thumb|Sobota, ruiny kościoła południowego Sobota (hebr. שבטה, Sziwta; arab. شبطا, Szibta); także: Sobata, Sziwta, Isbajta, Subajta – miasto Nabatejczyków, którego ruiny zostały odkryte w Izraelu w zachodniej części pustyni Negew, niedaleko od granicy egipskiej w Niccanie.
Sobota należy do grupy najlepiej zachowanych miast bizantyńskich na pustyni Negew. Położona jest 43 km na południowy zachód od Beer Szewy. Funkcjonowała w okresie istnienia królestwa nabatejskiego, pod koniec okresu panowania rzymskiego oraz w okresie panowania Cesarstwa Bizantyńskiego.
W 2005 izraelski fragment szlaku kadzidlanego, wraz z położonymi na nim nabatejskimi miastami: Sobota, Oboda, Elusa i Mampsis, został wpisany przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości.
Historia Sobota została założona w I wieku, ale najstarsze ślady funkcjonowania Nabatejczyków w tym rejonie są datowane na I wiek p.n.e. Dokumentacja towarzysząca nominacji miast szlaku kadzidlanego do wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO wskazuje, że Sobota mogła powstać pod koniec panowania króla Nabatejczyków Obodasa III (30–9 p.n.e.) lub jego syna Aretasa IV (9 p.n.e. do 40 n.e.), a rozwój następował od wieku II, kiedy to Nabatejczycy opanowali sztukę rozwoju rolnictwa i hodowli koni na środku pustyni. W tak niesprzyjających rolniczo warunkach mieszkańcy Soboty uprawiali winogrona, figi, oliwki, rośliny strąkowe i daktyle. Powyższe informacje zostały potwierdzone przez analizę składu odchodów gołębi zachowanych w ruinach gołębników Soboty. Analiza pozwoliła także na identyfikację innej roślinności, w tym turzyc i szczawiu.
Nabatejczycy osiedlili się wówczas w tym miejscu pustyni, ale brakuje dowodów na istnienie Soboty na przestrzeni pierwszych czterech wieków naszej ery. Sobota zajmowała północne obrzeże wadi. Z okresu nabatejskiego odnaleziono dotychczas bardzo mało artefaktów. Encyklopedia archeologiczna Ziemi Świętej wspomina o odkrytej inskrypcji mówiącej o nabatejskim bóstwie Duszara oraz o odkopanych fragmentach ceramiki. Znaczna część najstarszej zabudowy nie została jednak przebadana, a w wielu miejscach dotarcie do potencjalnych śladów uniemożliwiają fundamenty wzniesionych później budowli. Rozwój miasta rozpoczął się w IV wieku i był kontynuowany w wieku V. (Artur Segal uważa, że pierwsza bizantyńska osada powstała pod koniec V wieku). Coraz większe tereny wokół miasta były zajmowane pod uprawy, budowano nowe dzielnice, a liczba mieszkańców sukcesywnie wzrastała. Sobota nie została nigdy otoczona murem. Budynki położone na obrzeżu były połączone tak, że ich zewnętrzne ściany tworzyły pas oddzielający miasto od pustyni.
Miasto nie było zlokalizowane w pobliżu ważnych szlaków handlowych. Liczne struktury rolnicze i zaplecze do produkcji rolnej potwierdzają tezę o tym, że egzystencja mieszkańców Soboty była oparta na produkcji rolnej. Można powiedzieć, że miasto miało wówczas charakter rolniczo-monastyczny. W życiu bizantyńskiej społeczności Soboty główną rolę odgrywały wzniesione trzy kościoły, nie tylko w zakresie religijnym, ale i publicznym, administracyjnym i ekonomicznym funkcjonowaniu jej mieszkańców. Szczyt rozwoju miasta miał miejsce w VI w. za czasów Justyniana Wielkiego. Z tego wieku zachowały się dwa papirusy z Niccany, które wspominają o Sobocie używając arabskiej nazwy As-Subajta.
Okres arabski W 636, 637 lub 638 roku władzę objęli muzułmanie z Arabii, jednak Umar ibn al-Chattab, kalif arabski z dynastii kalifów sprawiedliwych, okazał się znacznie łagodniejszym władcą od poprzednika i zapewniał chrześcijanom bezpieczeństwo. Muzułmanie wybudowali w Sobocie meczet. Budowla bezpośrednio sąsiadowała z południowym kościołem. Mihrab został wbudowany w ścianę dzielącą meczet od chrześcijańskiego baptysterium, lecz najwyraźniej muzułmanie starali się, by nie uszkodzić zabudowań bazyliki. Wygląda na to, że przez długi czas obie społeczności żyły obok siebie w pokoju. Pokój trwał przez kilka kolejnych wieków, aż do VIII, IX lub X wieku, kiedy miasto przestało istnieć.
XIX i XX wiek Pierwszym europejskim uczonym, który odwiedził ruiny Soboty (17 lutego 1870 roku), był Edward H. Palmer, pracujący w imieniu Palestine Exploration Fund. Uczony dokonał wstępnego opisu znalezionego miasta, lecz błędnie powiązał je z biblijnym Sefat (Chorma) (por. Sdz 1,17). Próbę odczytania starych tekstów i opisania zaginionego miasta podjął w początku XX wieku Alois Musil, który odwiedził Sobotę 21–23 lipca 1901. W 1905 teren zaginionego miasta wizytowała ekspedycja École biblique et archéologique française de Jérusalem, którą kierowali dominikanie: Antonin Jaussen (dominikanin, etnolog i archeolog), Raphael Savignac i L.H. Vincent. Na badanym terenie członkowie ekspedycji zidentyfikowali bizantyński cmentarz i kilka grobowców zawierających inskrypcje datowane na koniec IV wieku. Wśród ruin badacze odkryli także inskrypcję pochodzącą z czasów panowania króla nabatejskiego Aretasa IV (9 p.n.e. do 40 n.e.). W okresie 16–24 stycznia 1914 roku teren dawnej Soboty odwiedzili: sir Charles Leonard Woolley, brytyjski archeolog i badacz starożytnego Bliskiego Wschodu, oraz – znany jako Lawrence z Arabii – Thomas Edward Lawrence, brytyjski archeolog, podróżnik i wojskowy. Podczas badań naszkicowali plan miasta, wykonali rysunki kościołów i budynków mieszkalnych. Plan został opublikowany w 1915. W 1916 wykonane zostały fotografie lotnicze terenu, które potwierdziły znaczną dokładność map sporządzonych przez Woolleya i Lawrencea. thumb|Rzut północnego kościoła w Sobocie (Negew), opublikowany przez Woolley&Lawrece 1914 Ruiny Soboty były następnie badane w latach 1934–1936 (lub 1938) przez amerykańskiego archeologa Harrisa Dunscombe Colta. (Kilka źródeł wskazuje, że archeolog był synem Samuela Colta, amerykańskiego konstruktora i producenta broni strzeleckiej, lecz Samuel Colt zmarł w 1862, a badacz Soboty urodził się w 1901 jako syn Harrisa Dunscombe Colta (Sr.)). Colt prowadził wykopaliska w ramach współpracy z New York University oraz British School of Archaeology in Jerusalem. Glenn Peers twierdzi, że wykopaliska prowadzone przez Colta zostały przerwane pod koniec 1938, gdy zniszczeniu uległ odkopywany dom wraz ze zgromadzonymi artefaktami, sprzętem i dokumentacją. Prace były słabo rejestrowane i wiele znalezisk zostało utraconych.
Wyniki prac Colta nie zostały nigdy opublikowane. W latach 1958–1960 ulice i budynki Soboty zostały oczyszczone przez Zarząd Ochrony Przyrody i Parków Narodowych. W okresie 1979–82 prace wykopaliskowe o niewielkim zakresie prowadził Artur Segal z Uniwersytetu w Hajfie, we współpracy z Uniwersytetem Ben Guriona. Segal wykonał mapę miasta, narysował rzut centralnego kościoła i pięciu prywatnych domostw. Nie opublikowano jednak kompleksowych wyników prac w zakresie stratygrafii, odkrytych drobnych artefaktów (ceramiki, monet), a dotychczasowe publikacje dotyczyły przede wszystkim architektury oraz starożytnego rolnictwa. W 1985 badania północnego kościoła prowadził Josef Szereszewski.
UNESCO W 2005 izraelski fragment szlaku kadzidlanego – w skład którego wchodziła Sobota wraz z trzema innymi nabatejskimi miastami położonymi na pustyni Negew: Oboda, Elusa i Mampsis – został wpisany przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości. thumb|left|Mapa Soboty
Opis miasta Najstarsze odsłonięte zabudowania w Sobocie pochodzą z I wieku. Ze względu na oddalenie od szlaków karawanowych miasto rozwinęło się dopiero pod koniec starożytności, wraz z wprowadzeniem na szeroką skalę produkcji rolnej za czasów bizantyńskich. Bizantyńska Sobota zajmowała powierzchnię ok. 20 akrów i miała 9 ulic zakończonych u wylotu bramami, wzdłuż których rozlokowana była zabudowa. Miasto nie posiadało obwarowań, natomiast domy były budowane w takich sposób, że ich tylne ściany tworzyły naturalny zewnętrzny mur miasta.
Sobota została wybudowana na niejednolitym, eliptycznym planie. Miasto rozszerzało się w południowej i w północnej części, a zwężone było w centrum. Zabudowania zajmują teren o powierzchni 80.762 m², obwód miasta wynosi 1597 metrów przy długości (z północy na południe) 390 m i szerokości 290 metrów. Teren jest niemal płaski – miasto położone jest na trzech bardzo łagodnych stokach. Rozwój miasta rozpoczął się w jego południowej części i rozbudowa rozwijała się ku północy. Ze względu na brak naturalnych źródeł wody utworzono znajdujące się w centrum miasta dwa ogromne rezerwuary o pojemności 1500 m³ oraz system połączonych kanałami cystern przy miejskich budowlach, służących do gromadzenia deszczówki.
W czasach bizantyńskich miasto podzielone było na trzy dzielnice, z których każda posiadała swój własny kościół. Kościół południowy z początku V wieku był trójnawową budowlą z apsydą w nawie centralnej i prostokątnymi bocznymi pastoforiami. W VI wieku pastoforia zostały przebudowane w apsydy, których wnętrze pokryto malowidłami. Noszący wezwanie św. Jerzego kościół północny z VI wieku stanowił część większego kompleksu klasztornego liczącego ponad 40 pomieszczeń. Trójnawowa, ozdobiona mozaikami bazylika o wymiarach 21×15 m połączona była narteksem ze znajdującym się przed nią atrium o wymiarach 12×10 m. Wzniesiony w V lub VI wieku kościół centralny był trójnawową budowlą o wymiarach 18×14 m, poprzedzoną wąskim atrium.
Transport Ulice Soboty były utworzone w sposób typowy dla nieplanowanych osad i osiedli, w których układ komunikacyjny powstaje w końcowym etapie zabudowy terenu i jest dopasowywany do powstałej już zabudowy. Drogi nie były utwardzane. Niektóre fragmenty układu komunikacyjnego Soboty są regularne, o jednolitej szerokości. W innych zaś miejscach układ ulicy był wyznaczany przez istniejące zabudowania, a same trakty mają zmienną szerokość od 4 do 5 metrów. Ulice południowej części Soboty są węższe niż w części północnej. Główna arteria miasta przebiegała na osi północ-południe. Od wjazdu po stronie południowej wiodła ku kościołowi zlokalizowanemu w południowej części miasta oraz sąsiadującemu z nim podwójnemu basenowi, dalej w górę przez plac obok „domu gubernatora” i centralnego kościoła, aż do placu w północnej części miasta. Opisana trasa nie jest jednak jednolita, lecz składa się z odcinków o różnej szerokości. Natomiast ulica wiodąca od „domu gubernatora” w kierunku północno-zachodnim była (co najmniej na odcinku na północ od kościoła centralnego) najprawdopodobniej zaplanowana, bowiem jest prosta i o jednakowej szerokości na trasie swojego przebiegu. Podobnie regularny przebieg ma ulica biegnąca od placu w północnej części miasta ku północno-zachodniemu krańcowi miasta.
Zabytki Część odkrytych przez ekspedycję Colta artefaktów nie została dotychczas opisana. Nie jest znane przeznaczenie części budynków dawnej Soboty. Odkryte budowle były wznoszone z twardego wapienia, a elementy architektoniczne, którym nadano łukowate kształty, zostały wykonane z miększych skał. Wśród zachowanych części budowli w Sobocie trzy kościoły, dom gubernatora, kamienne mury, stajnie, zbiorniki wodne i trzy tłocznie do wina.
thumb|Zagroda – zabudowanie gospodarcze (stodoła)
Zachowane zabudowania mieszkalne Typowe domostwa były lokowane wokół wewnętrznego dziedzińca, co pozwalało zachować nieco swobodnej przestrzeni z dostępem do światła. Zewnętrzne ściany domów w większości nie posiadały okien wychodzących na ulicę. Każdy dom był wyposażony we własną cysternę, do której za pośrednictwem wbudowanych w ściany terakotowych rur doprowadzana była deszczówka spływająca z dachów. thumb|left|Kanały wodne w Sobocie
Publiczny system zaopatrzenia w wodę