Wojska Kosmiczne Federacji Rosyjskiej – jeden z rodzajów wojsk Sił Powietrzno-Kosmicznych.
Charakterystyka Wojska kosmiczne stanowią obronne uzupełnienie rosyjskiej triady strategicznej. W ich strukturze znajdują się systemy ostrzegania o ataku rakietowym, obrony przeciwrakietowej oraz kontroli przestrzeni kosmicznej. Do zadań Wojsk Kosmicznych należy ochrona bezpieczeństwa i narodowych interesów Rosji w przestrzeni kosmicznej, obrona przed atakiem rakietowym oraz prowadzenie wywiadu kosmicznego i zapewnienie łączności poprzez wykorzystanie sztucznych satelitów Ziemi. Sztab Wojsk Kosmicznych znajduje się w Moskwie. W 2010 Wojska Kosmiczne Rosji liczyły około 40 000 żołnierzy
Historia ZSRR Geneza wojskowych struktur odpowiedzialnych za działalność kosmiczną sięga 1955 roku, gdy w ZSRR rozpoczęto tworzenie pierwszych jednostek przeznaczonych do obsługi powstającej infrastruktury rakietowej i kosmicznej w związku z decyzją o budowie poligonu w Kazachstanie, późniejszego kosmodromu Bajkonur.
W 1957 roku, w związku z przygotowaniami do wystrzelenia pierwszego sztucznego satelity Ziemi, utworzono Kompleks Dowodzenia i Pomiarów (ros. Командно-измерительный комплекс, KIK), przeznaczony do śledzenia i kierowania statkami kosmicznymi; jego rozwinięciem stało się później Główne Kosmiczne Centrum Doświadczalne im. G.S. Titowa. W tym samym roku w obwodzie archangielskim rozpoczęto budowę poligonu przeznaczonego początkowo do prób międzykontynentalnych pocisków balistycznych R-7, który przekształcił się następnie w Kosmodrom Plesieck.
4 października 1957 roku wojskowe jednostki startowe i kierowania lotem uczestniczyły w wystrzeleniu i kontroli lotu pierwszego sztucznego satelity Ziemi, natomiast 12 kwietnia 1961 roku uczestniczyły w starcie i kierowaniu lotem statku Wostok 1 z Jurijem Gagarinem.
W 1960 roku w Ministerstwie Obrony ZSRR powołano 3. Zarząd Głównego Zarządu Uzbrojenia Rakietowego, który miał koordynować wojskową działalność kosmiczną. W 1964 roku został on przekształcony w Centralny Zarząd Środków Kosmicznych (ros. Центральное управление космических средств, CUKOS), podporządkowany dowództwu Strategicznych Wojsk Rakietowych. W 1970 roku CUKOS podniesiono do rangi Głównego Zarządu Środków Kosmicznych (ros. Главное управление космических средств, GUKOS), który stał się głównym organem wojskowym odpowiedzialnym za rozwój i wykorzystanie środków kosmicznych.
W 1982 roku GUKOS wraz z podporządkowanymi mu jednostkami wyłączono ze Strategicznych Wojsk Rakietowych i podporządkowano bezpośrednio kierownictwu Ministerstwa Obrony ZSRR. Zmiana ta wynikała z coraz bardziej międzyrodzajowego charakteru wojskowych systemów kosmicznych, wykorzystywanych na potrzeby różnych rodzajów sił zbrojnych. W 1986 roku GUKOS został przekształcony w Zarząd Szefa Środków Kosmicznych Ministerstwa Obrony ZSRR (ros. Управление начальника космических средств, UNKS).
Wojskowe Siły Kosmiczne Federacji Rosyjskiej (1992–1997) Po rozpadzie ZSRR dotychczasowe struktury wojskowej działalności kosmicznej zostały przejęte przez Federację Rosyjską. Dekretem prezydenta Rosji z 27 lipca 1992 roku utworzono Wojskowe Siły Kosmiczne (ros. Военно-космические силы, WKS) jako samodzielny rodzaj wojsk centralnego podporządkowania Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej. W ich skład weszły m.in. kosmodrom Bajkonur, jednostki odpowiedzialne za starty statków kosmicznych na poligonie Plesieck oraz Główne Centrum Doświadczalne Badań i Kierowania Środkami Kosmicznymi; pierwszym dowódcą formacji został gen. płk Władimir Iwanow.
W pierwszej połowie lat 90. Wojska Kosmiczne przejęły odpowiedzialność za rosyjską wojskową infrastrukturę kosmiczną w warunkach rozpadu jednolitego systemu radzieckiego i znacznego ograniczenia finansowania. W 1994 roku Plesieck został przekształcony w pierwszy państwowy kosmodrom Federacji Rosyjskiej i podporządkowany Wojskowym Siłom Kosmicznym. W tym samym okresie Rosja i Kazachstan uregulowały zasady dalszego użytkowania znajdującego się na terytorium Kazachstanu Bajkonuru. W 1996 roku utworzono drugi rosyjski państwowy kosmodrom doświadczalny – Swobodny w obwodzie amurskim.
Podporządkowanie Strategicznych Wojskom Rakietowym (1997–2001) W lipcu 1997 roku Wojskowe Siły Kosmiczne utraciły status samodzielnego rodzaju wojsk i wraz z wojskami obrony rakietowo-kosmicznej zostały włączone do Strategicznych Wojsk Rakietowych. Reorganizację uzasadniano potrzebą integracji struktur strategicznych oraz ograniczenia kosztów ich funkcjonowania.
W okresie podporządkowania struktur kosmicznych Strategicznych Wojskom Rakietowym nastąpiło ograniczenie rosyjskiej wojskowej aktywności kosmicznej; według danych przytaczanych przez „Kommiersant” liczba wystrzelonych rosyjskich satelitów spadła z 14 w 1997 roku do czterech w 1999 roku, a w 2000 roku z planowanych 24 satelitów systemu GLONASS działało dziewięć. W sierpniu 2000 roku Rada Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej podjęła decyzję o ponownym wydzieleniu komponentu kosmicznego ze Strategicznych Wojsk Rakietowych.
Wojska Kosmiczne (2001–2011) 24 marca 2001 roku prezydent Rosji wydał dekret nr 337s dotyczący reorganizacji Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej, zgodnie z którym do 1 czerwca 2001 roku dotychczasowe Strategiczne Wojska Rakietowe miały zostać przekształcone w dwa odrębne rodzaje wojsk: Strategiczne Wojska Rakietowe oraz Wojska Kosmiczne.
Nowo utworzone Wojska Kosmiczne przejęły jednostki odpowiedzialne za wystrzeliwanie statków kosmicznych i kierowanie nimi na orbicie oraz struktury związane z systemem ostrzegania o ataku rakietowym, kontrolą przestrzeni kosmicznej i obroną przeciwrakietową. Pierwszym dowódcą Wojsk Kosmicznych został gen. płk .
Utworzenie jednego rodzaju wojsk skupiającego środki wynoszenia i kierowania statkami kosmicznymi, system ostrzegania o ataku rakietowym, system kontroli przestrzeni kosmicznej i elementy obrony przeciwrakietowej miało integrować systemy wykorzystujące wspólną domenę operacyjną – przestrzeń kosmiczną.
W 2006 roku zatwierdzono koncepcję budowy rosyjskiego systemu obrony powietrzno-kosmicznej, co zapoczątkowało kolejną fazę integracji systemów kosmicznych, obrony przeciwrakietowej i obrony powietrznej. W ramach reform rosyjskich sił zbrojnych rozpoczętych w 2008 roku rozważano różne warianty podporządkowania komponentu kosmicznego, jednak Wojska Kosmiczne zachowały odrębną strukturę do 2011 roku.
Wojska Obrony Powietrzno-Kosmicznej (2011–2015) 1 grudnia 2011 roku Wojska Kosmiczne przestały funkcjonować jako samodzielny rodzaj wojsk i wraz z elementami operacyjno-strategicznego dowództwa obrony powietrzno-kosmicznej weszły w skład nowo utworzonych . W ich ramach dotychczasowe struktury Wojsk Kosmicznych tworzyły Dowództwo Kosmiczne, któremu podporządkowano m.in. , oraz Główne Kosmiczne Centrum Doświadczalne im. G.S. Titowa. Do struktur związanych z komponentem kosmicznym należały również kosmodrom Plesieck, i zaplecze techniczne.
Reorganizacja z 2011 roku miała połączyć pod jednym dowództwem środki wykrywania zagrożeń z przestrzeni kosmicznej i powietrznej, ostrzegania o ataku rakietowym, kontroli przestrzeni kosmicznej oraz obrony przeciwrakietowej i przeciwlotniczej.
Ponowne utworzenie od 2015 roku 1 sierpnia 2015 roku, w wyniku połączenia Sił Powietrznych z Wojskami Obrony Powietrzno-Kosmicznej, rozpoczęły działalność Siły Powietrzno-Kosmiczne Federacji Rosyjskiej. W ramach nowego rodzaju sił zbrojnych ponownie utworzono Wojska Kosmiczne, obok lotnictwa oraz wojsk obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej. Dowódcą odtworzonych Wojsk Kosmicznych, a jednocześnie zastępcą głównodowodzącego Sił Powietrzno-Kosmicznych, został gen. por. Aleksandr Gołowko.
Odtworzone Wojska Kosmiczne przejęły ciągłość organizacyjną struktur Dowództwa Kosmicznego Wojsk Obrony Powietrzno-Kosmicznej oraz odpowiedzialność za wojskową infrastrukturę kosmiczną, system ostrzegania o ataku rakietowym, kontrolę przestrzeni kosmicznej, wynoszenie wojskowych statków kosmicznych oraz kierowanie orbitalną konstelacją wojskowych i podwójnego zastosowania statków kosmicznych.
Struktura Wojsk Kosmicznych Dowództwo Wojsk Kosmicznych 15 Armia Powietrzno-Kosmicznych Sił Specjalnego Przeznaczenia; Główne Kosmiczne Centrum Doświadczalne im. G.S. Titowa;
1 Państwowy Kosmodrom Doświadczalny Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej (Kosmodrom Plesieck, Plesieck, obwód archangielski, Rosja; Wyższe uczelnie: Wojskowa Akademia Kosmiczna im. A.F. MożajskiegoМинистерство обороны Российской Федерации (Минобороны России) Воздушно-космические силы.
Dowództwo Dowódca Wojsk Kosmicznych - Zastępca Głównodowodzącego Siłami Powietrzno-Kosmicznymi generał pułkownik Aleksandr GołowkoМинистерство обороны Российской Федерации (Минобороны России) Воздушно-космические силы Gołowko.
Wyposażenie i systemy Wojska Kosmiczne wykorzystują rozproszony system środków orbitalnych i naziemnych przeznaczonych do ostrzegania o ataku rakietowym, obserwacji przestrzeni kosmicznej, kierowania statkami kosmicznymi oraz ich wynoszenia na orbitę. Do podstawowych elementów ich infrastruktury należą , , Główne Kosmiczne Centrum Doświadczalne im. G.S. Titowa oraz Kosmodrom Plesieck.
System ostrzegania o ataku rakietowym System ostrzegania o ataku rakietowym (ros. Система предупреждения о ракетном нападении, SPRN) składa się z segmentu kosmicznego oraz sieci naziemnych stacji radiolokacyjnych. Jego zadaniem jest wykrywanie i śledzenie startów pocisków balistycznych oraz przekazywanie danych na potrzeby systemu dowodzenia i obrony przeciwrakietowej.
Kosmiczny segment SPRN tworzy Zunifikowany System Kosmiczny (ros. Единая космическая система, EKS), wykorzystujący satelity typu Tundra (14F142). System zastąpił wcześniejszy system Oko i umożliwia wykrywanie startów pocisków na podstawie obserwacji ich emisji w podczerwieni oraz śledzenie dalszego przebiegu lotu. Pierwszy satelita Tundra, , został wyniesiony z Plesiecka 17 listopada 2015 roku; do 2022 roku przeprowadzono sześć startów satelitów tej serii.
Naziemną część systemu tworzą przede wszystkim stacje radiolokacyjne rodziny , które stopniowo zastępują radary wcześniejszych typów Dniepr, Dariał i Wołga. Radary Woroneż tworzą zasadniczą część rosyjskiego naziemnego systemu wczesnego ostrzegania i dostarczają również danych o obiektach kosmicznych.
Kontrola przestrzeni kosmicznej Za wykrywanie, śledzenie, identyfikację i katalogowanie sztucznych obiektów na orbitach okołoziemskich odpowiada system kontroli przestrzeni kosmicznej (ros. Система контроля космического пространства, SKKP), którego centralnym elementem jest w Noginsku-9.
Do wyspecjalizowanych sensorów systemu należy kompleks optoelektroniczny w pobliżu Noraku w Tadżykistanie, wykorzystujący teleskopy do pasywnej obserwacji obiektów na średnich i wysokich orbitach okołoziemskich. System uzupełniają radiowo-optyczne kompleksy , wykorzystujące radary i urządzenia optyczne do wykrywania, śledzenia oraz charakterystyki obiektów kosmicznych.
Do nowszych elementów infrastruktury obserwacyjnej zaliczany jest również radar Razwiażka (14C031), przeznaczony do obserwacji małych obiektów na orbicie. Według Secure World Foundation obiekt osiągnął gotowość operacyjną w 2023 roku.
Dane z wyspecjalizowanych kompleksów SKKP są uzupełniane informacjami pochodzącymi z radarów systemu ostrzegania o ataku rakietowym. Pozwala to na utrzymywanie katalogu obiektów kosmicznych i ocenę sytuacji orbitalnej.
Dowodzenie, pomiary i kierowanie statkami kosmicznymi Podstawowym ośrodkiem kierowania rosyjskimi wojskowymi statkami kosmicznymi jest Główne Kosmiczne Centrum Doświadczalne im. G.S. Titowa w Krasnoznamieńsku. Centrum koordynuje sieć naziemnych punktów dowodzenia i pomiarów, tradycyjnie określaną jako Kompleks Dowodzenia i Pomiarów (ros. Командно-измерительный комплекс, KIK), rozlokowaną w różnych częściach Federacji Rosyjskiej.