Zamach stanu w Gwatemali w 1954 roku – wojskowy pucz zorganizowany przez Stany Zjednoczone Ameryki mający na celu zakończenie reform okresu rewolucji gwatemalskiej i obalenie demokratycznie wybranego prezydenta Jacoba Arbenza Guzmána.
Pucz wywołał długoletnią destabilizację kraju i pośrednio wpłynął na wybuch długoletniej wojny domowej między wojskowymi reżimami a partyzantką.
Tło historyczne Doktryna Monroego i United Fruit Company thumb|James Monroe
Doktryna Monroego byłą doktryną w polityce Stanów Zjednoczonych, autorstwa sekretarza stanu Johna Quincy’ego Adamsa, którą 2 grudnia 1823 przedstawił prezydent USA James Monroe. Głosiła, iż kontynent amerykański nie może podlegać dalszej kolonizacji ani ekspansji politycznej ze strony Europy, w zamian zaś zapowiadała, że Stany Zjednoczone nie będą ingerowały w sprawy państw europejskich i ich kolonii. Doktryna ta stała się fundamentem amerykańskiej polityki izolacjonizmu, a następnie narzędziem amerykańskiej ekspansji w regionie Ameryki Łacińskiej.
Poprzez doktrynę od XIX wieku Stany Zjednoczone coraz bardziej wpływały na system wewnętrzny Gwatemali. Dyktatorzy rządzący w Gwatemali od końca XIX wieku do początku XX wieku byli na ogół bardzo przychylnie nastawieni do USA i reprezentowali amerykańskie interesy gospodarcze i polityczne. USA nie musiało więc używać wobec Gwatemali jawnej siły militarnej (jak to zrobiło w przypadku państw takich jak Haiti, Kuba i Nikaragua). Gwatemalskie wojsko i policja stale współpracowała z USA zabezpieczając interesy tego mocarstwa w kraju. Rząd Gwatemali w ramach tej polityk zwolnił kilka amerykańskich korporacji z płacenia podatków. Ulgi dotyczyły zwłaszcza powstałej w 1899 roku United Fruit Company. Wiele gruntów sprywatyzowano i sprzedana w relatywnie niskich cenach tejże korporacji wliczając w to ogromne połacie publicznych gruntów i tych należących do rdzennych mieszkańców. Działalność firmy nie ograniczała się jedynie do Gwatemali. UFC kontrolowała większość ziemi i linii kolejowych w całej Ameryce Środkowej. Grunty były używane głównie pod uprawy bananów co spowodowało, że w 1900 roku UFC stała się największym na świecie eksporterem tego owocu.
Gwatemalski autorytaryzm Korporacje i rząd amerykański od początku wspierały gwatemalskich dyktatorów, którzy w zamian odwdzięczali się im licznymi koncesjami gospodarczymi. Pierwszym z takich dyktatorskich prezydentów był Manuel Estrada Cabrera z politycznych kręgów liberałów. Cabrera przyjął despotyczne metody rządów a swoich rywali eliminował drogą zabójstw. Złe położenie robotników doprowadziło do wybuchu licznych strajków, które były brutalnie tłumione z pomocą wojska. Dyktator złożył swój urząd w 1920 roku w obliczu dużej fali protestów i utraty poparcia ze strony największych partii kraju. Władzę po nim objął wojskowy Manuel Orellana. Niepokoje społeczne lat 1921–1922 zostały brutalnie stłumione przez wojsko. Kolejny wojskowy dyktator Lázaro Chacón kontynuował politykę wzmacniania relacji gospodarczych ze Stanami Zjednoczonymi. Najbardziej represyjnym dyktatorem stał się Jorge Ubico, który przejął władzę na początku lat 30. Ubico wprowadził system zbliżony do niewolnictwa chłopów sprawiając, że UFC znalazło łatwy dostęp siły roboczej.
Program Ubico zakładał represjonowanie ludności rdzennej (Przed hiszpańską inwazją ludność Gwatemali stanowili wyłącznie Majowie). W trakcie rządów uchwalił rasistowskie, antyindiańskie prawa: wydał rozporządzenie o porywaniu Indian z lasów departamentu Peten i umieszczaniu ich w ogrodzie zoologicznym w stolicy Gwatemali, zaś 1935 wprowadził przymus pracy dla ludności indiańskiej. Represjom padła również klasa robotnicza, której liderzy padli ofiarą zabójstwZeszyty Prasoznawcze, t. 12., 1971.. Swoje rządy wzorował na wzorcach dyktatorów takich jak Francisco Franco, Adolf Hitler (do którego rządów się porównywał) i Benito Mussolini a sam uważał się za faszystę. Pomimo faszystowskich sympatii ślepo realizował politykę współpracy z USA która miała strzec Gwatemali przed komunistycznym zagrożeniem ze strony Meksyku. Ubico obniżył płace pracowników i nadał immunitet właścicielom ziemskim pozwalając im na egzekucje robotników rolnych w ramach postępowania dyscyplinarnego. Działania rządu Ubico zostały opisane przez historyków jako legalizacja morderstwa. Kosztem relacji z USA godził się na dalsze ustępstwa wobec United Fruit Company. Ustępstwa obejmowały oddanie UFC 200 tysięcy hektarów gruntów publicznych w zamian za obietnicę budowy portu a później zwolnił firmę z tego obowiązku powołując się na kryzys gospodarczy. Przywódca pozwolił na utworzenie amerykańskiej bazy lotniczej celem ochrony Kanału Panamskiego, a po 1941 roku nakazał aresztować wszystkie osoby niemieckiego pochodzenia w Gwatemali.
Rewolucja gwatemalska Obalenie reżimu wojskowego thumb|Rząd rewolucyjny powstały w 1944 roku
Początek II wojny światowej spowodował zwiększenie niepokojów gospodarczych w Gwatemali. Ubico odpowiedział na zamieszki studenckie z początku czerwca 1944 roku zawiesił konstytucję i ogłosił stan wojenny. Starcia między wojskowymi a protestującymi trwały przez tydzień a bunt nabierał rozpędu. Pod koniec czerwca Ubico złożył rezygnację przed Zgromadzeniem Narodowym. Rezygnacja Ubico nie doprowadziła jednak do ustanowienia demokracji. Ubico wyznaczył trzech generałów którzy utworzyli juntę mającą wyłonić rząd tymczasowy. W skład triumwiratu weszli generałowie: Juan Federico Ponce Vaides, Eduardo Villagrán Ariza i Buenaventura Pineda. Kilka dni później Ponce Vaides siłą przekonał Kongres do wyznaczenia go na tymczasowego prezydenta. Ponce z jednej strony zobowiązał się do przeprowadzenia wolnych wyborów, a w tym samym czasie tłumił protesty, zawiesił wolność prasy i przeprowadzał samowolne aresztowania. Krwawe rządy spowodowały wzrost poparcia dla opozycji pośród części armii.
Gdy 1 października 1944 roku zamordowany został Alejandro Cordova, redaktor El Imparcial (pisma opozycji) postępowe kręgi wojska zaczęły organizować plan zamachu stanu. Wojskowi spiskowcy rozpoczęli rozmowy z cywilnymi przeciwnikami rządu chcąc rozpocząć powstanie. 19 października grupka oficerów kierowanych przez Francisco Javiera Arana i Jacobo Arbenza Guzmána rozpoczęła antyrządowy pucz. Do puczystów dołączyli następnie cywile w tym studenci i związkowcy oraz część armii. Wraz z postępami puczu skapitulował frakcje wojska lojalne względem reżimu. 20 października Ponce Vaides ogłosił rezygnację i oddał władzę postępowym oficerom. Junta wojskowa została zastąpiona przez tymczasowy rząd w skład którego weszli Arbenz, Arana i cywil z klasy wyższej Jorge Toriello Garrido który wsławił się w trakcie rewolucji. Postępowi wojskowi obiecali otwarte wybory prezydenckie i do Kongresu oraz zwołanie zgromadzenia ustawodawczego. Rezygnacja Ponce Vaidesa i utworzenie rządu tymczasowego zostało uznane za początek procesu rewolucji.
Demokratyczne wybory i nowy kurs państwa Pierwsze wolne i demokratyczne wybory prezydenckie, które wygrał chrześcijański socjalista Juan José Arévalo Bermejo. W gospodarce rząd przyjął program naprawy gospodarki wzorowany na New Deal. Nowy rząd wprowadził liberalne prawo pracy, wprowadził prawa Indian i zwalczał bezrobocieWojsko ludowe, t. 34., wyd. 7-12., 1983.. Lewicowa polityka rządu spowodowała niezadowolenie rządu Stanów Zjednoczonych. Gigantycznym problemem był fakt że 2% najbogatszych właścicieli gruntów posiadało trzy czwarte ziemi której bardzo niewielka część była uprawiana. Ponadto rdzenni chłopi albo nie mieli ziemi albo mieli jej zbyt mało aby utrzymać się przy życiu a trzy czwarte siły roboczej było zatrudnionej w rolnictwie, a przemysł w zasadzie nie istniał.
Choć rząd Stanów Zjednoczonych później określał ideologię rządów rewolucyjnych jako radykalny komunizm, była ona w rzeczywistości daleka od skrajnej lewicy i stanowczo antykomunistyczna. Wizja gospodarcza rewolucjonistów optowała wokół prywatnej przedsiębiorczości i kapitalizmu.
W 1947 roku Kongres uchwalił nowy kodeks pracy. Ustawa zakazała dyskryminacji na poziomie wynagrodzeń w oparciu o „wiek, rasę, płeć, narodowość, przekonania religijne lub przynależność polityczną”. Stworzyła standardy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w miejscu pracy oraz ujednoliciła czas pracy (osiem godzin dziennie i 45 godzin w tygodniu) – przepisy te nie dotknęły plantacji które został zwolnione z przepisów dotyczących czasu pracy na skutek lobby plantatorskiego w parlamencie. Kodeks zobowiązał też właścicieli plantacji do budów szkół podstawowych przeznaczonych dla dzieci swoich pracowników. Wiele przepisów tego prawa nie było jednak przez plantatorów egzekwowane. Niemniej jednak reforma odniosła sukces przyczyniając się do trzykrotnego (a według niektórych źródeł nawet i większego) średniego wynagrodzenia pracowników.
W polityce zagranicznej Arévalo wspierać demokratyczne ideały za granicą. Jednym z pierwszych działań Arévalo było zerwanie stosunków dyplomatycznych z rządem Hiszpanii pod dyktaturą Francisco Franco. Arévalo zerwał też stosunki dyplomatyczne z proamerykańskimi autorytarystami – reżimem Nikaragui oraz z rządem Rafaela Trujillo z Dominikany. Arévalo sfrustrowany brakiem demokratyzacji w pozostałych krajach Ameryki Łacińskiej zaczął wspierać Legion Karaibski dążący do likwidacji dyktatur w tym obszarze – przyczyniło się to do uznania jego rząd za komunistyczny przez szereg dyktatur amerykańskich.
Konflikt między Araną a rządem Najwyższą rangą oficer rewolucji październikowej, Francisco Arana był przeciwnikiem przekazania władzy cywilom. Najpierw starał się opóźnić wybory 1944 roku, a następnie próbował je unieważnić. W zamian za umożliwienie Arévalo objęcie urzędu prezydenta, Arana otrzymał nowo utworzone stanowisko „szefa sił zbrojnych”, stanowiska wyższego od ministra obrony. Obawiając się wojskowego zamachu stanu, przywódcy rządowej Partido Acción Revolucionaria zawarli pakt z Araną w którym zgodzili się poprzeć go w wyborach prezydenckich w 1950 roku w zamian za obietnicę powstrzymania się od puczu. W 1948 roku nasilił się spór Arany i rządu. 19 lipca 1949 roku Arana przedstawił Arévalo ultimatum w którym nakazał usunąć z rządu wszystkich zwolenników Arbenza i zagroził puczem jeśli nie zostanie to wykonane. Ultimatum wywołał fakt poparcia Arbenza przez część kręgów rządowych niechętnych Aranie. Rząd i stronnicy Arbenza uprzedzili Aranę atakując go i angażując się w bitwę z jego stronnikami. W starciach zginął sam Arana a jego zwolennicy w tym Carlos Castillo Armas zostali wygnani z Gwatemali.
Rządy Arbenza i nieznaczna radykalizacja kursu Rola Arbenza w trakcie kryzysu 1949 roku zwiększyła jego prestiż. W 1950 roku Partido de Integridad Nacional (PIN) ogłosiła, że Arbenz będzie jej kandydatem na prezydenta w nadchodzących wyborach. Kandydaturę poparła większość partii z lewej strony sceny, a także związki zawodowe. Arbenz miał tylko kilku znaczących konkurentów w wyborach (na 10 kandydatów). Jednym z nich był Jorge García Granados, który był wspierany przez niektórych członków wyższej klasy średniej którzy uważali że rewolucja posunęła się za daleko. Innym był Miguel Ydígoras Fuentes, dawny stronnik reżimu Ubico który był twardogłowym przeciwnikiem rewolucji. Arbenz w trakcie kampanii zobowiązał się do kontynuowania i rozszerzania reform rozpoczętych przez Arévalo. Wybory odbyły się w dniu 15 listopada 1950 roku a Arbenz zdobył ponad 60% głosów. Wybory były wolne i uczciwe. Na stanowisku prezydenta zainaugurowany został 15 marca 1951 roku.