thumb|Warszawa, Pomnik ofiar ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na terenie województw południowo-wschodnich w latach 1942-1947 Pomniki i tablice poświęcone ofiarom zbrodni OUN i UPA to znaki pamięci o ofiarach rzezi wołyńskiej, czystki etnicznej w Małopolsce Wschodniej i partyzanckich walk z UPA w latach 1944–1945.

Według stanu na 2014 rok na około 1500 miejscowości zniszczonych przez OUN i UPA na Wołyniu jedynie w 150–180 istnieją jakiekolwiek obiekty upamiętnienia ofiar (krzyże, pomniki)Leon Popek, Jeszcze trudniejsza pamięć [w:]”Pojednanie przez trudną pamięć. Galicja Wschodnia”, red. Aleksandra Zińczuk, publikacja online , Lublin–Drohobycz–Lwów–Warszawa 2014, s. 149-152. W Galicji Wschodniej liczba upamiętnień nie przekracza 15 (na 2000 miejscowości)Adam Kruczek, Kropla w morzu kresowej krwi, dodatek „Wołyń. Fałszowanie pamięci. 1943–2013”, Nasz Dziennik nr 160/2013, s. VIII. Znaki pamięci są stawiane za zgodą władz ukraińskich przez dawnych mieszkańców Kresów, ich rodziny, organizacje kresowe bądź Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa (ta do 2008 roku doprowadziła do zrealizowania kilkunastu upamiętnień).

Według stanu z 2013 roku na terenie Polski znajduje się ponad 320 znaków pamięci (pomniki, tablice i mogiły) o ofiarach OUN i UPA. Sz. Siekierka i K. Komański zauważają istnienie dwóch skupisk takich upamiętnień na terenie kraju: zachodnie i północne województwa, do których trafili przesiedleni kresowiacy oraz południowo-wschodnia Polska, gdzie znajdują się miejsca zbrodni lub pochówku osób zabitych przez UPA (województwa lubelskie i podkarpackie – do 2007 roku 135 upamiętnień)

Upamiętnienia w miejscach zbrodni lub pochówku Poniższe listy mogą być niepełne.

Ukraina Opis pomnika Data odsłonięcia Uwagi IlustracjaPrzypisyPomnik nagrobny w Stężarzycach lata 50.Znajduje się na cmentarzu prawosławnym, gdzie władze sowieckie przeniosły szczątki ofiar. W późniejszym czasie na mogile ustawiono tablicę pamiątkową z napisem w języku polskim. Obelisk w Niemilii 1964 Na zbiorowej mogile władze sowieckie postawiły obelisk z napisem: Tu pochowanych jest 170 mieszkańców wsi Niemilja rozstrzelanych przez Burżuazyjnych Nacjonalistów Ukraińskich w 1943 roku. Wieczna pamięć. Współcześnie pomnik nie istnieje. Obelisk w Wiśniowcu Starym 28 października 1967 Wzniesiony w Wiśniowcu Starym w miejscu studni, do której wrzucono ciała zabitych.Na rubieży, nr 39, s.15Obelisk w Majdanie (powiat koszyrski)1967 lub 1968Upamiętnia zbrodnię w Majdanie. Wzniesiony przez władze sowieckie w wyniku starań Wacława Klimaszewskiego, którego żona zginęła w Majdanie. Napis na obelisku głosił: Tu 23 sierpnia 1943 roku krwawymi rękami ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów zakatowano 139 mieszkańców wsi Majdan.Na rubieży, Nr. 67, s. 34 Krzyż i tablica pamiątkowa w Parośli I 1974 (krzyż) Znajdują się na masowym grobie ofiar zbrodni w Parośli I. Krzyż postawił w 1974 roku Ukrainiec Anton Kowalczuk, tablicę ustawiono po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości. 100px Pomnik nagrobny w Biłce (Białce) 1975 W 1975 r. władze sowieckie ekshumowały szczątki ofiar zbrodni w Lipnikach i pochowały je na cmentarzu prawosławnym w Białce. Napis na obelisku brzmiał: Tu przeniesiono szczątki mieszkańców wsi Lipniki, zabitych przez ukraińskich nacjonalistów w 1943 r. Wieczna pamięć zabitym. Współcześnie (2012) fragment napisu wskazujący sprawców zbrodni jest zatarty.Na rubieży, nr 126, s. 16 Pomnik ofiar zbrodni w Łozowej lata 80. Znajdował się na cmentarzu w Szlachcińcach, gdzie przeniesiono grób ofiar. Napis na tablicy: Współmieszkańcom wsi, którzy zginęli z rąk ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów. Zastąpiony w 2008 roku nowym pomnikiem.Na rubieży, nr 26, s.30 Obelisk w Hucie Pieniackiej 1984 Został wzniesiony przez lokalne władze na jednej z masowych mogił. Napis na tablicy w j. ukraińskim: Tu pochowano szczątki mieszkańców Huty Pieniackiej ofiar zbrodni dokonanej przez faszystów i ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów w lutym 1944 roku. W latach 90. napis został usunięty. Na rubieży, nr 12, s.19Olha Ostriitchouk, "Huta Pieniacka: Interpretations of a Major Site of Wartime Massacre in Ukraine", Ab Imperio 1/2018, s. 259-260 Pomnik-Memoriał w Hucie Pieniackiej 28 lutego 1989 Napis na tablicy w j. ukraińskim: 28 lutego 1944 roku faszystowski okupant wspólnie z bandytami z OUN dokonał okrutnej masakry cywilnej ludności wsi Huta Pieniacka. Spalono 172 zagród, z rąk zabójców w ogniu zginęło ponad 1000 mieszkańców – mężczyzn, kobiet i dzieci. Ludzie bądźcie czujni, nie dopuśćcie do powtórzenia tragedii Huty Pieniackiej. W latach 90. napis został usunięty.Na rubieży, nr 12, s.20 Obelisk w Pawliwce (dawnym Porycku) przed 1992 Postawiony na dawnym prawosławnym cmentarzu. Napis na tablicy: Radzieckim obywatelom narodowości polskiej, którzy zginęli z rąk ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów 12 lipca 1943 r. Później część inskrypcji wskazująca sprawców mordu została zatarta.100pxNa rubieży, nr 69, s. 29 Pomnik w Kisielinie 1992 Postawiony przez miejscowe władze ukraińskie. Znajduje się na zbiorowej mogile ofiar zbrodni w Kisielinie. Ówczesny napis na pomniku: Tu spoczywają obywatele radzieccy narodowości polskiej rozstrzelani przez burżuazyjno-nacjonalistycznych Ukraińców. 11 VII 1943 r. W 1993 roku Włodzimierz Sławosz Dębski dostawił do pomnika krzyże.100pxWołyń – pamiątki polskich czasów Pomnik w Tołszczowie 1992 Wzniesiony przez miejscowych Ukraińców ku czci zabitych Polaków.Na rubieży, nr 23, s.21 Pomnik nagrobny w Trójcy 24 czerwca 1992 Znajduje się na zbiorowej mogile. Upamiętnia zbrodnię w Trójcy.Na rubieży, nr 61, s. 35 Pomnik w Hucie Stepańskiej 1996 Upamiętnia Polaków zabitych w Hucie Stepańskiej i okolicy 100pxPomnik nagrobny w Zasmykach1996Znajduje się na grobie 17 Polaków ekshumowanych w 1996 r. w Lityniu i pochowanych na cmentarzu w Zasmykach Pomnik-symboliczna mogiła w Kołodnie wrzesień 1996 Znajduje się na cmentarzu w Kołodnie. Upamiętnia zbrodnię w KołodnieNa rubieży, nr 38, s.41 Pomnik pamięci pomordowanych z parafii Mosty Wielkie 12 października 1996 Pomnik znajduje się na cmentarzu w Mostach Wielkich 100pxNa rubieży, nr 87, s.34Na rubieży, nr 36, s.26 Krzyż w Bazaltowym (Janowej Dolinie) 1998 Upamiętnia zbrodnię w Janowej Dolinie100pxPomnik w Torczynie2000Pomnik upamiętniający byłych parafian zabitych w czasie wojny; znajduje się na cmentarzu rzymskokatolickim. Pomnik w Czerwonogrodzie 22 października 2000 Pomnik z czerwonego kamienia na zbiorowej mogile ofiar zbrodni w Czerwonogrodzie. Pomnik w Pawliwce (dawnym Porycku) 11 lipca 2003 Odsłonięty przez prezydentów Aleksandra Kwaśniewskiego i Łeonida Kuczmę. Jest to pierwszy pomnik ofiar ukraińskich nacjonalistów, na który zgodziły się ukraińskie władzeJak stwierdził Andrzej Przewoźnik przed odsłonięciem pomnika, Poryck będzie pierwszym miejscem, o którym będzie można powiedzieć, że zostało upamiętnione we właściwy sposób, w kilkudziesięciu innych miejscowościach stoją proste krzyże. – Na rubieży, nr 69, s.45. Upamiętnia zbrodnię w Porycku.100pxNa rubieży, nr 69, s. 17-27 Krzyż na zbiorowej mogile w Rumnie 5 czerwca 2004 Mogiła znajduje się na cmentarzu w RumnieNa rubieży, nr 75, s.17Pomnik nagrobny w Worochcie2005Znajduje się na cmentarzu przy cerkwi greckokatolickiej na zbiorowej mogile ofiar zbrodni z 31 grudnia 1944 roku; ufundowany przez Jerzego Wydrę.100px Pomnik w Hucie Pieniackiej 21 października 2005 Upamiętnia zbrodnię w Hucie Pieniackiej100pxNa Rubieży nr 83, s.16 Pomnik w Berezowicy Małej 5 lipca 2008 Upamiętnia zbrodnię w Berezowicy Małej100px Pomnik w Ihrowicy 5 lipca 2008 Upamiętnia zbrodnię w Ihrowicy100px Pomnik w Szlachcińcach 5 lipca 2008 Upamiętnia zbrodnię w Łozowej. Pomnik znajduje się na cmentarzu w Szlachcińcach, gdzie przeniesiono grób ofiar.100pxNa rubieży, nr 99, s.48 Pomnik w Rybnie maj 2011 Upamiętnia ofiary zbrodni z 10 listopada 1944Edward Łysiak, Powrót nad Czeremosz, Tygodnik Powszechny nr 25/2013, s.40-41 Pomnik w Podkamieniu 20 maja 2012 Upamiętnia zbrodnię w Podkamieniu100pxNa rubieży, nr 121, s. 13 Pomnik w Baryszu 16 września 2012 Znajduje się na masowym grobie ofiar zbrodni w Baryszu.100px Pomnik nagrobny w Czukwi 16 września 2012 Znajduje się na zbiorowej mogile na miejscowym cmentarzu.Na rubieży, nr 127, s. 59Pomnik nagrobny w Mariampolu27 czerwca 2015Znajduje się na zbiorowej mogile ofiar zbrodni w Wołczkowie.Pomnik nagrobny w Hanaczówcepaździernik 2015Znajduje się na zbiorowej mogile zabitych podczas obrony Hanaczowa.100px Pomnik w Ostrówkach nie odsłonięty Zbudowany w 2011 roku, oficjalnie nie odsłonięty. Upamiętnia ofiary zbrodni w Ostrówkach i w Woli Ostrowieckiej.100px Pomnik w Palikrowach ? Znajduje się w miejscu zbrodni w Palikrowach. Napis na tablicy w j. ukraińskim: Tu w tym miejscu 12 marca 1944 r. zostało rozstrzelanych 365 mieszkańców Palikrów. 100pxNa rubieży, nr 12, s.24Pomnik w Hajowym (Przebrażu)?Znajduje się na cmentarzu wojennym; poświęcony żołnierzom AK oraz mieszkańcom Przebraża i okolic poległym, zmarłym i pomordowanym podczas wojny. Pomniki nagrobne w Kosowie Huculskim ? Znajdują się na dwóch zbiorowych mogiłach na cmentarzu.Na rubieży, nr 54, s. 36-37Pomnik nagrobny w Krzemieńcu?Znajduje się na cmentarzu rzymskokatolickim

Polska