Mikrus (Mirza) – rodzaj ssaków naczelnych z rodziny lemurkowatych. Opisano 2 gatunki: mikrusa mniejszego i ogoniastego. Jak inne lemurokształtne, zamieszkują Madagaskar. Spotyka się je w suchych lasach liściastych na zachodzie wyspy oraz na północy w dolinie Sambirano i na półwyspie Sahamalaza. Pierwotnie w 1867 opisano pojedynczy gatunek, który zaklasyfikowano razem z mikruskiem i lemurkiem. W 1870 brytyjski zoolog John Edward Gray przypisał gatunek do odrębnego rodzaju mikrus (Mirza). Klasyfikacji tej nie zaakceptowano szerzej aż do ostatniej dekady XX wieku, po tym, jak rodzaj ponownie wprowadził amerykański paleoantropolog Ian Tattersall w 1982. W 2005 populację północną uznano za osobny gatunek, a w 2010 World Wide Fund for Nature głosiło, że populacja południowo-zachodnia również może stanowić odrębny gatunek.
Mikrus jest około trzech razy większy od mikrusków, waży średnio 300 g. Ma długi, puszysty ogon. Najbliżej spokrewniony jest z mikruskami w obrębie rodziny lemurkowatych, obejmującej niewielkie lemurokształtne o nocnym trybie życia. Mikrusy za dnia śpią w gniazdach. W nocy zaś wychodzą żerować na owocach, gumach drzewnych, owadach i niewielkich kręgowcach. W przeciwieństwie do wielu innych lemurkowatych podczas pory suchej nie zapadają w torpor. Gatunek północny (mikrus mniejszy) jest trochę bardziej społeczny niż południowy, co przejawia zwłaszcza podczas gniazdowania – samiec i samica mogą tworzyć parę. Ma też największe jądra względem rozmiarów ciała spośród wszystkich naczelnych. Co rzadkie wśród lemurokształtnych, rozmnaża się przez cały rok. Areały osobnicze często zachodzą na siebie, a spokrewnione ze sobą samice żyją blisko siebie. Samce natomiast rozprzestrzeniają się. Mikrusy wydają dźwięki, znaczą też swe tereny przy użyciu śliny, moczu i wydzielin gruczołów zapachowych anogenitalnych.
Na mikrusy polują: myszołów madagaskarski, uszatka madagaskarska, fossa madagaskarska i kuman wąskosmugi. Występowanie sezonu godowego zależy od gatunku. Po trwającej 90 dni ciąży na świat przychodzą 2 młode. Początkowo są one pozostawiane w gnieździe, kiedy matka poszukuje pokarmu, później zaś przenosi je za pomocą pyszczka i pozostawia w pobliskiej roślinności, gdy sama żeruje. W niewoli mikrus rozmnaża się przez cały rok. Na wolności żyje być może 5–6 lat. Oba gatunki wymienia się jako zagrożone wyginięciem z powodu destrukcji siedlisk i polowań. Jak wszystkie lemurokształtne, są objęte załącznikiem I CITES, co zabrania handlu w celach komercyjnych. Pomimo łatwego rozrodu rzadko trzymane są w niewoli. Duke Lemur Center koordynuje rozmnażanie w niewoli gatunku północnego, populacja wzrosła z 6 osobników w 1982 do 62 w 1989, ale ponownie spadła do 6 do 2009 i nie rozważa się więcej jej rozrodu.
Taksonomia thumb|Mikrus opisany przez Schlegela i Pollena w 1868. Uznano go za synonim gatunku opisanego przez Grandidiera w 1867, ale w 2005 ponownie uznano odrębność gatunków Pierwszy gatunek mikrusa opisany został przez francuskiego przyrodnika Alfreda Grandidiera w 1867 na podstawie siedmiu osobników zebranych w okolicy miasta Morondava na południowym zachodzie Madagaskaru. Spośród tych siedmiu okazów lektotyp wybrano w 1939. Oznakowany jest jako MNHN 1867-603 oraz obejmuje czaszkę i skórę dorosłego zwierzęcia. Zwierzę nazwano po francuskim entomologu nazwiskiem Charles Coquerel. Grandidier umieścił gatunek w rodzaju Cheirogaleus (który zapisywał Cheirogalus) jako C. coquereli. Taką decyzję oparł na podobieństwach z umieszczanymi wówczas w tym samym rodzaju późniejszymi widłogłówkami (Phaner). W następnym roku niemiecki przyrodnik Hermann Schlegel i duński przyrodnik François Pollen niezależnie opisali ten sam gatunek i przypadkowo nadali mu ten sam epitet gatunkowy coquereli. Bazowali na osobniku z okolic Zatoki Ampasindava na północy Madagaskaru. W przeciwieństwie do Grandidiera umieścili ten gatunek w rodzaju Microcebus. Autorzy ci zaliczali do tego rodzaju wszystkie Cheirogaleus, opierając taką klasyfikację na podobieństwach z M. typicus (obecnie C. major, lemurek większy).
W 1870 brytyjski zoolog John Edward Gray umieścił gatunek nazwany na cześć Coquerela w odrębnym rodzaju Mirza. Zostało to generalnie zignorowane, a później odrzucone na początku lat 30. XX wieku, do czego przyczynili się Ernst Schwarz, Guillaume Grandidier i inni. Uznali oni dłuższe futro zwierzęcia i jego bujny ogon za niewystarczające do wydzielania odrębnego rodzaju. Zamiast tego gatunek umieścili w Microcebus. Brytyjski anatom William Charles Osman Hill także podzielił ich pogląd w 1953, zwracając uwagę, że pomimo swych pokaźniejszych rozmiarów w porównaniu z Cheirogaleus jego pierwszy górny ząb przedtrzonowy był proporcjonalnie mniejszy niż u Microcebus. W 1977 francuski zoolog Jean-Jacques Petter także zaliczył go do Microcebus, pomimo znacznych różnic w wielkości pomiędzy rzeczonym gatunkiem i innymi członkami rodzaju.
Rodzaj Mirza został wskrzeszony w 1982 przez amerykańskiego paleoantropologa Iana Tattersalla. Miał stanowić gałąź pośrednią pomiędzy Microcebus i Cheirogaleus, jako że gatunek Coquerela był znacznie większy od największego z Microcebus, a sposobem przemieszczania się bardziej przypominał Cheirogaleus. Rodzaj Mirza przyjmował się powoli, ale w 1994 został wykorzystany w pierwszej edycji książki Lemurs of Madagascar przez Conservation International. W 1993 prymatolog Colin Groves wybrał w swej klasyfikacji rodzaj Microcebus w drugim wydaniu Mammal Species of the World, w 2001 zaczął jednak wspierać rodzaj Mirza. W 1991, jeszcze przed przyjęciem Mirza, Groves jako pierwszy użył anglojęzycznej nazwy „giant mouse lemur”. Wcześniej gatunek funkcjonował jako „Coquerel’s mouse lemur”.
W 2005 Peter M. Kappeler i Christian opisali nowy gatunek Mirza, nazywany po angielsku „northern giant mouse lemur” – M. zaza. Porównywali oni morfologię, ekologię behawioralną i sekwencję mitochondrialnego cytochromu b osobników z lasu (środkowy zachód wyspy) oraz okolic Ambato (północny zachód) w dolinie rzeki Sambirano. Ich badania wykazały wydatne różnice w wielkości, socjalizacji, rozrodzie, jak też znaczny dystans genetyczny pomiędzy populacją północną i środkowo-zachodnią, co uzasadniało wyróżnienie osobnych gatunków. Ponieważ opis Grandidiera bazował na okazie z południa, nową nazwę gatunkową otrzymała populacja północna.
World Wide Fund for Nature (WWF) ogłosiło w 2010, że badanie bioróżnorodności z 2009 z lasów galeriowych Ranobe przy Toliarze na południowym zachodzie Madagaskaru ujawniło istnienie populacji wcześniej nieznanej nauce, stanowiącej być może kolejny gatunek. Odnotowano znaczne różnice w ubarwieniu pomiędzy obserwowanym tam osobnikiem a dwoma opisanymi gatunkami. Jednak odkrycie to wymaga dla potwierdzenia dalszych badań.
Mirza, Microcebus i Allocebus tworzą klad w rodzinie Cheirogaleidae, niezależnie od tego, czy Phaner stanowi grupę siostrzaną (na górze – Weisrock et al. 2012), czy też jest bliżej spokrewniony z Lepilemur (na dole – Masters et al. 2013).
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące gatunki: Mirza coquereli – mikrus ogoniasty Mirza zaza – mikrus mniejszy
Etymologia Etymologia nazwy Mirza zajmowała badaczy przez wiele lat. Gray często tworzył tajemnicze nazwy taksonów, nie wyjaśniając ich. Nie chodzi tu tylko o Mirza z 1870, ale także Phaner i Azema (obecnie synonim Microcebus, obejmował gatunek M. rufus). Wszystkie te trzy rodzaje opisane zostały w tej samej publikacji. W 1904 amerykański zoolog Theodore Sherman Palmer postarał się udokumentować etymologię wszystkich taksonów ssaków, nie potrafił jednak wyjaśnić nazw tych trzech rodzajów. W przypadku Mirza zanotował jedynie, że nazwa wywodzi się z języka perskiego od tytułu książęcego mîrzâ. Pogląd ten wsparli wstępnie Alex Dunkel, Jelle Zijlstra i Groves w 2012. Jednak ponieważ odwołanie do perskiego księcia mogło pochodzić z Księgi tysiąca i jednej nocy, popularnej w czasach stworzenia rodzaju, Dunkel et al. podjęli poszukiwania w literaturze opublikowanej około 1870 roku. Wszystkie trzy nazwy znaleźli w brytyjskiej komedii The Palace of Truth autorstwa W.S. Gilberta, której premiera odbyła się 19 listopada 1870, prawie półtora tygodnia przed datą widniejącą na wstępie manuskryptu Graya, także opublikowanego w Londynie. W komedii występują postacie noszące imiona Król Phanor (sic), Mirza i Azema. Dunkel et al. doszli do wniosku, że Gray oglądał komedię i stworzył trzy nazwy rodzajowe na podstawie imion jej bohaterów.
Ewolucja Bazując na badaniach morfologicznych, immunologicznych, powtarzalnych sekwencji DNA, SINE, testach genetycznych obejmujących wiele loci i badaniach genów mitochondrialnych, odkryto, że mikrus jest w obrębie rodziny lemurkowatych najbliżej spokrewniony z mikruskami. Tworzą one klad razem z lemurakiem (Allocebus). Lemurek i widłogłówka są z nim spokrewnione dalej – widłogłówka stanowi grupę siostrzaną wszystkich pozostałych lemurkowatych lub też jest bliżej spokrewniona z lepilemurami.
Mikrus, mikrusek i lemurak tworzą klad w obrębie lemurkowatych. Uważa się, że te trzy linie oddzieliły się od siebie w wąskim przedziale czasowym, powiązania w obrębie tego kladu są więc trudne do ustalenia, a dzisiejszy pogląd na ten temat może się zmienić pod wpływem dalszych badań. Wedle Silvestro i współpracowników podział nastąpił co najmniej 20 milionów lat temu, inne oszacowanie z użyciem DNA mitochondrialnego lokuje rozdzielenie się mikrusa i mikruska na 24,2 miliona lat temu. Z kolei rozdzielenie się linii dwóch uznawanych obecnie gatunków mikrusa szacuje się na 2,1 miliona lat.
Praca Yoder et al. z 2016 prezentuje kladogram podobny do przedstawionego powyżej. Samo powstanie rodziny lemurkowatych uczeni ci szacują na pomiędzy 25 a 30 milionami lat temu, co nie do końca zgadza się z danymi przedstawionymi na kladogramie. Najbardziej bazalnym przedstawicielem rodziny okazuje się widłogłówka. Następnie, przed 29 milionami lat, wyodrębniła się linia prowadząca do lemurka. Później oddzieliła się gałąź, która dała początek lemurakowi. W końcu, 20 milionów lat przed naszę erą, kolejny podział dał początek liniom mikrusa oraz mikruska, które ulegały dalszemu podziałowi. Taki przebieg ewolucji nie jest pewny, nie można wykluczyć, że w rzeczywistości mikrus nie tworzy kladu z mikruskiem, stanowiąc grupę zewnętrzną kladu mikruska z lemurakiem.
Budowa Choć mikrusy są względnie małymi lemurkowatymi, są i tak trzykrotnie większe od najmniejszych członków tej rodziny, mikrusków. Ich masa ciała wynosi średnio 300 g (290–317 g). Mierząc 27–32 cm, ich puszysty ogon mierzy więcej niż głowa i tułów, które osiągają 25–30 cm. Kończyny przednie są krótsze od tylnych (wskaźnik długości kończyn wynosi 70). Cechę tę dzieli z mikruskami. Czaszka przypomina spotykaną u lemurków i mikrusków, a bullae auditivae są niewielkie.
Jak inne lemurkowate, wzór zębowy mikrusów to 2.1.3.3 w szczęce i 2.1.3.3 w połowie żuchwy; po każdej stronie żuchwy i w każdej szczęce występują 2 siekacze, 1 kieł, 3 przedtrzonowce i 3 trzonowce, co w sumie daje 36 zębów. Zęby szczękowe kierują się ku przodowi jamy ustnej, ale są prostsze niż u mikrusków. Pierwszy górny przedtrzonowiec (P2) jest względnie niewielki, ale prawie tak długi, jak następny przedtrzonowiec (P3). W przeciwieństwie do mikrusków mikrus posiada wydatny przedni przedtrzonowiec żuchwowy (P2). Dwa pierwsze górne trzonowce (M1–2) cechują się leżącym bardziej do przodu hipokonem, leżącym naprzeciwko metakonu, bardziej jak u lemurków niż u mikrusków o leżącym bardziej w tyle hipokonie. Prawdopodobnie stanowi to symplezjomorfię. Na M1 i M2 cingulum (obręcz leżąca bocznie na zębie) zawiera 2 niewielkie guzki. We wszystkich innych cechach zębów nie widać znaczących różnic pomiędzy mikrusem, a mikruskem i lemurkiem.