Gnejusz Newiusz (łac. Gnaeus Naevius) – poeta rzymski, który najprawdopodobniej urodził się w Kapui w Kampanii, a zmarł około 201 p.n.e. w Utyce (Afryka Północna).
Brał udział w I wojnie punickiej (264-241 p.n.e.). Od 235 p.n.e. pisał sztuki teatralne, komedie i tragedie. Pierwszą wystawił w 235 p.n.e. w Rzymie. Były to zazwyczaj przeróbki dramatu greckiego, ale także własne komedie o tematyce rzymskiej (fabula togata). Do naszych czasów dotarło 35 tytułów tych sztuk i około 140 fragmentów. Wprowadził do literatury rzymskiej fabula praetexta, czyli tragedię o tematyce narodowej.
Autor pierwszych rzymskich tragedii opartych na tematyce mitologicznej (Romulus) i historycznej (opis zwycięstwa nad Galami - Clastidium). Napisał Bellum Poenicum - epos o I wojnie punickiej (7 ksiąg), który to utwór wywarł wpływ na Eneidę Wergiliusza.
Naraził się (przez złośliwe aluzje w swych utworach) rodowi Cecyliuszy Metellów i Scypionowi Afrykańskiemu. Był więziony w 206 p.n.e. i skazany na karę pręgierza. Po uwolnieniu osiadł w afrykańskim mieście Utyka, gdzie zmarł. Z jego twórczości pozostały jedynie niewielkie fragmenty oraz tytuły dramatów.
Zachowane tytuły i fragmenty Komedie Akontizomenos (Zabójca) Agitatoria (Komedia o poganiaczu) Agrypnuntes (Bezsenni) Apella (Apulijka) Astiologa (Uprzejma) Ariolus (Wieszczek) uważana za komedię rodzimą (fabula togata) Carbonaria (Węglowa) Clamidaria (Płaszczowa) Colax (Pochlebca) Commotria (tylko tytuł) Corollaria (Kwieciarka) Dementes (Szalejący) Demetrius (tylko tytuł) Dolus (Podstęp) Figulus (Garncarz) Glaucoma (Katarakta na oku) Gymnasticus (Mistrz gimnastyki) Lampadio (imię niewolnika) Leon Lydus (przez niektórych zaliczana do tragedii) Nagido (tylko jeden wyraz zachowany) Nautae (Żeglarze) Nervolaria (Jądrowa?) Paelex (Nierządnica) Personata (Maskowa) Proiectus (Porzucony) Quadrigemini (Czworaczki) Stalagmus (tytuł od imienia niewolnika) Stigmatias (Nacechowany) Tarentilla (Dziewczyna z Tarentu) Technicus (Szarlatan) Testicularia (Jądrowa) Tribacelus (sztuka o śmiałej tematyce erotycznej) Triphallus (Arcymęski) Tunicularia (Komedia o tunice)
Tragedie Andromacha Belli Punici carmen (epopeja narodowa o wojnie punickiej) Clastidium (uczczenie zwycięstwa z Galami) Danae Equos Troianos (Koń trojański) Hector Proficiscens (Wyprawa Hektora) Iphigenia Lycurgos Romulus lub Lupus (odmiana tragedii narodowej fabula praetexta)
Bibliografia
Kategoria:Rzymscy poeci III wieku p.n.e. Kategoria:Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu Kategoria:Poeci języka łacińskiego Kategoria:Rzymscy dramaturdzy