thumb|Aleksander Tarnowski i Konstancja Turczynowicz w tańcu kaczucza z baletu Hrabina i wieśniaczka, 1847 |alt=|322x322px Aleksander Tarnowski (ur. 3 listopada 1821ASC cyrkułu III m. Warszawy, Akta urodzeń 1821 nr 440, s. 177-177v. (data ur. 6 stycznia 1822 podawana przez Słownik biograficzny teatru polskiego, 1765-1965 i inne publikacje jest błędna)Paweł Chynowski, Gwiazdy naszego baletu romantycznego. W: Teatr. Refleksy i refleksje. Zbiory Muzeum Teatralnego w Warszawie, Teatr Wielki – Opera Narodowa, Warszawa, 2017. w Warszawie, zm. 2 czerwca 1882ASC parafii rzymskokatolickiej św. Antoniego Padewskiego w Warszawie, Księga zmarłych 1882 nr 144, s. 273v (data 3 czerwca 1882 podawana przez Słownik biograficzny teatru polskiego, 1765-1965 jest błędna) w Warszawie) – najwybitniejszy polski tancerz baletowy XIX wieku.

Kariera artystyczna Dzieciństwo Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej Tarnawskich, dopiero jego ojciec z niewiadomych powodów zmienił nazwisko rodowe na Tarnowski. Urodził się jako Hubert Aleksander, syn Stefana Józefa Michała Tarnawskiego / Tarnowskiego (1772–1847), mistrza sztuki drukarskiej, zecera drukarni „Gazety Warszawskiej” Antoniego Lesznowskiego, i jego drugiej żony Marianny z Klaszewskich, 1. voto Friedlandowej (1792–1852). Był bratem-bliźniakiem artysty baletu Antoniego Tarnowskiego. Do szkoły baletowej Teatru Wielkiego wstąpił wraz z bratem 1 lipca 1835, gdzie był jednym z najbardziej utalentowanych uczniów, wychowankiem Romana Turczynowicza, Mikołaja Grekowskiego i Maurice’a Piona. Już w 1836 r. debiutował w rolach solowych w przedstawieniach szkolnych, jako Alonzo i Ferdynand w Opiekunie oszukanym i Leander w balecie Dwa posągi na scenie ówczesnego Teatru RozmaitościW gmachu Teatru Wielkiego, w miejscu obecnego Teatru Narodowego..

W blasku sławy Do zespołu baletowego Warszawskich Teatrów Rządowych należał prawdopodobnie od roku 1841. W krótkim czasie został czołowym tancerzem Teatru Wielkiego, zdobywając sławę pierwszego polskiego solisty baletu najszlachetniejszego typu danseur noble. Był ulubionym tancerzem dwóch najwybitniejszych dyrektorów warszawskiego baletu romantycznego: Filippa Taglioniego (1843–1853) i Romana Turczynowicza (1853–1866), którzy powierzali mu główne partie męskie w niemal wszystkich swoich realizacjach choreograficznych w Teatrze Wielkim. Partnerował też słynnym balerinom europejskim, występującym gościnnie w jego latach na scenie Teatru Wielkiego: już 24 lutego 1844 – legendarnej Marii Taglioni w baletowej scenie uwodzenia w operze Robert Diabeł Giacomo Meyerbeera; w 1853 roku – słynnej Carlotcie Grisi w baletach: Hrabina i wieśniaczka, Giselle, Esmeralda i Katarzyna, córka bandyty; w latach 1855–1857 i 1866–1867 – wybitnej rosyjskiej balerinie romantycznej Nadieżdzie Bogdanow w tych samych i innych baletach; a także innym znanym tancerkom zagranicznym. Był również partnerem scenicznym czołowych polskich solistek baletu romantycznego, jak: Karolina Wendt, Konstancja Turczynowicz, Anna i Karolina Straus czy Kamila Stefańska. Występował na scenie warszawskiej dla cesarzy rosyjskich: Mikołaja I i Aleksandra II oraz ich żon i rodzin. Cieszył się powszechnym szacunkiem, wielkim uznaniem krytyki i popularnością u publiczności.

Choroba W czerwcu 1856 roku przeszedł załamanie nerwoweChodziło prawdopodobnie o ciężki przypadek depresji, gdyż Józef Szczublewski w książce Teatr Wielki w Warszawie 1833-1993 (str. 135), wspominając o powrocie Aleksandra Tarnowskiego na scenę w 1866 roku, pisze, że było to po „ośmiu latach psychicznej zapaści” .. Wysłano go wtedy dla wypoczynku za granicę. Po półrocznej przerwie powrócił na scenę, jednak w latach 1858–1866 był zmuszony przerwać swoją karierę. Początkowo leczono w warszawskim szpitalu dla nerwowo chorych, ale bezskutecznie, więc odesłano go do domu. W tym czasie wszystkie jego role objął z powodzeniem utalentowany brat-bliźniak Antoni Tarnowski. Po jego kontuzji, Do powrotu na scenę skłoniła Aleksandra dopiero w 1866 roku Nadieżda Bogdanowa podczas swojej wizyty w Warszawie z gościnnymi występami.

Końcówka kariery Po ośmiu latach przerwy, w dniu 4 marca 1866 pojawił się więc ponownie na scenie Teatru Wielkiego u boku Nadieżdy Bogdanowej w Giselle, a potem także w innych baletach. Nie tylko powrócił do swych dawnych ról, ale objął też nowe, w baletach: Korsarz, Modniarki, Monte-Christo i Rozbójnik morski. Tę drugą część kariery zakończył jednak już 18 czerwca 1867 występem w roli hrabiego Monte Christo, co odnotował jeden z recenzentów pisząc, że tego dnia odbyło się „ przedstawienie Monte-Christo, w którym p. Stefańska i p. Aleksander Tarnowski mieli zaszczyt okazać świetne swoje talenta wobec najdostojniejszego syna naszego monarchy, który tego wieczoru na widowisku teatralnym znajdować się raczył”„Dziennik Warszawski” 1867 nr 135..

Po odejściu z teatru żył jeszcze 15 lat pod troskliwą opieką brata Antoniego. W końcu zapadł na raka żołądka i zmarł w cierpieniach 2 czerwca 1882. Zgodnie z jego życzeniem nie upubliczniono wiadomości o pogrzebie, który odbył się 3 czerwca na cmentarzu Powązkowskim. Dopiero dwa dni później „Kurier Warszawski” zmieścił niewielką notatkę: „W dniu onegdajszym pochowano zwłoki śp. Aleksandra Tarnowskiego, niegdyś dzielnego tancerza baletu warszawskiego. Tarnowski, którego umysł uległ zbłąkaniu, zgasł w ciszy i zapomnieniu”„Kurier Warszawski”, 1882 nr 124..

Ważniejsze role Przedstawienia szkolne na scenie Teatru Rozmaitości, pozostałe od 1841 roku na scenie Teatru Wielkiego w WarszawieSłownik biograficzny teatru polskiego 1795-1965, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973, str. 734.Janina Pudełek, Warszawski balet romantyczny, 1802-1866, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1967.

1836: Alonzo – Opiekun oszukany, choreografia Maurice Pion, muzyka Gioacchino Rossini / Józef Stefani (przedstawienie szkolne) 1836: Leander – Dwa posągi, choreografia Louis Thiérry / Maurice Pion, muzyka Józef Elsner (przedstawienie szkolne) 1837: Ferdynand – Opiekun oszukany, choreografia Maurice Pion, muzyka Gioacchino Rossini / Józef Stefani (przedstawienie szkolne) 1841: Pas de deux – Figle wieśniacze, choreografia Maurice Pion wg Les Gaietés champêtres Jeana Corallego, muzyka Adolphe Adam 1842: Pas de trois – Lucyperek, choreografia Maurice Pion wg Jules’a Perrota, muz. Ludwig Wilhelm Reuling, Józef Stefani 1844: Solista – Poranek indyjski, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Józef Stefani 1844: Pas de trois (z Marią Taglioni i Karoliną Wendt) – w II akcie opery Robert Diabeł, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Giacomo Meyerbeer 1844: Jokle – Mimili, czyli Styryjczykowie, choreografia Maurice Pion, muzyka Józef Stefani 1845: Kapitan Edward – Wyspa Amazonek, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Józef Stefani 1845: Oficer - Zabawy zimowe, czyli Miłosne intrygi, choreografia Paolo Taglioni, muzyka Hermann Schmidt, Józef Stefani . 1845: James – Sylfida, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Jean Schneitzhöffer 1846: Hrabia – Mleczarka szwajcarska, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Gioacchino Rossini, Adalbert Gyrowetz, Wenzel Robert von Gallenberg / Józef Stefani 1846: Paweł – Anetta, czyli Sen wieśniaczki, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Józef Stefani 1847: Pas z girlandami – Przybycie, zabawa i odjazd na kolei żelaznej, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Józef Stefani 1847: Hrabia de Saint Léon – Hrabina i wieśniaczka, czyli Przemiana żon, choreografia Roman Turczynowicz wg Le diable à quatre Josepha Maziliera, muzyka Adolphe Adam 1848: Książę Albert – Giselle, choreografia Roman Turczynowicz wg Jeana Corallego, muzyka Adolphe Adam /Józef StefaniSłownik Biograficzny Teatru Polskiego 1795-1965, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1973, str. 734. Po odejściu Aleksandra z baletu partię tę tańczył jego brat bliźniak Antoni, tamże, str. 735.Premiera polska baletu Giselle 20 stycznia 1848 – Irena Turska, Przewodnik baletowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1973, str. 119. 1848: Benedykt – Piękna dziewczyna z Gandawy, choreografia Roman Turczynowicz wg Ferdinanda-Alberta Décombé zw. Albert, muzyka Adolphe Adam / Józef Stefani 1849: Pas de trois – Diabeł kulawy, choreografia Roman Turczynowicz wg Le Diable boiteux Jeana Corallego, muzyka Casimir Gide, Józef Stefani 1849: Don Alvares – Rozbójnik morski, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Adolphe Adam, Józef Stefani 1850: Solista – Markietanka i pocztylion, choreografia Filippo Taglioni wg La Vivandière Arthura Saint-Léona, muz. Cesare Pugni / Józef Stefani 1850: Salvator Rosa – Katarzyna córka bandyty, choreografia Roman Turczynowicz wg Jules'a Perrota, muzyka Cesare Pugni / Józef Stefani 1851: Kapitan gwardii Febus – Esmeralda, choreografia Roman Turczynowicz wg Jules'a Perrota, muzyka Cesare Pugni / Józef StefaniPremiera polska baletu „Esmeralda” 4 września 1851, – Irena Turska „Przewodnik baletowy”, Polskie wydawnictwo Muzyczne, 1973, str. 94, w balecie tym, wystąpił wówczas też jego brat bliźniak Antoni jako poeta Jules Perrot. 1852: Gawot – Pałac kryształowy w Londynie, choreografia Roman Turczynowicz, muzyka Józef Stefani 1853: Hrabia Leonardo – Asmodea, diabeł rozkochany, choreografia Roman Turczynowicz wg Le diable amoureux Josepha Maziliera, muzyka Giuseppe Alessandro Scaramelli, Józef Stefani 1854: Fernando – Paquita, czyli Cyganie, choreografia Roman Turczynowicz wg Josepha Maziliera, muzyka Édouard Deldevez / Józef Stefani 1857: Solista – Dwa dni karnawału w Wenecji, choreografia Carlo Blasis, muzyka Jan Quattrini 1866: Conrad – Korsarz, choreografia Roman Turczynowicz wg Josepha Maziliera, muzyka Adolphe Adam / Józef Stefani (ze wstawionym mazurkiem Fryderyka Chopina) 1866: Henryk – Modniarki, czyli Karnawał paryski, choreografia Roman Turczynowicz wg Pasquale Borriego, muzyka Matthias Strebinger / Gabriel Rożniecki 1866: Edmond Dantès / Hrabia Monte Christo – Monte-Christo, choreografia Roman Turczynowicz wg Giuseppe Roty, muzyka Paolo Giorza i Stanisław MoniuszkoBalet „Monte Christo” wystawiono w choreografii Romana Turczynowicza, z muzyką Paolo Giorzy, uzupełnioną wstawkami muzycznymi Stanisława Moniuszki – Irena Turska, Przewodnik baletowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1973, str. 104 (tu jednak błędnie podano jako kompozytora A. Georges’a). 1867: Don Ramiro – Rozbójnik morski, choreografia Roman Turczynowicz wg Filippa Taglioniego, muzyka Adolphe Adam, Józef Stefani

Opinie o artyście Aleksander Tarnowski był jakby stworzony do tańca. Miał znakomite warunkami zewnętrzne, grację, zręczność, lekkością w tańcu, które wspierał niezwykłą pracowitością oraz świetną pamięcią choreograficzną. Żaden artysta polskiego baletu XIX wieku nie zyskał takiego uznania i popularności jak on, i tak znakomitych ocen swoich współczesnych.

Już w 1845 roku pisano o nim: „Do młodego pokolenia liczyć należy także pana Aleksandra Tarnowskiego: już dziś jest on jednym z najlepszych naszych tancerzy, nie nadużywa cierpliwości patrzących nieskończonymi piruetami. Taniec jego, skromniejszy jak uczniów dawnej szkoły, a tym samym lepszy i milszy dla patrzących, cechuje pewność i wykończenie zupełne”„Gazeta Warszawska” 1845 nr 113..