Henryk Wieniawski (ur. 10 lipca 1835 w Lublinie, zm. 31 marca 1880 w Moskwie) – polski kompozytor, skrzypek i pedagog. Jeden z najwybitniejszych polskich skrzypków i kompozytorów w historii.
Życie prywatne Brat Józefa (pianisty) i Juliana (prozaika). Żonaty z Angielką Isabelle Bessie-Hampton (siostrzenicą irlandzkiego pianisty i kompozytora ), od 1860 roku do swojej śmierci. Małżeństwo doczekało się ośmioro dzieci. Pierworodny syn, Henryk, urodził się w 1861 i zmarł półtora roku później. Drugi syn, Juliusz Józef, urodził się w 1863 i przeżył do lat 20. XX wieku. Córka Izabela Helena, urodzona w 1865, zmarła w 1942. 18 stycznia 1870 urodziła się kolejna córka, Ewelina. Rok później przyszły na świat bliźnięta, które zmarły krótko po urodzeniu. Henryka Klaudyna, urodzona w 1878 roku, zmarła w wieku 84 lat. Najmłodsza córka Irena Regina znana jako Régine Wieniawski lub Iréne Wieniawska, urodziła się 16 maja 1879 w mieście Ixelles w Regionie Stołecznym Brukseli, gdzie Wieniawski osiadł podczas pracy w miejscowym konserwatorium. Irena Regina pod pseudonimem Poldowski komponowała utwory na fortepian, skrzypce i fortepian, a przede wszystkim pieśni, w tym najbardziej znane i cenione do słów poety francuskiego Paula Marie Verlaine’a. Irena Regina zmarła w 1932.
Życiorys Dziadek Henryka Wieniawskiego, narodowości żydowskiej, Herszek Mejer Helman był cyrulikiem z Wieniawy (przedmieście Lublina). Ojciec – Wolf Helman (znany również jako Tobias Rufe Pietruszka) zmienił nazwisko na Tadeusz Wieniawski. Nazwisko przyjął od nazwy przedmieścia, gdzie mieszkał. Przed otrzymaniem dyplomu lekarskiego ochrzcił się. Tadeusz Wieniawski zasłużył się w powstaniu listopadowym, za co po dwakroć został odznaczony Krzyżem Wojskowym.
Tadeusz Wieniawski i Regina Wolff pobrali się 18 kwietnia 1833 r. w warszawskiej parafii św. Jana. Poprzedniego dnia Regina Wolff zmieniła wiarę z mojżeszowej na katolicką i przyjęła chrzest. Matka Henryka była córką żydowskiego lekarza z Warszawy dr. Józefa Wolffa i Eleonory, z domu Oesterreicher, siostrą zamieszkałego w Paryżu pianisty i kompozytora Edwarda Wolffa.
Dom Wieniawskich był prawdziwym lubelskim salonem. Odwiedzali go wybitni artyści (np. ), tu odbywały się koncerty, spotkania literackie i dyskusje. Zaważyło to nie tylko na późniejszej drodze życiowej Henryka Wieniawskiego, ale także dwóch jego braci, z których starszy, Julian Wieniawski został pisarzem i publicystą, natomiast młodszy, Józef Wieniawski, poświęcił się karierze pianistycznej.
Pierwszą nauczycielką Henryka była jego matka, potem zaś uczył się u Jana Hornziela, skrzypka Teatru Wielkiego w Warszawie, a następnie u Antoniego Parysa i Stanisława Serwaczyńskiego, solisty i koncertmistrza Opery Budapeszteńskiej. W 1843, mając osiem lat, wyjechał do Paryża, gdzie studiował pod kierunkiem Clavela, a po roku przeszedł do Lamberta-Josepha Massarta w Konserwatorium Paryskim. Konserwatorium ukończył jako 11-letni chłopiec w 1846 z I nagrodą i złotym medalem. Po studiach kontynuował przez 2 lata naukę u Massarta. Później – przez 2 miesiące – koncertował w Petersburgu, w krajach nadbałtyckich i Warszawie. W 1849 udał się ponownie do Paryża do Konserwatorium, gdzie w klasie Hippolyte’a Coleta podjął studia kompozycji, które ukończył z wyróżnieniem w następnym roku. W tymże roku spotkał się także z Ferencem Lisztem i Karolem Lipińskim.
thumb|Portret Henryka Wieniawskiego, ok. 1865
W 1850 rozpoczął, wraz z bratem Józefem, działalność koncertową, występując początkowo we wszystkich większych miastach Imperium Rosyjskiego, następnie w wielu krajach europejskich, wszędzie wzbudzając nieopisany entuzjazm. Współpracę z bratem zakończył w 1855. Po wielu dalszych sukcesach przyjął w 1860 funkcję pierwszego skrzypka dworu carskiego i solisty Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Równocześnie uczył gry na skrzypcach w tzw. klasach muzycznych Towarzystwa, przekształconych w 1862 w konserwatorium. Tu swoją kilkuletnią owocną działalnością pedagogiczną stworzył zalążek petersburskiej szkoły skrzypcowej, rozwiniętej przez Leopolda Auera we wspaniałą szkołę rosyjską. Każdego roku przez 3-4 miesiące koncertował w innych krajach Europy (m.in. Holandia, Belgia, Anglia), głównie w modnych kurortach. W roku 1860 ożenił się z Izabelle Hampton, której zadedykował Legendę op.17. Ich córką była kompozytorka Poldowski.
W 1872 roku, po 12 latach opuścił Rosję i udał się z Antonem Rubinsteinem na wielkie tournée koncertowe po Stanach Zjednoczonych. W ciągu 8 miesięcy artyści dali 215 koncertów. Wieniawski pozostał w Ameryce do 1874, koncertując ze słynną śpiewaczką Pauline Lucca. Po powrocie do Europy w 1874 podjął pracę pedagogiczną w konserwatorium w Brukseli jako następca chorego Henriego Vieuxtempsa i kontynuował ją do września 1877 (wśród jego prywatnych uczniów był Eugène Ysaÿe). Wskutek nasilających się dolegliwości serca i nadmiernej otyłości w ostatnich latach życia koncertował na siedząco. Zmarł w Moskwie. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 11-4-31). W manifestacyjnym pogrzebie uczestniczyło 40 tysięcy osób. mały|Dom w którym urodził się Wieniawski
Od 1935 odbywa się co 5 lat (z wyjątkiem okresu okupacji) Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego, przeznaczony dla skrzypków do 30 roku życia. Pierwszy konkurs odbył się z inicjatywy Adama Wieniawskiego, bratanka słynnego skrzypka, w Warszawie. Drugi konkurs miał miejsce dopiero w 1952 w Poznaniu, gdzie do dziś odbywają się kolejne jego edycje, organizowane od 1962 przez Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu. Towarzystwo organizuje również co pięć lat w Poznaniu Międzynarodowy Konkurs Lutniczy im. Henryka Wieniawskiego.
Muzyka Wieniawski ceniony był nie tylko jako wirtuoz dysponujący fenomenalną techniką, ale także jako wielki liryk. W relacjach często opisywano go jako poetę skrzypiec. Był ostatnim wirtuozem skrzypiec, który przeszedł do historii muzyki również jako kompozytor. W jego utworach obecne są oba te przymioty: brawurowa wirtuozeria oraz liryzm.
Komponować zaczął jako cudowne dziecko. W późniejszych latach tworzył na własne potrzeby, niekiedy publikując swoje utwory. Dzięki Wieniawskiemu do europejskiej literatury skrzypcowej wszedł polonez. Wśród kilku takich utworów dwa znalazły stałe miejsce w repertuarze: Polonez D-dur op. 4 i Polonez A-dur op. 21. Wieniawski stylizował też mazurki - najpopularniejsze z nich to opublikowane jako op. 19 z podtytułem mazurki charakterystyczne: żywiołowy Obertas i Dudziarz, wyraźnie naśladujący charakterystyczne, dudziarskie kwinty. Wiele miniatur, powstałych głównie na początku lat pięćdziesiątych, było jednak zaledwie typowymi, salonowymi utworami – sentymentalnymi albo popisowymi, nierzadko wykorzystującymi popularne rytmy taneczne.
Największą popularność zyskał Koncert skrzypcowy d-moll op. 22. Po koncertach Paganiniego jest to najczęściej nagrywany i wykonywany dziś koncert skrzypcowy napisany przez wirtuoza. Pomysł utworu narodził się zimą 1855 roku, zrealizowany został jednak dopiero po upływie siedmiu lat. Wcześniejszy Koncert skrzypcowy fis-moll, skomponowany przez osiemnastolatka, jest mniej popularny. Koncert fis-moll od razu obudził entuzjazm słuchaczy, Koncert d-moll musiał poczekać na uznanie.
Spośród dzieł typowo wirtuozowskich najczęściej wykonuje się dzisiaj Scherzo-tarantellę oraz wariacje i fantazje na obce, powszechnie znane tematy. W tej grupie utworów największą popularność zyskała Fantazja faustowska skomponowana sześć lat po premierze opery Charles’a Gounoda. Melodie z opery Faust opracowywało wielu skrzypków (m.in. Vieuxtemps, Alard, Sarasate), lecz dzisiaj grywa się przede wszystkim utwór Wieniawskiego. Liryzm w twórczości Wieniawskiego uosabia Legenda, wykonywana nie tylko w oryginalnej wersji na skrzypce z orkiestrą, ale jeszcze częściej z fortepianem, skomponowana podobno jako wyznanie miłości do Izabeli Hampton, przyszłej żony artysty.
Kompozycje thumb|Pomnik Henryka Wieniawskiego w Bydgoszczy (w otoczeniu Filharmonii Pomorskiej jako jeden z posągów galerii pomników kompozytorów i wirtuozów) thumb|200px|Grób na warszawskich Powązkach Grand caprice fantastique sur un theme original op. 1 (1847) Wariacje na temat własnego mazurka (ok. 1847) Aria z wariacjami E-dur (przed 1848) Fantazja i wariacje E-dur (1848) Nocturne pour violon seul (1848) Romance (ok. 1848) Rondo alla polacca e-moll (1848) Allegro de sonate, presto pour violon et piano concertant op. 2 (1848?) (napisane wspólnie z bratem, Józefem Wieniawskim, u którego jest to ten sam nr opusowy) Duo concertant na temat z opery Łucja z Lammermooru Donizettiego (ok. 1850) Duo concertant na temat hymnu rosyjskiego A. Lwowa (ok. 1850) Duo concertant na temat rosyjskiej melodii ludowej (ok. 1850) Fantazja na temat z opery Prorok Meyerbeera (ok. 1850) Mazur wiejski (ok. 1850) Fantazja na temat z opery „Ryszard Lwie Serce” Gretry'ego (ok. 1851) Duet na tematy finlandzkich pieśni (ok. 1851) Dwa mazurki (1851) Marsz (1851) Wariacje na temat hymnu rosyjskiego (ok. 1851) Wariacje na temat Jechał Kozak zza Dunaju (ok. 1851) Prémière Polonaise de concert D-dur op. 4 (ok. 1852) Adagio elegiaque A-dur op. 5 (ok. 1852) Souvenir de Moscou, deux romances russes op. 6 (ok. 1852) Caprice-valse E-dur op. 7 (1852) Grand duo polonais pour violon et piano concetrant op. 8 (ok. 1852) (napisane wspólnie z bratem, Józefem Wieniawskim, u którego jest to op. 5) Romance sans paroles et rondeau élégant op. 9 (ok. 1852) Prémier grand concerto fis-moll op. 14 (1852) I Koncert skrzypcowy fis-moll op. 14 (1853, prawykonanie 27 października 1853 roku w Lipsku) Le carnaval Russe, improvisations et variations humoresques op. 11 (ok. 1853) Deux mazourkas de salon: La champêtre (Sielanka, 1850?) et Chanson polonaise (Pieśń polska) op. 12 (1853) Fantaisie pastorale op. 13 (ok. 1853) Kujawiak a-moll (1853) Wariacje na temat hymnu austriackiego (1853) Souvenir de Posen, mazurek d-moll op. 3 (1854) L'école moderne. Études-caprices pour le violon seul op. 10 (1854) Thème original varièe (wariacje A-dur) op. 15 (1854) Rozumiem, pieśń na głos z fortepianem (1854) Souvenir de Lublin, polka koncertowa (ok. 1855) Fantazja na tematy z opery Lunatyczka Belliniego (ok. 1855) Scherzo-tarantella g-moll op. 16 (1848) Legenda op. 17 (ok. 1860) Deux mazourkas characteristiques:Obertass(Obertas G-dur) et Le menetrier (Dudziarz) op. 19 (1860?) Études-caprices na dwoje skrzypiec op. 18 (1862) dedykowane Ferdynandowi Davidowi Fantaisie orientalle a-moll op. 24 (1862?) Fantaisie brillante sur Faust opera de Charles Gounod op. 20 (ok. 1865) II Koncert skrzypcowy d-moll op. 22 (1870) Polonaise brillante A-dur op. 21 (ok. 1870) Wspomninie z San Francisco (ok. 1874) Deuxième grand concerto d-moll op. 22 Gigue e-moll op. 23 Kujawiak C-dur Polonaise triomphale Rêverie fis-moll na altówkę i fortepian Dudziarz (mazurek charakterystyczny)
Upamiętnienie W 1979 wyemitowano z jego wizerunkiem polską monetę kolekcjonerską o nominale 100 zł. Moneta ta została wykonana ze srebra próby 625 w nakładzie 30 000 egzemplarzy, miała średnicę 32 mm i wagę 16,5 g, rant gładki. Jego wizerunek znalazł się ponadto na złotej monecie kolekcjonerskiej o nominale 200 złotych, srebrnej monecie kolekcjonerskiej o nominale 10 złotych oraz okolicznościowej monecie ze stopu nordic gold o nominale 2 złotych wydanych przez NBP w 2001 r. z okazji XII edycji Międzynarodowego Konkursu im. Henryka Wieniawskiego.
Przypisy
Bibliografia Józef Władysław Reiss, Wieniawski. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1970. Edmund Grabkowski, „Henryk Wieniawski. Kompozytor – wirtuoz – pedagog”, Poznań: Ars Nova, 1996. Cmentarz Powązkowski 1851-1890, Stanisław Szenic, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982, Władimir Grigoriew, „Henryk Wieniawski. Życie i twórczość”, Warszawa-Poznań: PWN, 1986.