Klasztor karmelitów bosych w Berdyczowie – zabytkowy zespół klasztorny zakonu karmelitów bosych w Berdyczowie, ufundowany w 1630 roku na miejscu dawnej twierdzy rodu Tyszkiewiczów i zwany Fortecą Najświętszej Maryi Panny; przez wieki jedno z najważniejszych miejsc kultu religijnego, nauki i kultury na ziemiach ukraińskich, w XVII i XVIII wieku odgrywający znaczącą rolę polityczną i militarną. Burzliwe dzieje regionu zmusiły zakonników do czterokrotnego opuszczenia klasztoru – czterokrotnie też tam wrócili. W 2011 roku Kościół katolicki ogłosił go narodowym sanktuarium Ukrainy.
Karmelici prowadzili w klasztorze działalność misyjną, ekumeniczną, duszpasterską, pielgrzymkową, wydawniczą, poligraficzną, patriotyczną, obronną (utrzymywali fortecę i stałą załogę wojskową), charytatywną (przez utrzymywanie i prowadzenie szpitala oraz domu opieki dla biednych), a także wychowawczą i edukacyjną – zakonnicy utrzymywali i prowadzili szkołę.
Założenie klasztoru thumb|240px|Janusz Tyszkiewicz Łohojski, wojewoda kijowski, fundator klasztoru w Berdyczowie. Portret z XVII wieku. W roku 1627 wojewoda kijowski Janusz Tyszkiewicz został wzięty do niewoli podczas potyczki z Tatarami. Według jego relacji, gdy spał w kajdanach objawiła mu się Matka Boża w otoczeniu zakonników i poleciła: ty twierdzę przez żadne nigdy niezdobytą wieki masz wystawić. Tyszkiewicz ślubował, że w przypadku uwolnienia wybuduje kościół, klasztor i fortecę, które przekaże zakonnikom.
Tyszkiewicz został wykupiony z niewoli i w roku 1630 udał się do Lublina. 16 lipca, w uroczystość Matki Bożej Szkaplerznej, słuchał Mszy w kościele karmelitów bosych. Jak twierdził, tam rozpoznał habity, które widział we śnie. W Lublinie przebywali wówczas wizytator generalny zakonu z Rzymu oraz prowincjał. Tyszkiewicz uzyskał od nich wstępną zgodę na fundację i 19 lipca w Trybunale Lubelskim wystawił dokument, w którym oddał swój zamek i plac w Berdyczowie na kościół i klasztor karmelitów bosych, które zobowiązał się wybudować. Obdarował również zakon wsią Skrahlówka oraz dochodem 1800 zł rocznie z własnego majątku. Fundację zatwierdził biskup kijowski Bogusław Boxa Radoszewski dokumentem wydanym w Cudnowie 10 listopada 1630 roku.
Odpisy dokumentów fundacyjnych zostały przesłane do Rzymu, gdzie stały się przedmiotem obrad definitorium generalnego karmelitów bosych w maju 1632 roku. Władze zakonu oficjalnie zatwierdziły fundację i zadecydowały, że nowy klasztor będzie placówką misyjną, która ma prowadzić działalność ewangelizacyjną na wschodnich kresach Rzeczypospolitej oraz stać się zaczątkiem planowanej prowincji ruskiej. W związku z tym klasztor uzyskał zezwolenie na odprawianie liturgii w rycie bizantyjskim i nabożeństw w języku starocerkiewnosłowiańskim. Do czasu ukończenia prac budowlanych zakonnicy mieli przygotowywać się do przyszłej misji w karmelitańskim klasztorze we Lwowie.
2 marca 1634 roku biskup kijowski Andrzej Szołdrski uroczyście położył kamień węgielny pod dolny kościół w obecności Tyszkiewicza i wielu znamienitych gości. Budowa kościoła i przebudowa zamku na klasztor trwały osiem lat. 22 lipca 1642 roku poświęcono budynki, a w Berdyczowie zamieszkało pierwszych sześciu karmelitów.
Zabudowania kompleksu
Forteca thumb|240px|Zespół klasztorny w Berdyczowie. Widok na twierdzę od północy Zespół klasztorny wznosił się nad Hnyłopiacią, której szerokie koryto rzeczne opasywało zabudowania od strony południowej i zachodniej. Od północy kompleks przylegał do ulicy Karmelitańskiej, od wschodu do zabudowań miejskich.
Zespół był otoczony murem obronnym ze strzelnicami, basztami i fortyfikacjami przebudowanymi w XVIII wieku pod kierunkiem Jana de Witte, który wysunął naroża wieloboków na przedpola. Mury bastionów były umocnione od wewnątrz nasypami ziemnymi.
Wejście flankowały bastiony ze strzelnicami wysunięte na przedpole. Brama znajdowała się od ulicy Karmelitańskiej. Jej elewacja frontowa podzielona była lizenami, a na sklepionym łuku wisiała latarnia. Bramę zwieńczono tympanonem z kompozycją malarską w trójkącie i figurą Niepokalanej na szczycie. Między pierwszą a drugą bramą znajdowały się składy handlowe. Na plac klasztorny wchodziło się przez drugą bramę, która miała formę baszty nakrytej kopułą.
Klasztor Klasztor usadowiony został po południowej stronie kościoła. Miał kształt czworoboku z kwadratowym dziedzińcem pośrodku. Zachodnie skrzydło zostało przedłużone i przylegało do elewacji prezbiterium, łącząc bezpośrednio kościół z klasztorem. Do budynku od północy należała wieża obserwacyjna, w której znajdowało się wejście i klatka schodowa. W latach 1810–1812 dobudowano drugą wieżę, po południowej stronie klasztoru.
thumb|240px|Klasztor karmelitów bosych w Berdyczowie. Widok od zachodu Klasztor był murowany, dwupiętrowy, podpiwniczony. Posiadał 40 cel zakonnych, obszerny refektarz, kuchnię, salę rekreacyjną oraz chór zakonny z oknami nad prezbiterium kościoła. Znajdowało się w nim ponadto kilkanaście innych małych pomieszczeń, wykorzystywanych niekiedy na cele lub inne potrzeby. Biblioteka mieściła w 1841 roku 2078 książek. Korytarz podziemny prowadził z klasztoru poza mury twierdzy.
Inne budynki Od strony zachodniej przylegały do murów obronnych zabudowania mieszkalne dla muzyków i innych pracowników klasztoru oraz wozownie i magazyny. Od strony północnej, wzdłuż muru przy bramie znajdował się dom dla gości. Od strony wschodniej ciągnął się murowany, dwukondygnacyjny, pokryty dachem z żelaznej blachy, dom dla pielgrzymów, pełniący też funkcję przytułku dla biednych.
Obok domu dla pielgrzymów, przy wschodnim murze, w 1830 roku wybudowano murowaną szkołę z sześcioma salami. Wcześniej szkoła mieściła się w drewnianym budynku poza murami, obok bramy. W tym samym budynku działała drukarnia. Również poza murami, nad brzegiem Hnyłopiaci, stały kuźnia, chata kowala oraz drewniany szpital. Do kompleksu należał również cmentarz na Piaskach, a na nim kaplica i murowany dom z bramą przejściową w środku.
Uposażenie klasztoru Źródłem utrzymania zakonników, pracowników klasztornych, a także finansowania całego kompleksu budynków oraz działalności charytatywnej i oświatowej były dobra ziemskie, zapisy sum funduszowych z obligacjami wieczystymi, ofiary składane przez wiernych, a od XVIII wieku również dochody z drukarni.
Do dóbr ziemskich klasztoru należały wieś Skrahlówka (Skrehlówka) w powiecie berdyczowskim, zapisana przez Janusza Tyszkiewicza w dokumencie fundacyjnym (w 1841 roku miała 681 mieszkańców, 73 włók gruntów ornych, młyn i browar); wieś Skomorochy w powiecie żytomierskim zapisana w 1647 roku przez Seweryna Potockiego (27 włók gruntu ornego i młyn) oraz jurydyka berdyczowska zapisana w 1751 roku przez Barbarę Radziwiłł (były to zabudowane place w mieście, z których płacono klasztorowi czynsz za grunt).
Kilkudziesięciu dobrodziejów klasztoru przekazało sumy funduszowe z obligacjami wieczystymi, zapisanymi na hipotekach nieruchomości. W roku 1841 klasztor posiadał kapitał w sumach funduszowych wynoszący ponad 46 tysięcy rubli, dający 2486 rubli i 55 kopiejek rocznego procentu.
Działalność klasztoru Życie kontemplacyjne i działalność duszpasterska
Karmelici prowadzili w Berdyczowie przede wszystkim życie kontemplacyjne, zgodne z regułą zakonu. Liczne świadectwa (na przykład wspomnienia Henryka Rzewuskiego) świadczą o wysokiej ocenie, jaką cieszyła się obserwancja zakonna wśród okolicznych mieszkańców, pielgrzymów i gości.
Większość dnia wypełniały braciom i ojcom modlitwy w kościele oraz chórze zakonnym, rozpoczynające się o 5.30 rano i kończące wieczorem. Codziennie odprawiano jedną mszę konwentualną w rycie rzymskim i jedną w rycie bizantyjskim. W porządku nabożeństw z 1786 roku zanotowano, że w niedzielę odprawiano sumę śpiewaną i graną przez kapelę oraz mszę ruską przez kapłana odprawianą i śpiewaną na głosy przez diaczków. Kazania wygłaszano po polsku i po rusku. Karmelici byli pionierami działalności ekumenicznej w regionie – utrzymywali dobre stosunki z lokalnym duchowieństwem unickim i prawosławnym, wysyłali w najważniejsze święta prawosławne delegacje do cerkwi oraz organizowali w sanktuarium wspólne modlitwy. W działalności charytatywnej czy edukacyjnej nie zwracali uwagi na wyznanie.
Duszpasterstwo karmelitów koncentrowało się wokół sanktuarium maryjnego Matki Boskiej Berdyczowskiej. Jego cechą charakterystyczną było szerzenie kultu Matki Bożej Szkaplerznej i nacisk położony na spowiedź uszną. Przy klasztorze działało sześć bractw, które miały swoich promotorów spośród zakonników, zarządy i regulaminy. Skupiały one kilka tysięcy członków. Na prośbę biskupa kijowskiego definitorium generalne zakonu zezwoliło w 1753 roku zakonnikom na prowadzenie parafii.
Działalność charytatywna thumb|240px|Odrestaurowane wejście do klasztoru pod wieżą obserwacyjną, współcześnie do szkoły muzycznej. Działalność charytatywna zakonników skupiała się na pomocy najbiedniejszym oraz organizowaniu zaczątków służby zdrowia. Przy klasztorze założyli pierwszy w regionie szpital. W latach 1770–1772, podczas epidemii, która panowała w okolicach Berdyczowa, wskutek posługi wśród zarażonych zmarło dwunastu karmelitów.
Noclegi w domu dla pielgrzymów były darmowe, podobnie jak podawane tam, skromne posiłki. Spowodowało to, że budynek ten stał się przytułkiem dla najbiedniejszych. Wielu starszych, ubogich mieszkańców okolicy spędzało w nim ostatnie lata, pomagając w miarę sił w pracach na terenie klasztoru. Według dokumentu władz z 1811 roku było w przytułku dla ubogich 12 osób żyjących z opatrzności klasztoru.
Działalność wychowawcza i edukacyjna Karmelici byli najbardziej znani z działalności edukacyjnej. Nie zachowała się jej dokumentacja z okresu sprzed połowy XVIII wieku, kiedy berdyczowską szkołę nazywano Kolegium. Liczne źródła świadczą, że cieszyła się wysokim prestiżem. W 1780 roku było w Berdyczowie 6 klas, 7 ojców profesorów i 156 uczniów.
Po rozbiorach Polski, w roku 1796, ojciec Andrzej Bardecki postanowił oficjalnie usankcjonować działalność i założył w Berdyczowie na podstawie prawa rosyjskiego szkołę średnią podwydziałową. Karmelici uzyskali licencję na prowadzenie szkoły od Akademii Wileńskiej, która miała nad nią sprawować nadzór pedagogiczny.
Edukacja była bezpłatna, przeznaczona dla młodzieży męskiej niezależnie od wyznania. Uczniowie, którzy mieszkali w klasztorze, płacili za utrzymanie. Biedniejsi z nich byli finansowani przez zakonników. W 1798 roku w klasztorze mieszkało 32 uczniów (w tym 14 za darmo), do szkoły dochodziło zaś z domów i stancji 125 uczniów. Szkoła mieściła się w osobnym budynku przy klasztorze, początkowo drewnianym, a od 1830 roku murowanym. Zatrudniała także nauczycieli świeckich.
Według raportu inspektorów państwowych z 20 kwietnia 1800 roku, w szkole nauczano nauki chrześcijańskiej, nauki moralnej, języków łacińskiego, polskiego, rosyjskiego, niemieckiego i francuskiego oraz geografii, historii, retoryki, poezji, arytmetyki, geometrii, trygonometrii, algebry i fizyki.
W 1806 roku szkołę zamknięto decyzją władz oświatowych, konkurowała bowiem z zakładanymi szkołami świeckimi. Uczyniono tak, mimo że cieszyła się wielką popularnością i słynęła z wysokiego poziomu nauczania z prawem dostępu do Akademii Wileńskiej po uzyskaniu dyplomu ukończenia. Protesty uczniów i rodziców oraz starania samych karmelitów doprowadziły do odwołania decyzji. W roku 1811 szkołę otworzono oficjalnie ponownie, nazywając ją powiatową. Dyrektorem został ojciec Jan Tomasz Romański. W tym roku przyjęto do niej 157 uczniów – obok katolików, także trzech Żydów, pięciu unitów i pięciu prawosławnych. W klasztorze mieszkało 11 uczniów, płacących od 30 dukatów rocznie. Wszyscy inni mieszkali albo w swoich domach lub na stancjach u mieszkańców Berdyczowa i najbliższych miejscowości.