Krokodyl różańcowy (Crocodylus porosus) – gatunek gada z rodziny krokodyli właściwych (krokodylowatych). Jest największym współcześnie żyjącym gadem, a także największym drapieżnikiem na lądzie i rzekach całego świata. Samce krokodyli różańcowych mogą osiągać 6,3 m długości i ważyć 1360 kg. Typowe rozmiary dorosłych samców mieszczą się w przedziale 4,3–5,2 m długości i 400–1000 kg masy, ale zdarzają się również okazy o większych rozmiarach. Samice są o wiele mniejsze i zazwyczaj nie przekraczają 3 m długości. Krokodyle te mogą żyć w słonej wodzie, lecz najczęściej można je spotkać w lasach namorzynowych, estuariach, deltach rzek, lagunach i dolnych odcinkach rzek. Ich zasięg siedliskowy, największy spośród wszystkich żyjących krokodyli, rozciąga się od wschodniego wybrzeża Indii, przez większą część Azji Południowo-Wschodniej do północnej Australii.
Krokodyl różańcowy jest groźnym hipermięsożercą, ostatecznym konsumentem, polującym z zasadzki. Jest w stanie zaatakować niemal każde zwierzę wkraczające na jego terytorium, wliczając ryby, skorupiaki, gady, ptaki, ssaki oraz inne drapieżniki takie jak rekiny i ludzie. Z powodu swych rozmiarów i rozmieszczenia, krokodyle różańcowe są krokodylowatymi najgroźniejszymi dla ludzi.
Taksonomia i ewolucja Uznaje się, że Crocodylus porosus jest bezpośrednio spokrewniony z podobnymi krokodylowatymi, które zasiedlały linie przybrzeżne superkontynentu Gondwana 98 milionów lat temu i przetrwały wymieranie kredowe. Skamieliny isisfordia odnalezione w buszu Queensland (dawniej miejsce rozległego morza śródlądowego) były mniejszych rozmiarów i prezentowały cechy linii bezpośrednio wiodącej do C. porosus, co świadczyło, iż zamieszkiwały podobne siedliska. Posiadały także kręgosłup wskazujący stosowanie „obrotu śmierci” w czasie polowania. Niekompletne zapisy kopalne sprawiały trudności w dokładnym prześledzeniu powstawania gatunków. Genom został w pełni poznany w 2007 roku. Najstarsze znaleziska archeologiczne tego gatunku pochodzą sprzed 4,0–4,5 miliona lat, przy czym nie odszukano śladów żadnych podgatunków. Naukowcy szacują, że C. porosus jest starym gatunkiem, który oddzielił się w granicach od 12 do 6 milionów lat temu. Jak się spodziewano badania genetyczne wykazały bliższe pokrewieństwo krokodyla różańcowego do innych żyjących azjatyckich gatunków krokodyli, jednakże istnieją pewne niejasności w kwestii, która grupa mogłaby być uznana za pierwotniejszą. Pozostałe gatunki o szerokich szczękach jak krokodyl błotny (C. palustris) i krokodyl syjamski (C. siamensis) wydają się być najbliżej spokrewnione spośród wszystkich żyjących gatunków.
Kwestia podgatunków i status kompleksu gatunkowego Obecnie większość źródeł nie różnicuje krokodyla różańcowego na podgatunki. Opierając się jednak głównie na różnorodności morfologicznej, istnieją też takie, które sugerują istnienie nie tylko podgatunków, ale występowania całego kompleksu gatunkowego zbudowanego na C. porosus. W roku 1844, S. Müller i H. Schlegel podjęli próbę opisania krokodyli z Jawy i Borneo jako nowego gatunku o nazwie C. raninus. Odnosząc się do Rossa (1992), C. raninus wyraźnie daje się odróżnić zarówno od krokodyla syjamskiego, jak i właściwego krokodyla różańcowego dzięki liczbie łusek brzusznych oraz czterech łusek zapotylicznych, których zwykle brak u krokodyli różańcowych. Inna propozycja wprowadzenia nowego gatunku (C. pethericki) nastąpiła w Australii i sformułowana została przez Wellsa i Wellingtona (1985). Obiektem badań były krokodyle z Australii o dużych ciałach, stosunkowo dużych szczękach i krótkich ogonach. Typowym wzorcem dla tego umownego gatunku był krokodyl wabiący się Sweetheart (Kochanie), który w 1979 roku został przypadkowo zabity (utopił się po podaniu zbyt dużej dawki środka usypiającego w czasie próby przeniesienia go z powodu atakowania łodzi). Później rzekomy gatunek C. pethericki, został jednak uznany za błędnie zinterpretowany z powodu zmian fizycznych zachodzących u bardzo dużych samców. Według Wellsa i Wellingtona australijskie krokodyle różańcowe wystarczająco odróżniają się jednak od krokodyli zamieszkujących południową Azję, by przyznać im pozycję podgatunku.
Opis thumb|Głowa krokodyla różańcowego Krokodyl różańcowy ma szerszy pysk niż większość pozostałych krokodyli. Jego szczęka jest również dłuższa niż u krokodyla błotnego; jej długość stanowi dwukrotność szerokości u jej podstawy. Krokodyl różańcowy ma mniej łusek na szyi niż pozostałe krokodyle. Gatunek ten posiada dwa grzebienie kostnych narośli biegnących od oczu przez środek pyska przypominających paciorki różańca. Łuski są owalne i mniejsze niż u pozostałych gatunków, a miejscami całkowicie nieobecne. Widoczna jest spora przerwa pomiędzy łuskami grzbietowymi i szyjnymi. W części grzbietowej pomiędzy krawędziami zbudowanymi z dużych, poprzecznie ułożonych łusek, występują małe trójkątne łuski. Częściowy brak łusek uważa się za przydatną cechę w odróżnianiu krokodyli różańcowych w niewoli lub w nielegalnym handlu skórami, odróżnianiu takiemu służy jeszcze kilka innych miejsc na ich ciele.
Duże, masywne ciało dorosłych krokodyli różańcowych kontrastuje ze szczupłą posturą większości innych krokodyli, co prowadziło do błędnego założenia, zgodnie z którym zwierzę miało być aligatorem.
Krokodyl różańcowy ma bardzo dużą głowę. Największa czaszka tego gatunku, której pochodzenie potwierdzono naukowo, znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu, do którego trafiła z Kambodży. Czaszka tego okazu ma długość 76 cm (czaszki samic przekraczające 45 cm długości należą do rzadkości), szczęka długość 98,3 cm i maksymalną szerokość 48 cm (przy podstawie czaszki). Nie wiadomo jak doszło do osiągnięcia przez osobnika takich rozmiarów, jednak bazując na proporcjach długości czaszki do długości ciała znacznej ilości zbadanych krokodyli różańcowych, długość tego osobnika musiała wynosić około 7 metrów. Gatunek ten to największy żyjący współcześnie krokodyl i gad. Inne krokodylowate mogą mieć proporcjonalnie dłuższe czaszki, mianowicie gawial gangesowy (Gavialis gangeticus) i krokodyl gawialowy (Tomistoma schlegelii), długość czaszki drugiego z nich liczy do 84 cm (największa autentyczna czaszka krokodyla spośród żyjących gatunków), jednak oba te wąskopyskie gatunki posiadają mniej masywną czaszkę i znacznie mniejsze ciało niż krokodyl różańcowy. Krokodyl różańcowy ma długie zęby, przy czym największy ząb jaki został zmierzony miał 9 cm długości (przedni czwarty ząb dolnej szczęki). Głowa dużej samicy oddzielona od reszty ciała może przekroczyć 200 kg, łącznie z dużymi mięśniami i ścięgnami u podstawy czaszki odpowiedzialnymi za bardzo dużą siłę z jaką zaciska szczęki.
Młode krokodyle różańcowe są barwy bladożółtej z czarnymi pasami i plamami na ciele i ogonie. Ubarwienie to pozostaje na kilka lat zanim krokodyl zostanie dojrzałym osobnikiem. Dorosłe osobniki mają znacznie ciemniejszą barwę, będącą kompozycją ciemnej zieleni i szarości, z rzadka usianymi płatami jaśniejszych brązów i szarości. Znanych jest wiele różnych typów ubarwień, przy czym niektóre dorosłe osobniki zachowują całkowicie jasną skórę, podczas gdy inne są tak ciemne, iż wydają się czarne. Strona brzuszna jest biała lub żółta i pozostaje taka przez całe życie krokodyli różańcowych. Prążki widoczne są w dolnych częściach obu boków ich ciała, lecz nie nachodzą na brzuch. Ogon przybiera barwę szarą z ciemnymi pasami. thumb|, duży krokodyl długości ok. 5,1 m ważący 816 kg. Sweetheart był impulsem dla niektórych badaczy do wysunięcia tezy o wyodrębnieniu australijskiego gatunku krokodyla różańcowego(C. pethericki)
Rozmiary Wykluczając obszary morskie, krokodyle są największymi żyjącymi drapieżnikami wodnymi i lądowymi na ziemi. Nowo wyklute krokodyle różańcowe mierzą średnio od 25 do 30 cm długości i ważą około 70 gramów. W drugim roku swojego życia młode krokodyle wzrastają do 1 m długości i 2,5 kg masy. Biorąc pod uwagę przyrost masy od nowo wyklutego małego do dużych rozmiarów i mas osiąganych przez dorosłe samce, krokodyle różańcowe charakteryzują się jedną z największych zmian masy i rozmiarów wśród znanych kręgowców na Ziemi. Samce osiągają dojrzałość płciową mając około 3,3 m w wieku około 16 lat, a samice przy długości około 2,1 metra i w wieku 12–14 lat. Dorosły samiec krokodyla różańcowego osiąga najczęściej od 3,5 do 5,2 m przy masie od 200 do 1000 kg. Według jednych badań, dorosłe samce posiadające ustabilizowane terytorium mierzą 4,17 m długości. Podczas innych badań określono średnią długość dorosłych samców na 4,49 m. Odwołując się do danych Australijskiego Departamentu Środowiska, średnia długość dorosłych samców krokodyli wynosi 5 m, a masa ponad 450 kg. W innym jeszcze przypadku dorosłym samcom przypisano średnią masę 590 kg, jednak Webb i Manolis (1989) określili średnią masę dorosłych samców w rzekach pływowych na jedynie 240–350 kg i długość na 4–4,5 m (możliwe, że zmniejszenie masy ciała wynikło z odtwarzania gatunku po dziesięcioleciach intensywnych polowań). Rzadko spotykane, bardzo duże stare samce mogą przekraczać 6 m długości i ważyć ponad 1000 kg.
Badania rządowe w Australii dopuszczają możliwość występowania większych okazów gatunku, mierzących od 6 do 7 metrów i ważących od 1000 do 1800 kg. Największy potwierdzony krokodyl różańcowy jakiego opisano, odnaleziony został w Papui-Nowej Gwinei w maju 1966 roku, na północno-wschodnim wybrzeżu i mierzył 6,3 m długości oraz ważył około 1360 kg. Z powodu intensywnego kłusownictwa, które rozwinęło się w XX wieku, takie indywidua stały się dziś ekstremalną rzadkością, gdyż potrzeba wiele czasu, aby krokodyle mogły osiągnąć takie rozmiary. Możliwe jest również, iż wcześniej geny wywołujące tak duży wzrost tych zwierząt zostały utracone, gdyż przez zabicie przekazujących je krokodyli, wypadły z puli genowej. Jednak dzięki odnowie środowiska krokodyla różańcowego i ograniczeniu kłusownictwa, liczba dużych krokodyli wzrasta, szczególnie w Indiach w stanie Orisa. Niedawno, Księga rekordów Guinnessa zaakceptowała dane o samcu krokodyla żyjącego w Parku Narodowym Bhitarkanika w Odisha, który to osiągnął 7,1 m długości i 2000 kg masy. Szacunkowa liczba olbrzymich krokodyli jest trudna do ustalenia z powodu kłopotów w chwytaniu i mierzeniu bardzo dużych żywych zwierząt. W Parku Bhitarkanika odnaleziono cztery inne krokodyle o długości przekraczającej 6 metrów. Być może, jeśli powiodą się zabiegi ochronne, tak duże okazy mogą okazać się częstszym zjawiskiem. Przedstawiciele tego gatunku są jedynymi żyjącymi krokodylami często przekraczającymi 5,2 m długości.
Głównym czynnikiem wpływającym na masę jest długość ciała. Masa krokodyla rośnie stopniowo wraz ze wzrostem długości. 10-centymetrowy przyrost u osobnika długości 1 m skutkuje zwiększeniem masy o 900 g, a o 34 kg u osobnika długości 5 m. Wyjaśnia to dlaczego 6-metrowe osobniki mogą ważyć dwukrotnie więcej niż osobniki 5-metrowe. Masa różni się również ogromnie w zależności od kondycji i wieku krokodyla: starsze samce są z reguły cięższe niż młodsze, zwłaszcza od momentu uzyskania i utrzymania swojego terytorium dającego możliwość lepszego, obfitszego żeru. Dla przykładu, krokodyle o długości 4,8 m ważą od 422 do 950 kg. Jeśli brać pod uwagę średnią, osobniki tej długości powinny ważyć około 520 kg, a przy 5,5–5,8 m powinny ważyć około 1000 kg.
Krokodyl różańcowy dysponuje największą znaną siłą zgryzu wśród żyjących współcześnie zwierząt: u pewnego osobnika zmierzono 16 414 N (1677 kG), przy czym badacze przypuszczają, że największe stare samce mogą osiągać około 30 000 N (3 059 kG), czyli blisko połowę siły suchego ciągu myśliwca F16.