mały|250x250px| Mała Litwa na mapie regionów etnograficznych Litwy. mały|250x250px|Mapa fizyczna historycznego zasięgu Małej Litwy. Mała Litwa, Litwa Mniejsza (lit. Mažoji Lietuva, niem. Kleinlitauen, ros. Малая Литва, Małaja Litwa) lub Litwa Pruska (lit. Prūsų Lietuva, niem. Preußisch-Litauen, ros. Пру́сская Литва́, Prusskaja Litwa) – region etnograficzny na terenie historycznych Prus, zamieszkiwany niegdyś przez Litwinów pruskich. Stanowi jeden z pięciu regionów kulturowych dzisiejszej Litwy (dawny Kraj Kłajpedzki).
Współcześnie region jest podzielony między Rosję (obwód królewiecki), Litwę oraz częściowo Polskę (okolice Gołdapi).
Granice Mała Litwa nigdy nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej, dlatego po części nie da się ustalić ścisłych jej granic, które zmieniały się z biegiem lat. Region sięgał tak daleko, jak daleko sięgała ludność litewska wyznania protestanckiego (Litwini pruscy).
Obszar Litwy Mniejszej obejmował obszar między dolnym biegiem rzeki Dangi na północy a głównymi nurtami rzeki Pregoły na południu. Południowo-zachodnia granica biegła od Zalewu Kurońskiego wzdłuż rzeki Dejmy na południe, dalej wzdłuż od Pregoły do Łyny, aż do miejscowości Drużba, a następnie na południe wzdłuż rzeki Oświnki do jeziora Oświn, a stamtąd na wschód do granicy Litwy.
Szerzej rozumiany obszar Litwy Mniejszej obejmuje tereny na zachód od Łyny i na południe od dolnego biegu Pregoły i Półwyspu Sambijskiego.
Wyraźne granice region posiada na odcinkach graniczących z krainami historycznymi: na północy i północnym-wschodzie graniczy ze Żmudzią, a na wschodzie ze Suwalszczyzną. Na pozostałych odcinkach granica Litwy Pruskiej jest zarówno jest płynna, jak i się pokrywa z pozostałymi regionami: na południu graniczy z Mazurami, na południowym zachodzie z Barcją i Natangią, a na zachodzie z Sambią.
Pod względem administracyjnym Mała Litwa obejmuje obszar dawnego okręgu Kłajpedy na terenie Litwy, reszta regionu znajduje się w obwodzie królewieckim i fragmentarycznie na terytorium Polski (Gołdap).
Historia mały|Podział plemienny Prus w XIII wieku według Henryka Łowmiańskiego. thumb|Zasięg Państwa zakonnego i obszar Wielkiej Puszczy (Grosse Wildnis) w XIV i na początku XV wieku. mały|Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego (1454 r., Archiwum Główne Akt Dawnych). mały|250px|Zasięg populacji litewskiej w państwie pruskim. mały|Podział językowy Prus Wschodnich na mapie z 1880 roku. Kolor pomarańczowy oznacza obszary z przewagą języka litewskiego.
mały|Oficjalny podział Litwy na regiony etnograficzne (2023). Do XIII wieku obszar był zamieszkiwany przez Prusów – Nadrowów i Skalowów oraz bliskim im Kurowów. Po podboju krzyżackim większość obszaru stanowiła część wyludnionej Wielkiej Puszczy, przed zasiedleniem regionu głównie przez Litwinów. Na północy regionu założono miasto Kłajpeda, lokowane w 1254. Poza Kłajpedą najbardziej znaczącymi miejscowościami były wówczas osady przyzamkowe Ragneta, Wystruć, Tylża i Labiawa.
W 1454 na prośbę Związku Pruskiego król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił wcielenie terytorium wraz z Prusami do Polski, po czym po pokoju toruńskim od 1466 do 1657 region stanowił część I Rzeczypospolitej jako lenno Korony Polskiej. W tym okresie nastąpił rozwój regionu. Założono bądź po raz pierwszy wzmiankowano przyszłe miasta Szyłokarczma, Prekule, Pilkały, Stołupiany, Darkiejmy, Łoździenie, Gąbin oraz nadano prawa miejskie Tylży (1552), Wystruci (1583) i Labiawie (1642).
Po 1657 region znajdował się we władaniu brandenbursko-pruskim, a od 1701 w Królestwie Prus. W latach 1709–1711 wskutek epidemii dżumy zmarło ok. 53% populacji Małej Litwy, w większości Litwinów. Następnie w latach 1722–1736 miała miejsce kolonizacja niemiecka, co po części zmieniło proporcje narodowościowe regionu. Toczyły się tu zmagania wojny siedmioletniej i wojen napoleońskich. Podczas tych ostatnich podpisano tu w 1807 pokój w Tylży, na mocy którego utworzono Księstwo Warszawskie.
Tereny zamieszkiwała głównie ludność prusko-litewska, pruska pomieszana z polską, na południu w większym stopniu polska zaś szlachta i mieszczanie pochodzenia niemieckiego żyli na całym obszarze. W wieku XV ludność polska stanowiła około połowy mieszkańców tych terenów, w wieku XVII zasilona napływem osadników z Mazowsza. W XVIII wieku ludność polska stanowiła około połowy mieszkańców. W 1724 roku wydano zakaz osiedlania Polaków w północnej części kraju. Wśród bardziej znanych polskich postaci można wymienić księcia Kazimierza Czartoryskiego oraz lekarza i poetę Jana Fryderyka Tschepiusa. Urodzili się tu m.in. duchowny, historyk i poeta Mateusz Pretoriusz oraz przedstawiciele rodu Załuskich: rzeźbiarz Ireneusz Załuski, językoznawca Karol Bernard Załuski i pianistka Emma Ostaszewska. W czasie powstania styczniowego przerzucano stąd broń dla powstańców do zaboru rosyjskiego. W Wystruci operowała polska organizacja powstańcza, wykryta przez władze pruskie w listopadzie 1864.
Po upadku powstania styczniowego władze rosyjskie wydały w 1865 zakaz druku w dialektach litewskich i żmudzkich z użyciem alfabetu łacińskiegoJ. Ochmański, Historia Litwy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982, s. 228-229., co zapoczątkowało masowy przemyt litewskich książek z Małej Litwy, pozostającej poza władzą carską, do zaboru rosyjskiego.
W 1905 największymi miastami regionu były Tylża, Wystruć i Kłajpeda, które jako jedyne liczyły więcej niż 20 tys. mieszkańców. Po I wojnie światowej północna część regionu tworzyła Okręg Kłajpedy, włączony do Republiki Litewskiej. W pozostałej części w latach 30. Niemcy przeprowadzili szeroko zakrojoną germanizację nazw o litewskim brzmieniu, analogiczną do germanizacji polsko brzmiących nazw w innych regionach. W 1940 Niemcy zamknęli ostatnią litewską gazetę na Małej Litwie, Naujasis Tilžės keleivis, wydawaną w Tylży. II wojna światowa w 1945 przyniosła znaczące zniszczenia Małej Litwie.
W Kłajpedzie mieści się Muzeum Historii Małej Litwy, poświęcone historii regionu.
Miasta Lp.MiastoPaństwoPopulacja (2023)PowierzchniaJednostka administracyjna1.24x24px Kłajpeda162 29298,20 km²20x20px okręg kłajpedzki2.23x23px Sowieck38 61444,40 km²20x20px obwód królewiecki3.33x33px Czerniachowsk35 70558,00 km²20x20px obwód królewiecki4.21x21px Gusiew28 82016,25 km²20x20px obwód królewiecki5.24x24px Szyłokarczma16 20013,00 km²20x20px okręg kłajpedzki6.25x25px Gołdap13 28317,20 km²20x20px warmińsko-mazurskie7.22x22px Nieman9 21614,00 km²20x20px obwód królewiecki8.21x21px Polessk6 95411,00 km²20x20px obwód królewiecki9.24x24px Oziorsk4 32112,00 km²20x20px obwód królewiecki10.24x24px Nerynga4 02294,4 km²20x20px okręg kłajpedzki11.33x33px Sławsk4 01310,00 km²20x20px obwód królewiecki12.25x25px Krasnoznamiensk3 3748,00 km²20x20px obwód królewiecki13.25x25px Niestierow3 3428,00 km²20x20px obwód królewiecki14.24x24px Pojegi1 5374,33 km²20x20px okręg tauroski15.24x24px Priekulė1 2512,45 km²20x20px okręg kłajpedzki16.24x24px Smolniki8471,77 km²20x20px okręg tauroski17.24x24px Poniemuń2071,72 km²20x20px okręg tauroski
Galeria
Przypisy
Kategoria:Regiony Litwy