thumb|320px|Początek Rhetorica ad Herennium. Na marginesie glossy średniowiecznych czytelników. Rękopis spisany w latach 1350-1400. Biblioteka Uniwersytetu Yale, sygnatura Beinecke MS 681
Retoryka dla Herenniusza, inaczej Retoryka do Herenniusza (), pełny tytuł De ratione dicendi ad C. Herennium libri IV – podręcznik retoryki anonimowego autora, napisany po łacinie najprawdopodobniej w latach 86-82 przed ChrystusemWykorzystano przekłady Kazimierza Kumanieckiego i Stanisława Stabryły.. Najstarsze zachowane rzymskie dzieło poświęcone retoryce.
Rhetorica ad Herennium cieszyła się dużym poważaniem w starożytności, w średniowieczu została jednym z podstawowych podręczników do nauki retoryki w ramach sztuk wyzwolonych. Wykorzystywana była powszechnie w europejskim szkolnictwie do XVIII wieku, stosowana jest nadal podczas nauczania retoryki. Ze względu na kompletny i przejrzysty wykład antycznej teorii jest często używana jako elementarny, wprowadzający podręcznik retoryki albo jako podstawa dla różnego rodzaju szkolnych adaptacji. Była pierwszą próbą tłumaczenia greckich terminów retorycznych na łacinę i przedstawienia przykładów zastosowania retoryki w rzymskim życiu politycznym. Ustaliła podstawy łacińskiej terminologii retorycznej, którą później przejęły języki wernakularne, w tym język polski.
W tekście Retoryki znalazło się wiele definicji, stwierdzeń, sentencji i przykładów, które mocno zakorzeniły się w kulturze europejskiej – takich jak Omnium malorum stultitia est materRhetorica ad Herennium 2, 22. („Głupota jest matką wszelkiego zła”) czy Historia est res gesta, sed ab aetatis nostrae memoria remotaRhetorica ad Herennium 1, 8, 13. („Historia to opowiadanie o prawdziwych wydarzeniach, choć z odległych od nas czasów”). Autorytet dzieła umacniało przez wieki przekonanie, że jego autorem był Cyceron.
Autor Za autora Retoryki dla Herenniusza uchodził przez wieki Cyceron. Najstarsze zachowane świadectwo takiego poglądu pochodzi z dzieł św. Hieronima. Opinia taka panowała powszechnie w średniowieczu. Opierała się ona na przekonaniu, że Cyceron postanowił uzupełnić tym dziełem nieukończone De inventione. Jednakże o autorstwie Cycerona nie wspominała większość autorów starożytnych, na przykład Kwintylian. Również sam Cyceron, który w pracach pisanych pod koniec życia przytaczał swoje młodzieńcze dzieła, nigdy nie przyznawał się do autorstwa Rethorica ad Herennium. Pierwszy wątpliwości, co do cycerońskiego autorstwa wyraził w połowie XV wieku Lorenzo Valla. W 1491 roku Raphael Regius, w rozprawie Utrum ars rhetorica ad Herennium Ciceroni falso adscribatur, przekonująco wywiódł, że Cyceron nie mógł być autorem dzieła. Pogląd ten przyjął się powszechnie, chociaż jeszcze w XX wieku tradycyjnie wydawano Retorykę pod imieniem Cycerona.
Większość współczesnych badaczy uważa, że nazwisko autora Retoryki nie jest znane. Z tekstu wynika, że był człowiekiem bardzo zajętym. Wolny czas poświęcał przede wszystkim filozofii. Tylko na prośbę bliskiej mu osoby podjął się ułożenia podręcznika retoryki. Zastrzegł jednak, że pisze „nie dla zysku lub sławy”, lecz dlatego, żeby spełnić życzenie przyjaciela. Niewątpliwie był Rzymianinem, bo wyrażał się z przekąsem o Grekach, których posądza między innymi o chełpliwość. Był człowiekiem nastawionym na praktykę – stał na stanowisku, że użyteczność ważniejsza była od skomplikowanej teorii. Tym praktycznym nastawieniem tłumaczy się również jego zdecydowanie negatywne stanowisko wobec wielu skomplikowanych, greckich rozważań retorycznych. Spory, które podejmuje przeciwko tym, którzy wyrażają odmienny pogląd, ukazują nam człowieka, który miał własne zdanie w wielu sprawach i obdarzony był talentem polemicznym.
Mimo awersji do teoretyzowania autor nie był bynajmniej niewykształcony. Jego zainteresowania były wszechstronne. Nie tylko znał dobrze grecką teorię retoryki, którą pragnął jedynie uprościć, ale interesował się również filozofią, a znajomość jej zagadnień przewijała się przez karty Retoryki. Jak twierdził, zamierzał jeszcze napisać dzieła poświęcone gramatyce, wojskowości i administracji. Poglądy polityczne autora przejawiają się w doborze przykładów historycznych, jakimi ilustruje retoryczne wywody. Wyraźne są u autora przekonania republikańskie i sympatia dla obozu popularów. Retoryka zawierała na przykład dramatyczny opis śmierci Tyberiusza Grakcha. Morderca przedstawiony został jako zbrodniarz ziejący okrucieństwem z głębi serca (...) zbroczony budzącą litość krwią najdzielniejszego mężaRhetorica ad Herennium 4, 32..
Odbiorca Podręcznik został dedykowany przyjacielowi i krewnemu autora, bliżej nieznanemu Gajuszowi Herenniuszowi, któremu zależało na zapoznaniu się z retoryką. Herenniusz nie mógł doczekać się kolejnych fragmentów. We wstępie do księgi trzeciej autor przyrzeka przyjacielowi, że czwartą szybko ukończy i prześle mu. Wynika z tej wzmianki, że poszczególne księgi były przekazywane odbiorcy w miarę powstawania. Będziesz mógł zapoznać się z pierwszymi elementami wspólnie ze mną, jeśli zechcesz, albo także i beze mnie, na podstawie lektury, aby nic ci nie stanęło na przeszkodzie i żebyś mógł wraz ze mną posuwać się naprzód i uzyskać pożyteczne rezultatyRhetorica ad Herennium 3, 1..
Czas powstania Najprawdopodobniej podręcznik powstał w latach 86-82 przed Chrystusem. Wskazuje na to przede wszystkim dobór przykładów, które były aktualne w tym właśnie czasie, a mniej aktualne później, jak i fakt, że przykłady te nie sięgają poza lata osiemdziesiąte I wieku. Retoryka nie mogła zostać napisana wcześniej niż w roku 86, gdyż w księdze czwartej autor wspomniał o siódmym konsulacie Mariusza, który rozpoczął się 1 stycznia tego roku. Większość badaczy uważa, że autor nie pracował już po roku 82, ponieważ nie ma w dziele aluzji do terroru i proskrypcji z czasów rządów Sulli z roku 81.
Źródła Podbój krajów hellenistycznych sprawił, że do Rzymu zaczęły przenikać idee greckiej retoryki. W II i I wieku przed Chrystusem wymowa w republikańskim Rzymie zaczęła odgrywać znaczącą rolę polityczną. Retoryka stała się potężnym narzędziem politycznym i skutecznym środkiem do zdobywania najwyższych stanowisk w państwie. Już w „Naukach dla syna” (Praecepta ad filium) Katona Starszego pojawiła się definicja, zgodnie z którą orator est vir bonus dicendi peritus („mówca to człowiek prawy, biegły w wymowie”). Autor Retoryki dla Hereniusza trafnie utrafił w potrzeby swoich czasów. Nie wiadomo, jakich miał łacińskich poprzedników. Przed nim działali tak zwani Rhetores Romani, którzy starali się ograniczyć wpływ greckiej ῥητορική τέχνη („sztuki retorycznej”) na rzecz rodzimej tradycji i praktyki. Autor opierał się przede wszystkim na greckim podręczniku Hermagorasa z Temnos (z przełomu II i I wieku przed Chrystusem), ale zlatynizował terminologię i egzemplifikację oraz przystosował do historii i realiów rzymskich.
Zawartość thumb|Koniec księgi trzeciej i początek czwartej Rhetorica ad Herennium. Rękopis spisany w Italii w latach 1100-1150. Det Kongelige Bibliotek, Kopenhaga. Sygnatura GKS 1998, 89 verso.
Celem, który przyświecał autorowi, było napisanie podręcznika „krótkiego i jasnego”. Jego zdaniem prace greckie zawierały wiele zbytecznej teorii kosztem zagadnień praktycznych. Opuściliśmy to wszystko, co zebrali greccy autorzy, by zadość uczynić swej chełpliwości; ażeby się bowiem nie wydawało, że mało umieją, i żeby ich teoria wydawała się trudniejsza, nagromadzili wiele rzeczy niemających związku z tematemRhetorica ad Herennium 1, 1, 1.. Podręcznik podzielony został na cztery księgi. Każda rozpoczynała się wstępem a kończyła konkluzją, która była krótkim podsumowaniem zakończonej i zapowiedzią treści następnej księgi. Dzięki temu układ całej pracy był przejrzysty dla czytelnika.
Rhetorica ad Herennium zbudowana została według dwóch schematów – perypatetyckiego (opartego na regule pięciu zadań retoryki) i przedperypatetyckiego (opartego na teorii części przemówienia). Obydwa schematy zostały połączone, aby wszechstronniej przedstawić teorię retoryczną.
Księga pierwsza Na początku księgi pierwszej autor wyjaśnił, w jaki sposób powinno się przemawiać publicznie, aby zdobyć – tak dalece, jak to możliwe – poparcie słuchaczy. W tym celu należało przede wszystkim wykształcić umiejętność używania, stosownie do okoliczności, każdego z trzech rodzajów retorycznych: mowy pokazowej, doradczej i sądowej. Rodzaj pokazowy służył do osądzania (chwalenia lub ganienia) ludzi, w rodzaju doradczym uzasadniało się własne poglądy na daną sprawę, zaś w rodzaju sądowym oskarżało lub broniło określonej osoby.
Po wybraniu odpowiedniego rodzaju mowy, mówca powinien przygotować wystąpienie w pięciu następujących po sobie etapach – inwencji, dyspozycji, stylu (elokucji), zapamiętywaniu (memorii) i wygłaszaniu (akcji). Inwencja było to wynajdywanie treści prawdziwych lub prawdopodobnych, dzięki którym można przekonać słuchaczy. Dyspozycja to racjonalny porządek i rozkład treści, który wskazuje, co i w jakim miejscu powinno być umieszczone. Elokucja to zastosowanie właściwych wyrazów i zdań do wymyślonej treści. Memoria to utrwalenie w pamięci wcześniej przygotowanych treści, układu i wyrazów. Wygłaszanie natomiast to wytworne operowanie głosem, mimiką i gestem.
Wszystkie te umiejętności można było osiągnąć trzema sposobami: przy pomocy teorii, naśladownictwa i ćwiczenia. Przez teorię rozumiał autor zespół reguł, które wskazywały na określoną metodę i system przemawiania. Naśladownictwo miało powodować, że zgodnie z konsekwentnie stosowaną metodą możliwe było osiągnięcia podobieństwa do pewnych modeli wymowy. Ćwiczenie zaś polegało na ustawicznej praktyce i wdrażaniu się do przemawiania.
Po tych ogólnych wyjaśnieniach, w końcówce księgi pierwszej autor rozpoczyna szczegółowo omawiać inwencję, czyli wynajdywanie argumentów. W przeciwieństwie do dzieł greckich, które części przemówienia analizowały podczas przedstawiania dyspozycji, Retoryka dla Herenniusza łączy partes orationis właśnie z inwencją. Inwencję stosuje się w sześciu częściach przemówienia: we wstępie, w przedstawieniu faktów, w konspekcie, w dowodzeniu, w odpieraniu zarzutów i w konkluzjiRhetorica ad Herennium 1, 3.. Dzięki wstępowi umysł słuchacza winien zostać przygotowany do słuchania. Przedstawienie składało się z opowiadania o związanych ze sprawą faktach, które zaszły lub mogły zajść. Konspekt służył do wyliczenia punktów sprawy, które należało poruszyć w mowie – tych, co do których istnieje zgodność, a także tych, które budzą sprzeciw. W dowodzeniu przedstawiało się własne argumenty. Odpieranie zarzutów polegało na obaleniu argumentacji przeciwników. Konkluzja stanowiła artystyczne zamknięcie przemówienia.
Księgi druga, trzecia i czwarta Księgę drugą poświęcił autor zastosowaniu inwencji do rodzaju sądowego. W księdze trzeciej omówił inwencję w mowie pokazowej i doradczej, aby następnie przejść do przedstawienia dyspozycji, zapamiętywania i wygłaszania.
Księga czwarta poświęcona została elokucji, czyli stylowi. Autor przywiązywał do tego działu retoryki największą wagę. Jako pierwszy zastosował do łaciny arystotelesowski podział stylów prozy na trzy typy. Istnieją trzy rodzaje stylu, które nazywamy typami; wszelka poprawna wymowa ogranicza się do tych trzech typów. Pierwszy z nich nazywa się wzniosły, drugi – średni, trzeci – prosty. Styl wzniosły polega na wytwornym i ozdobnym układzie poważnych wyrazów. Styl średni polega na użyciu wyrazów o mniejszej godności, ale nie najniższej i najzwyklejszej klasy. Styl prosty zniża się aż do użycia najzwyklejszej mowy potocznejRhetorica ad Herennium 4, 11..