet gatunkowy pochodzi z kolei z łaciny i znaczy „niezwykły” bądź „dziwaczny”. Odwołuje się on do niespotykanej budowy kończyn górnych zwierzęcia. Holotyp skatalogowano pierwotnie jak ZPal MgD-I/6, jednak później zmieniono to na MPC-D 100/18. thumb|Holotypowe kończyny górne (MPC-D 100/18) na wystawie w Barcelonie Ubóstwo znanych pozostałości deinocheira utrudniało lepsze zrozumienie zwierzęcia przez prawie pół wieku. Literatura naukowa często opisywała go jako najbardziej „enigmatycznego”, „zagadkowego” i „dziwacznego” z dinozaurów. Holotypowe kończyny górne weszły w skład podróżującej wystawy skamielin mongolskich dinozaurów, przemierzającej różne kraje. W 2012 Phil R. Bell, Philip J. Currie i Yuong-Nam Lee ogłosili odkrycie dodatkowych elementów holotypowego okazu, w tym fragmentów gastraliów, które odnalazł koreańsko-mongolski zespół w tym samym kamieniołomie w 2008. Ślady ugryzień na dwóch gastraliach zidentyfikowano jako tarbozaurze. Zaproponowano uznać to za argument za rozkawałkowaniem holotypowego okazu.
W 2013 przed doroczną konferencją Society of Vertebrate Paleontology Lee, Barsbold, Currie i współpracownicy ogłosili odkrycie dwóch nowych okazów deinocheira. Przetrzymywane przez Mongolską Akademię Nauk, dwa bezgłowe osobniki oznakowano MPC-D 100/127 i MPC-D 100/128. MPC-D 100/128 to podrostek znaleziony przez naukowców Altan Ula IV (43°36,091 N, 100°27,066 E) w obrębie Formacji Nemegt podczas Korea-Mongolia International Dinosaur Expedition w 2006, jednak wcześniej zdążyli go zniszczyć handlarze skamieniałości. Kolejny okaz, MPC-D 100/127, naukowcy znaleźli w Bugiin Tsav (43°54,025 N, 99°58,359 E) w 2009. Był nieznacznie większy od holotypu. Lewa kończyna górna pozwalała czytelnie zidentyfikować go jako deinocheira, co pomogło też zaklasyfikować wcześniej znaleziony okaz. Znalezisko również zostało wydobyte przez handlarzy, którzy zabrali czaszkę, ręce i stopę, pozostawiając pojedynczą kość palca. Okaz został zebrany prawdopodobnie po 2002, na co wskazywały pieniądze pozostawione w kamieniołomie. Currie powiedział w wywiadzie, że ich zespół realizował politykę przeszukiwania kamieniołomów po zbiorze i odzyskiwania czegokolwiek o jakimkolwiek znaczeniu. Dlatego każde nowe szczątki deinocheira były okazją do świętowania, nawet bez zabranych fragmentów. Wirtualny model deinocheira pokazany podczas prezentacji SVP wywołał aplauz zgromadzonego tłumu paleontologów. Szkocki paleontolog Stephen Brusatte stwierdził, że nigdy nie był tak zaskoczony, jak na prezentacji SVP, choć nowe skamieliny są rutynowo prezentowane na konferencji.