thumb|Zasięg terytorialny Cesarstwa Wielkiej Japonii w końcowych latach okresu Meiji, po zaanektowaniu Korei w 1910 roku thumb|Ministrowie okresu Meiji: W centrum para cesarska; górny rząd, od prawej do lewej: minister spraw zagranicznych Kaoru Inoue, premier Hirobumi Itō, dowódca armii Taruhito Arisugawa, minister dworu Sanetomi Sanjō, minister marynarki wojennej, admirał Jūdō Saigō, minister rolnictwa i handlu, generał porucznik Tateki Tani; środkowy rząd, od prawej do lewej: minister sprawiedliwości Akiyoshi Yamada, minister komunikacji i transportu Takeaki Enomoto; dolny rząd, od prawej do lewej: minister spraw wewnętrznych Aritomo Yamagata, minister wojny, admirał Iwao Ōyama, minister spraw wewnętrznych Masayoshi Matsukata, minister edukacji Arinori Mori – era w historii Japonii przypadająca na lata panowania cesarza Mutsuhito, trwająca od 8 września 1868 do 30 lipca 1912. Zapoczątkowana przez szereg wydarzeń określanych mianem . Były to czasy głębokich przemian społecznych, politycznych, gospodarczych i kulturowych, jak również gruntownej modernizacji kraju na wzór zachodni.

W epoce Meiji Cesarstwo Wielkiej Japonii stało się potęgą na skalę międzynarodową – głównie dzięki spektakularnym zwycięstwom w wojnie chińsko-japońskiej (1894–1895) i wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905), a także zdobyczom terytorialnym: Korei, Tajwanu, południowego Sachalinu i wysp Riukiu. Był to również początek imperialistycznej linii polityki zagranicznej, związanej z rozwojem nacjonalizmu japońskiego oraz koncepcjami ekspansji terytorialnej na kontynencie azjatyckim.

Okres Meiji nastąpił po okresie Edo (1603–1868), a poprzedził okres Taishō (1912–1926).

Restauracja Meiji thumb|left|Cesarz Mutsuhito po obaleniu siogunatu Tokugawów. W epoce Meiji stał się symbolem szybkich przemian i rodzącej się tożsamości narodowej Japończyków. Zgodnie z zaleceniami rządu, jego portret musiał wisieć we wszystkich szkołach, urzędach i placówkach publicznych

Ponad 250-letni okres pod wojskowymi rządami rodu Tokugawa, nazywany okresem Edo, doprowadził do wielu zmian w społeczeństwie Japonii. Polityka izolacji zapewniła pokój wewnętrzny oraz rozwój mieszczańskiej kultury, ale gospodarczo pozostawiła Japonię daleko w tyle za Zachodem. Japończycy przekonali się o tym w momencie przybycia statków „mocarstw zaoceanicznych” i domagania się otwarcia ich kraju dla handlu i współpracy. Podpisanie w 1854 roku narzuconego traktatu z Kanagawy gwałtownie wzmogło nastroje antyrządowe. Liczne grupy samurajów-patriotów zaczęły otwarcie krytykować sioguna, obwiniając go o słabość i nieudolność w stawianiu oporu cudzoziemcom z Europy i Stanów Zjednoczonych. W roku 1868, w wyniku trwającej od 1867 wojny domowej boshin, doszło do wydarzeń określanych mianem restauracji (lub rewolucji) Meiji. Samurajowie z zachodnich domen feudalnych – Satsumy, Chōshū, Tosy i Hizen – obalili siogunat Tokugawów, zmuszając ostatniego z nich, Yoshinobu, do ustąpienia. Władza została przekazana w ręce młodego cesarza Mutsuhito.

Polityka wewnętrzna thumb|Oligarchowie Meiji byli grupą najważniejszych urzędników państwowych, którzy znajdując się u władzy, kierowali modernizacją państwa i polityką zagraniczną. W większości składali się z intelektualistów pochodzących z dawnej klasy samurajskiej, która obaliła siogunat okresu Edo oraz z grona dworskich arystokratów cesarskich

Cesarz Mutsuhito w dniu 6 kwietnia 1868 wydał deklarację zwaną Cesarską przysięgą w pięciu artykułach, zapowiadającą głębokie reformy wewnątrzpaństwowe. Ich początkiem miało być symboliczne przeniesienie stolicy państwa z Kioto do Edo, dotychczasowej siedziby siogunów, którego nazwę zmieniono na .

Władzę w państwie w imieniu cesarza i za jego zezwoleniem przejął w swoje ręce rząd tymczasowy, złożony z czołowych przywódców rewolucji z Satsumy i Chōshū oraz najważniejszych urzędników cesarskich, w tym trzech wielkich mężów restauracji Meiji, czyli Koina Kidō, Takamoriego Saigō i Toshimichiego Ōkubo, a także między innymi Hirobumiego Itō, Aritomo Yamagaty, Tomomiego Iwakury, Masayoshiego Matsukaty, Kinmochiego Saionjiego i Sanetomiego Sanjō. Jeszcze w 1869 roku powołano Radę Stanu, mającą stanowić organ najwyższej władzy państwowej, w której wszystkie główne stanowiska zajęli członkowie rządu. Podlegając pewnym reorganizacjom, istniała ona aż do czasu, gdy w drugiej połowie 1871 roku zastąpiono ją trójczłonowym gabinetem rządowym, złożonym z trzech ministerstw: Środka, Lewej i Prawej Strony. Każdemu z nich podlegały mniejsze ministerstwa resortowe, których układ, liczba i kompetencje w kolejnych latach ulegały częstym zmianom. Był to jednak wyłącznie kształt tymczasowy. Ustrój polityczny nowej Japonii nabrał ostatecznego kształtu dopiero w roku 1889, po ogłoszeniu konstytucji.

Spis wszystkich premierów Japonii w okresie Meiji wraz z okresami ich urzędowania:

Grupę wysokich urzędników państwowych, którzy w okresie Meiji naprzemiennie obsadzali większość głównych stanowisk i de facto kierowali losami całego kraju, niezależnie od woli parlamentu i cesarza, określa się w historiografii mianem .

Reformy społeczne, polityczne i militarne thumb|left|Piętnastoletni Mutsuhito przenoszący się w 1868 roku z Kioto do Tokio (dawnego Edo) – odtąd nowej stolicy Japonii

Od początku swojego istnienia nowy rząd japoński śmiało przystępował do wdrażania całego szeregu reform, co czynił w myśl programu . Głównym celem polityków Meiji było uczynienie z Japonii mocarstwa, którego filarem byłoby dobrze zorganizowane, zmodernizowane społeczeństwo. Pierwszym krokiem na drodze ku temu celowi było zlikwidowanie starych domen feudalnych – – zastępując je nowym systemem administracji centralnej. Rząd dokonał tego dwuetapowo. Wpierw w 1869 roku – w wyniku wydarzeń określanych jako , polegających na mianowaniu tych daimyō (panów feudalnych), którzy dobrowolnie podporządkowali się reformie, niedziedzicznymi gubernatorami ich dawnych ziem, przy zapewnieniu im pewnej autonomii. Taka sytuacja nie utrzymała się jednak długo, gdyż 29 sierpnia 1871 dekretem cesarskim o nazwie ostatecznie wywłaszczono wszystkich byłych daimyō, a utworzone w 1869 prefektury w pełni przeszły w ręce państwa. Dawną nomenklaturę feudalną zastąpiono mianowanymi w Tokio urzędnikami, waluty ujednolicono, a jedynym poborcą podatków stał się odtąd rząd. W 1888 roku podział administracyjny Japonii przybrał swój dzisiejszy kształt, składając się z 43 , 2 (Kioto, Osaka), 1 (Hokkaido) i 1 (Tokio).

thumb|Hirobumi Itō, japoński polityk, mąż stanu, genrō, jeden z autorów konstytucji, czterokrotny premier i rezydent generalny Korei, zamordowany w 1909 r., jeden z trzech wielkich mężów restauracji Meiji

Równolegle przebiegał proces likwidacji przywilejów stanowych, trwający w latach 1869–1876, zakończony całkowitym zrównaniem stanu samurajskiego z resztą obywateli. Początkowo dawnym samurajom wypłacano pensje z kasy państwa, lecz szybko zastąpiono takie rozwiązanie jednorazowym odszkodowaniem. Zakazano również publicznego noszenia mieczy. Po tych restrykcjach spora część dawnych samurajów wtopiła się w społeczeństwo jako nowa inteligencja lub zamożne mieszczaństwo, niejednokrotnie wstępując do spółek handlowych z kupcami, wielu jednak aktywnie zaangażowało się w działalność polityczną, a czasami także – wywrotową.

Wielkie wysiłki poczyniono też na rzecz edukacji społeczeństwa. W roku 1872 wprowadzono powszechny obowiązek szkolny dla dzieci obojga płci. System oświaty wzorowano na krajach zachodnich – powołano szkoły elementarne, szkoły średnie i uniwersytety. Pomimo początkowych sprzeciwów znacznej części ludności, znajdujących swój objaw w niskiej frekwencji oraz zamieszkach, reforma edukacyjna z biegiem lat odniosła pełny sukces. Według danych na rok 1905, do szkół regularnie uczęszczało aż 98% wszystkich chłopców i 93% dziewczynek.

Za sprawą Hirobumiego Itō 7 lipca 1884 wprowadzono – nowy system tytułów szlacheckich, wzorowany na brytyjskim pod względem hierarchii, lecz z nazewnictwem wywodzącym się z cesarskich Chin. Na kazoku składało się pięć tytułów; poczynając od najwyższego były to kolejno: , , , i .

Poszczególne tytuły nadano członkom dawnej arystokracji feudalno-dworskiej – , najważniejszym rodom samurajskim oraz głównym działaczom procesarskim z czasów restauracji Meiji. Szlachectwo było dziedziczone zgodnie z zasadą primogenitury. Uzyskać je mogła również osoba nieposiadająca znamienitego rodowodu, o ile tylko w jakiś sposób przysłużyła się państwu. Z tego powodu na przestrzeni lat grupa kazoku powiększyła się o wielu działaczy politycznych i dowódców wojskowych. O tym, jaki tytuł miał przynależeć danej rodzinie, decydowały jej zasługi bądź to, jaką pozycją cieszyła się w feudalnej Japonii. Stąd najwyższy tytuł książęcy nadano między innymi głowom najstarszych gałęzi rodu Fujiwara, rodom Mito i Tokugawa, rodom Shimazu i Mōri (za zasługi w obaleniu siogunatu), a także czołowym mężom stanu okresu Meiji (takim jak Hirobumi Itō, Aritomo Yamagata czy Kinmochi Saionji). Zgodnie z konstytucją z 1889 roku, każdy posiadacz tytułu księcia bądź markiza automatycznie wchodził w skład Izby Parów. Po przyłączeniu Wysp Riukiu do Japonii w 1879 roku rodzina tamtejszego monarchy uznana została za jeden z rodów kazoku, z tytułem markiza. Po zajęciu Korei w 1910 w systemie szlacheckim wprowadzono zmiany, dodając tytuł , zarezerwowany dla głów koreańskiej rodziny monarszej, Yi.

Od 1 stycznia 1873 roku stosowany dotychczas w Japonii kalendarz księżycowy został zastąpiony przez kalendarz gregoriański, co wymusiło ogólnokrajowe przesunięcie dat.

Cesarska Armia Japońska, formalnie istniejąca od 1871 roku jako Gwardia Cesarska, początkowo składała się wyłącznie z samurajów z Satsumy, Chōshū i Tosy, uzbrojonych i walczących na modłę zachodnią. Jednak już w 1873 roku Aritomo Yamagata zainicjował istotne reformy. Siły zbrojne przeformowano, nadając im postać armii poborowej, a także znacząco powiększono. Zgodnie z ustawą wydaną w tym samym roku każdy mężczyzna po 20 roku życia musiał spędzić trzy lata w służbie czynnej oraz cztery w rezerwie. Organizując nową armię, rząd japoński wzorował się przede wszystkim na modelu pruskim, w zakresie strategii przyjmując koncepcje Carla von Clausewitza. Zatrudnił spore grono niemieckich doradców wojskowych, na czele których stał Jakob Meckel, doświadczony pruski oficer. Równolegle przeznaczono ogromne sumy pieniędzy na zakup najnowocześniejszego uzbrojenia i artylerii. Wielki nacisk położono też na zaprowadzenie w wojsku bardzo surowej dyscypliny i zaszczepieniu żołnierzom ślepej wierności wobec przełożonych, a przede wszystkim wobec cesarza.

Modernizacja kraju Oprócz wdrażania kolejnych reform rząd Meiji skupił się też na przeprowadzeniu długiego i pracochłonnego procesu dogłębnej modernizacji kraju. Już w 1871 roku za sprawą Hisoki Maejimy powstał system pocztowy, na masową skalę budowano też linie telegraficzne.