Pułapka ekologiczna – siedlisko o niższej wartości przystosowawczej, objawiającej się zaniżoną reprodukcją oraz zdolnością przeżycia osobników je zasiedlających, preferowane pomimo dostępności siedlisk o wyższej jakości. Z reguły osobnik wybiera słabe jakościowo siedlisko wskutek generowania przez nie mylnych wskazówek.
Historia terminu W 1972 roku Dwernychuk i Boag opisali zjawisko pułapki ekologicznej na przykładzie gniazdowania sześciu gatunków kaczek wśród kolonii mew. Badacze wykazali, że początkowo, na etapie inkubacji jaj, mewy zapewniały kaczkom ochronę przed drapieżnikami, zaś po wykluciu, pisklęta kaczek padały ofiarami mew tuż po pierwszym kontakcie z wodą.
Przyczyny wpadania w pułapkę ekologiczną Zwierzęta wybierają odpowiedni dla nich habitat pod kątem m.in. zasobności w pokarm, presji drapieżniczej czy ilości konkurentów. Wybór habitatu powinien odpowiadać potrzebom danego gatunku, wynikającym z ich fizjologii i historii ewolucyjnej. Wybór habitatu jest konsekwencją doboru naturalnego, tak więc aby maksymalizować swój sukces reprodukcyjny i przeżywalność preferowane powinny być siedliska, które najlepiej zaspokajają potrzeby danego gatunku.
Zwierzęta podczas wyboru habitatu kierują się różnymi wskazówkami. Jednak w momencie wyboru osobnik nie jest w stanie przewidzieć jego konsekwencji, a same wskazówki nie zawsze dobrze odzwierciedlają wartość habitatu. Konsekwencją rozwoju cywilizacji ludzkiej są liczne zmiany w środowisku naturalnym. W perspektywie czasu ewolucyjnego antropogeniczne zmiany środowiska nastąpiły bardzo szybko, a zwierzęta nie zdążyły się do nich przystosować. Dlatego zdarza się, że niegdyś przydatne wskazówki wpływające na podjęcie decyzji przez osobnika, okazują się dziś zgubne.
Z pułapkami ekologicznymi mamy do czynienia, gdy osobnikom pewnego gatunku gorsze habitaty wydają się bardziej atrakcyjne, nawet jeśli habitaty odpowiednie są wolne. Konsekwencją tego jest osiedlanie się zwierząt w miejscach, które nie odpowiadają w pełni ich potrzebom, przez co rośnie ich śmiertelność, a sukces reprodukcyjny jest mniejszy.
Z teoretycznego punku widzenia, można wyróżnić trzy podstawowe sytuacje prowadzące do powstania pułapek ekologicznych:
Wskazówki, którymi zwierzęta kierują się podczas dokonywania wyboru habitatu, ulegają zmianie (może to być ich rodzaj, intensywność czy liczba), wobec czego dany habitat wydaje się bardziej atrakcyjny dla osobnika, niż jest w rzeczywistości. Warunki panujące w habitacie ulegają pogorszeniu, mimo iż wskazówki świadczące o jego jakości pozostają bez zmian. Zarówno wskazówki ulegają zmianie, jak i habitat staje się gorszy, przez co preferowane są gorsze miejsca, gdyż fałszywie są postrzegane przez osobniki jako bardziej atrakcyjne. Jest to połączenie poprzednich dwóch scenariuszy.
Przeciwieństwem pułapki ekologicznej jest zjawisko pułapki percepcyjnej (perceptual trap), w której osobniki nie są w stanie prawidłowo oszacować zasobności siedliska wysokiej jakości, wskutek powstałych przemian antropogenicznych. Prowadzi to do uznania dobrego siedliska za słabe jakościowo i niewarte zasiedlenia.
Przykłady pułapek ekologicznych OrganizmWskazówka i wywołane zachowanieZmiana naturalnego siedliskaNiespodziewany wynikKonsekwencjePtaki łąk i pastwiskGniazdowanie w niskiej roślinnościPojawienie się pastwisk ze strukturą roślinną podobną do łąkowejKoszenie łąk późną wiosną przed opuszczeniem gniazd przez pisklętaWzrost śmiertelności pisklątPtaki leśne i wodne (wiele gatunków)Miejsca lęgowe wybierane na podstawie struktury (różnorodności) roślinnościWycinka lasów i wysokich traw prowadzi do powiększania strefy brzegowej siedliska o zróżnicowanej strukturzeWiększe zagęszczenie drapieżników oraz pasożytów lęgowych w strefie brzegowej siedliskWzrost śmiertelności pisklątPtaki (wiele gatunków)Gniazdowanie najwyraźniej oparte na wskazówkach strukturalnychKrajobraz przekształcany bezpośrednio przez działalność człowieka w miasta, lasy wtórne lub pośrednio przez gatunki egzotyczneWzrost zagęszczeń, drapieżnictwa, chorób, stresuNiższa przeżywalność gniazdowaPrzeplatka editha Euphydryas editha (motyl)Składanie jaj na roślinach (gospodarz)Zrąb lasu powoduje powstanie nowego habitatu z roślinami-gospodarzamiMróz niszczy rośliny na wylesionych terenachWygłodzenie dorosłych osobników, niższa przeżywalnośćŻółw jaszczurowaty (Chelydra serpentina)Gniazda budowane w obszarach otwartych z niską roślinnością i bez kaktusówZmiany w krajobrazie na skutek działalności człowieka: bariery, zwiększenie zagęszczenia roślinnościChłodniejsze temperatury w gniazdachNierównomierny stosunek rozkładu płci i wzrost śmiertelności młodychManat karaibski (Trichechus manatus)Wybór miejsca zimowania z wodą o temperaturze wyższej niż 20 °CCiepłe wycieki z elektrowni stwarzają atrakcyjne warunki na północ od typowych obszarów zimowaniaPrzerwy w działaniu elektrowni sprawiają, że manaty niespodziewanie znajdują się w niekorzystnym środowiskuStres termiczny oraz potencjalny wzrost śmiertelności Źródło.
Przypisy
Kategoria:Ekologia