200px|mały|prawo|Blaszka miażdżycowa w przebiegu tętnicy upośledzająca przepływ krwi Blaszka miażdżycowa – zmiana występująca w ścianie tętnic (błona wewnętrzna) powstająca w przebiegu miażdżycy naczyń w wyniku patologicznego odkładania się estrów cholesterolu i innych tłuszczów w wewnętrznej ścianie tętnic. Uwypukla się do światła naczynia i zmniejsza jego średnicę. Może to powodować niedokrwienie narządów zaopatrywanych przez daną tętnicę.

Blaszki miażdżycowe mogą zwężać naczynia krwionośne do tego stopnia, że ​​dopływ tlenu do dotkniętego narządu jest upośledzony, co może objawiać się u osoby dotkniętej chorobą na przykład bólem w klace piersiowej (serce) lub chromaniem przestankowym, a czasami może prowadzić do ostrego niedokrwienia kończyny. W przypadku pęknięcia blaszek miażdżycowych tworzą się skrzepy krwi, które mogą całkowicie zablokować naczynie, co może prowadzić do nagłych przypadków wymagających interwencji medycznej, takich jak zawał serca i udary mózgu.

Etiologia 200px|mały|prawo|Rozwój blaszki miażdżycowej 200px|mały|prawo|Blaszki miażdżycowe w ścianie aorty Powstawanie blaszki miażdżycowej rozpoczyna się od dysfunkcji śródbłonka, będącej następstwem długotrwałego działania czynników patogennych, takich jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, palenie tytoniu oraz przewlekły stres. Śródbłonek naczyń krwionośnych pełni rolę czujnika zmian zachodzących we krwi, reagując na bodźce mechaniczne oraz zmiany stężeń metabolitów i przekazując sygnały do pozostałych warstw ściany naczynia. Szczególne znaczenie ma naprężenie ścinające wywołane przepływem krwi, które wpływa na funkcję i strukturę śródbłonka oraz reguluje procesy komórkowe istotne dla rozwoju miażdżycy. Zmniejszone lub niestabilne naprężenie ścinające sprzyja lokalnemu powstawaniu blaszek miażdżycowych, zwłaszcza w miejscach rozgałęzień i krzywizn tętnic.

U osób zdrowych śródbłonek ma właściwości przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe oraz reguluje przepuszczalność dla krążących cząsteczek poprzez równowagę między uwalnianiem substancji rozszerzających naczynia krwionośne, takich jak tlenek azotu (NO), a substancjami zwężającymi, takimi jak endotelina. Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego zmniejszają biodostępność tlenku azotu, co prowadzi do utraty tych właściwości ochronnych, uszkodzenia połączeń śródbłonkowych i zwiększenia przepuszczalności dla makrocząsteczek. Zmiany te prowadzą do podśródbłonkowego gromadzenia się lipoprotein zawierających cholesterol. Wykazano, że transport LDL przez śródbłonek (transcytoza) odbywa się za pośrednictwem receptora SR-B1 i receptora podobnego do receptora aktywiny typu 1 (ALK1), co różni się od klasycznej endocytozy LDL zależnej od receptora LDLR. Towarzyszy temu napływ makrofagów, które fagocytują LDL.

Gdy do makrofagów napływa zbyt dużo cholesterolu pochodzącego z lipoprotein, a jego usuwanie jest niewystarczające, dochodzi do jego gromadzenia w postaci kropli lipidowych. W efekcie makrofagi przekształcają się w , które stanowią charakterystyczny element blaszki miażdżycowej i odgrywają kluczową rolę w rozwoju miażdżycy. Dochodzi także do proliferacji komórek mięśni gładkich naczyń. Komórki mięśni gładkich również posiadają zdolność fagocytozy LDL. Proliferacja i migracja komórek mięśni gładkich naczyń prowadzą do uformowania się dojrzałej blaszki miażdżycowej z czapeczką włóknistą, co zwiększa jej stabilność i zmniejsza ryzyko pęknięcia we wczesnych etapach choroby. W zaawansowanej miażdżycy procesy prowadzące do obumierania tych komórek mogą osłabiać strukturę blaszki, sprzyjając jej destabilizacji i rozwojowi ciężkich powikłań sercowo-naczyniowych.

Zapalenie odgrywa kluczową rolę w formowaniu się blaszki miażdżycowej. Makrofagi i komórki mięśni gładkich wydzielają cytokiny zapalne, w tym interleukiny IL-1β, IL-12 i IL-6.

Blaszki mogą czasami ulegać zwapnieniu. Cytokiny prozapalne mogą inicjować przemianę komórek mięśni gładkich w komórki tkanki chrzęstnej lub tkanki kostnej. Ponadto stymulują pozakomórkowe uwalnianie pęcherzyków sprzyjających wapnieniu oraz apoptozę makrofagów. Wszystkie te czynniki sprzyjają odkładaniu wapnia w blaszce. Zwapnienie blaszki miażdżycowej jest reakcją naprawczą na nasilony stan zapalny i martwicę, przy czym drobne, wczesne złogi wapnia częściej występują w blaszkach niestabilnych i mogą dodatkowo osłabiać czapeczkę włóknistą. Natomiast rozległe, późne zwapnienia sprzyjają usztywnieniu i stabilizacji blaszki, zmniejszając naprężenia w jej obrębie. Zwapnienia same w sobie są czynnikiem stymulującym napływ makrofagów, co prowadzi do samonapędzania się rozrostu blaszki.

Budowa 200px|mały|prawo|Krytyczne zwężenie tętnicy z pękniętą blaszką pod mikroskopem Blaszka miażdżycowa może przyjmować różne postacie w zależności od etapu rozwoju. Początkowo powstają smugi tłuszczowe (fatty streaks), które są płaskimi, żółtymi przebarwieniami na powierzchni błony wewnętrznej naczyń, a pod mikroskopem odpowiadają podśródbłonkowemu nagromadzeniu komórek piankowatych, bez jądra martwiczego i czapeczki włóknistej. Wczesne blaszki są uniesione, żółte, dobrze odgraniczone, ogniskowe i o nieregularnym kształcie. Blaszki włókniste (fibrous cap atheroma) mają dobrze uformowane jądro martwicze pokryte czapeczką włóknistą, a w ich skład wchodzą komórki mięśni gładkich, makrofagi, limfocyty i elementy tkanki łącznej; w przypadku pęknięcia zakrzep w świetle naczynia łączy się z jądrem martwiczym, natomiast przy nadżerce (erosion) zakrzep powstaje bez kontaktu z jądrem martwiczym. Blaszki włoknisto-zwapniałe są bogate w kolagen, zawierają duże obszary zwapnienia, niewiele komórek zapalnych, a jądro martwicze może być obecne. Blaszki niestabilne wykazują owrzodzenia, wypukłości i obecność zakrzepów w świetle naczynia.

Blaszka może zawierać także mikroplastik. Obecność mikro lub nanoplastiku (polietylen, poli(chlorek winylu)) w blaszce miażdżycowej u ludzi wiąże się z większym ryzykiem wystąpienia udaru mózgu, zawału serca lub śmierci z jakiejkolwiek przyczyny w ciągu 34 miesięcy od jej wykrycia.

Znaczenie Spadek przepływu krwi na skutek obecności blaszki miażdżycowej może prowadzić do objawów takich jak dławica piersiowa. Jeśli blaszka miażdżycowa pęknie, mogą tworzyć się skrzepy krwi, które blokują tętnicę lub przemieszczają się do innych części ciała. Całkowite lub częściowe zablokowanie tętnicy może prowadzić do zawału serca, udaru mózgu, otępienia naczyniowego, zaburzeń erekcji, niewydolności serca lub utraty kończyny. Miażdżyca może prowadzić do niepełnosprawności i śmierci. Pęknięcie lub nadżerka blaszki miażdżycowej prowadzi do kontaktu krwi z silnie prozakrzepową zawartością blaszki lub warstwami podśródbłonkowymi, co sprzyja powstawaniu zakrzepu. Gwałtowna i rozległa zakrzepica może spowodować zamknięcie naczynia lub zatorowość obwodową, prowadząc do ostrego niedokrwienia narządów.

Nasilenie zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych (stopień zwężenia i budowa blaszki) stanowi silniejszy czynnik prognostyczny zgonu i zawału serca niż sam stopień niedokrwienia mięśnia sercowego.

Badania kliniczne wykazały istotny związek między regresją blaszki miażdżycowej, ocenianą metodą ultrasonografii wewnątrznaczyniowej (IVUS), a zmniejszeniem ryzyka poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych. Stwierdzono, że każdy 1% spadek objętości blaszki wiąże się z około 20% redukcją ryzyka takich zdarzeń, co potwierdza wartość tego parametru jako wskaźnika skuteczności leczenia hipolipemizującego. Korzyści te zależą m.in. od czasu trwania terapii, wieku pacjentów oraz wyjściowego stężenia cholesterolu LDL i zaawansowania zmian miażdżycowych.

Historia Najstarsze opisane blaszki miażdżycowe u człowieka zostały stwierdzone u starożytych mumii. Obecność zwapniałych blaszek w dużych tętnicach potwierdzono w 2004 w badaniach tomografii komputerowej mumii sprzed ponad 5 tysięcy lat. W badaniu z 2013 blaszki miażdżycowe były obecne u 47 z 137 mumii z czterech różnych populacji (starożytny Egipt, starożytne Peru, przodkowie Indian Pueblo oraz Aleutów).

Leonardo da Vinci był jednym z pierwszych, którzy opisali istnienie blaszek miażdżycowych, zauważając, że „naczynia u osób starszych utrudniają przepływ krwi wskutek pogrubienia ścian”. Pierwszy szczegółowy opis arteriosklerozy przypisuje się włoskiemu chirurgowi Antonio Scarpa (1752–1832), który opisał „powolną degenerację błony wewnętrznej tętnicy”. Nikołaj Aniczkow w 1913 jako pierwszy wysunął hipotezę, że w formowaniu blaszek miażdżycowych główną rolę odgrywa cholesterol.

Przypisy

Kategoria:Choroby układu krążenia